سیاست‌گذاری محیط‌زیستی ایران

در شرایط کنونی، مسائلی مانند بحران منابع آبی، اعم از خشکسالی‌های شدید و کاهش سطح آب‌های زیرزمینی، گردوغبار و ریزگردها، آلودگی هوای کلان‌شهرها، تخریب تنوع زیستی و همچنین پیامدهای تغییراقلیم، که می‌تواند به همه معضلات موجود شدت بخشد، بحث سیاست‌گذاری محیط‌زیستی در ایران را به مسئله‌ای حیاتی بدل کرده است.

به‌علاوه، معضلاتی مانند مهاجرت‌های اجباری، فرونشست زمین در مناطق استراتژیک، تهدید امنیت غذایی و امنیت آبی و سایر پیامدهای تغییراقلیم، به محیط‌زیست وجه یک مسئله ملی و امنیتی داده است.

موارد مذکور بر اهمیت سیاست‌گذاری محیط‌زیستی در ایران دلالت دارد؛ هرچند بحث سیاست‌گذاری در این حوزه با چالش‌های فراوانی روبه‌رو است.

چالش‌های نهادی و حاکمیتی، چالش‌های قانونی و نظارتی، چالش‌های اقتصادی و مالی، چالش‌های اجتماعی و فرهنگی و چالش داده و دانش، در زمره مهم‌ترین چالش‌های پیش‌ روی سیاست‌گذاری محیط‌زیستی در ایران قرار می‌گیرند.

چالش نهادی و حاکمیتی به ساختاری بازمی‌گردد که به‌رغم وجود قوانین نسبتاً جامع، در عمل دچار تمرکزگرایی و نبود یکپارچگی و هماهنگی مؤثر است و موجب شکل‌گیری شکاف اجرا شده است؛ به‌نحوی‌که سرمایه‌گذاری دولتی به بهبود محسوس وضعیت محیط‌زیست منجر نمی‌شود. سیاست‌گذاری محیط‌زیستی در ایران عمدتاً بر مبنای مدل فرماندهی و کنترل و به‌صورت متمرکز طراحی شده است. دولت و نهادهایی مانند «سازمان حفاظت محیط‌زیست» و «وزارت نیرو» متولیان اصلی هستند، اما این تمرکز باعث طرد سایر بازیگران مؤثر شده است؛ به‌طوری‌که بخش خصوصی، جامعه مدنی و نهادهای علمی نقشی حاشیه‌ای ایفا می‌کنند و از ظرفیت آن‌ها برای حل مسائل پیچیده استفاده نمی‌شود.

شاخص‌های شبکه‌ای (تحلیل شبکه‌های اجتماعی) نشان می‌دهد همکاری میان نهادهای مرتبط بسیار ناچیز است. برای مثال، در بخش آب ۹.۹ دهم و در تصمیم‌گیری‌های مشترک صرفاً ۸.۲ دهم درصد همکاری مشاهده می‌شود. همچنین عملکرد جزیره‌ای نهادها، که نمونه بارز آن در کاهش آلودگی هوای تهران و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر رؤیت می‌شود، قابل‌توجه است. …