در همین حال، تفاهمنامه اسلامآباد که قرار بود چارچوبی برای توقف درگیریها و ادامه مذاکرات ایران و آمریکا فراهم کند، عملاً به پایان رسیده است. این توافق، فرصتی ۶۰ روزه برای روند مذاکرات برای حل اختلافات از جمله مسئله تنگه هرمز را دربر میگرفت، اما چشمانداز روشنی برای اجرای کامل مفادش باقی نمانده است.
با این حال، مسیر دیپلماسی بهطور کامل بسته نشده است. کاهش تنش و بازگشایی تنگه هرمز همچنان به اراده سیاسی دو طرف و آمادگی آنها برای ارائه امتیازاتی متقابل وابسته است؛ هرچند اختلافات راهبردی و فشارهای داخلی در تهران و واشنگتن روند توافق را دشوار کرده است.
در این میان، بازگشت دولت ترامپ به سیاست فشار حداکثری و تهدید به اعمال تحریمهای جدید، محاسبات تهران را پیچیدهتر کرده است. واشنگتن با ترکیب فشار اقتصادی، تهدید نظامی و ابهام در مواضع خود، تلاش میکند فضای تصمیمگیری ایران را تحت فشار قرار دهد.
همزمان، مذاکرات ایران و عمان درباره مسیرهای جدید تردد در تنگه هرمز، حساسیت واشنگتن را افزایش داده است. تهدید عمان از سوی ترامپ را میتوان در چارچوب تلاش آمریکا برای جلوگیری از شکلگیری ترتیباتی دانست که کنترل و نفوذ آن بر مسیرهای حیاتی منطقه را محدود کند.
در همین راستا، خبرگزاری خبرآنلاین در گفتگویی با جهانبخش ایزدی، استاد روابط بینالملل دانشگاه آزاد اسلامی، به بررسی ابعاد و جزئیات این موارد پرداخته است.
در ادامه مشروح گفتگوی جهانبخش ایزدی با خبرآنلاین را میخوانید؛ جنگهای محدود با ریتمی تدریجی در انتظار ایران و آمریکا است/ ایران از نیروی زمینی گسترده و باانگیزه برخوردار است
*** محور گفتوگو درباره شرایط فعلی کشور و وضعیت بینالمللی، بهویژه روابط ایران و آمریکا، است. آیا پیشبینی میکنید ایران و آمریکا با توجه به شرایط کنونی، دوباره به یک جنگ تمامعیار بازگردند؟
اگر بحث هستهای را در نظر بگیریم، در این مقوله نیز ضرورت تامی وجود ندارد که آمریکاییها بخواهند از آن استفاده کنند. اینکه جنگی در مقیاس گستردهتر توسط همه بازیگران منطقهای و فرامنطقهای شکل بگیرد و به معنای یک جنگ تمامعیار باشد نیز متصور نیست. جنگ تمامعیار را پیشبینی نمیکنم، زیرا هیچیک از طرفین در پی چنین مسئلهای نیستند؛ اما جنگهای محدود، شاید با ریتمی تدریجی، ممکن است رخ دهد.
اگر بخواهیم جزئیتر به این موضوع اشاره کنیم، جنگ تمامعیار به این معناست که در همه ابعاد نظامی، از جمله جنگ زمینی، ورود صورت گیرد. چنین چیزی با توجه به شواهد موجود متصور نیست. آمریکاییها فعلاً مؤلفههای لازم برای ورود به جنگ زمینی را در اختیار ندارند و ایران نیز در این حوزه دستش بسته است؛ به هر حال، ایران در خاک خود قرار دارد و از نیروی زمینی گسترده و باانگیزه برخوردار است. همچنین نیروهای ایرانی طبیعت زمین و کشور را میشناسند و ورود به چنین جنگی هزینه بالایی برای آمریکا خواهد داشت.
همینطور اگر بحث هستهای را در نظر بگیریم، در این مقوله نیز ضرورت تامی وجود ندارد که آمریکاییها بخواهند از آن استفاده کنند. اینکه جنگی در مقیاس گستردهتر توسط همه بازیگران منطقهای و فرامنطقهای شکل بگیرد و به معنای یک جنگ تمامعیار باشد نیز متصور نیست.
مجموع این شواهد و قرائن به ما میگوید که فعلاً نمیتوانیم جنگ تمامعیار را در بازه زمانی پیشرو پیشبینی کنیم. بعید میدانم آمریکاییها امتیازات تفاهمنامه قبلی را مجدداً ارائه کنند/ تفاهمنامه اسلامآباد به نفع ایران بود
*** تفاهمنامه اسلامآباد اکنون به چه وضعیتی دچار شده است؟ آیا میتوان گفت این تفاهمنامه پایان جنگ عملاً بلااستفاده شده و دو طرف باید برای سند جدیدی مذاکره کنند؟
این تفاهمنامه علیالقاعده شکفته و پرپر شد. مفاد آن تفاهمنامه در آن بازه زمانی به نفع جمهوری اسلامی بود که از آن استفاده نشد. دلیل این مسئله ممکن است متعدد باشد و به هر دلیلی این اتفاق نیفتاد، اما من بعید میدانم آمریکاییها امتیازاتی را که در تفاهمنامه قبلی داده بودند، مجدداً حاضر باشند ارائه کنند. موانع تصمیمگیری در هر دو سوی منازعه وجود دارد/ وقتی تنگه هرمز بیش از حد ارزشگذاری شود، خاصیت خود را از دست میدهد
*** آیا اکنون راهی برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا وجود دارد و آیا این راه میتواند به بازگشایی مجدد تنگه هرمز منجر شود؟
البته تنگه هرمز، اگر صرفاً جنبه بازدارندگی داشته باشد، استفاده بهینه و تأثیرگذار از آن خواهد بود؛ ولی وقتی بیش از حد ارزشگذاری شود، خاصیت خود را در بلندمدت و میانمدت از دست میدهداین تفاهم و توافق، معلول ارادههای سیاسی در دو کشور است. اگر این اراده سیاسی وجود داشته باشد، بله، توافق و تفاهم هر دو قابل حصول است؛ منتها موانع تصمیمگیری در هر دو سوی منازعه وجود دارد.
در آمریکا افکار عمومی، لابیها و همچنین ذهنیت در واقع پُراِبهام و غیرقابل پیشبینی ترامپ وجود دارد.
اکنون شما مثلاً دولت و مجلس را در نظر بگیرید. دولت اکنون نماد حمایت از تفاهم و توافق و اینگونه مسائل است، اما جناح دیگری در مجلس موضع بسیار سختتری دارد. اینها مذاکره را در شرایط فعلی برنمیتابند.
به هر حال، این اختلافات در بعضی جاها جدی و راهبردی است و مانع از آن میشود که به سمت مذاکره حرکت کنیم.
آن چیزی که کار را سخت میکند، این است که در مذاکره، تفاهم، توافق و هرگونه رویکرد دیپلماتیک، شما باید امتیازاتی را از هر دو طرف تصور کنید که آن امتیازات آسان نیست.
در مورد تنگه هرمز نیز همین قواعد حاکم است. البته تنگه هرمز، اگر صرفاً جنبه بازدارندگی داشته باشد، استفاده بهینه و تأثیرگذار از آن خواهد بود؛ ولی وقتی بیش از حد ارزشگذاری شود، خاصیت خود را در بلندمدت و میانمدت از دست میدهد.
نمیتوان برای همیشه از این ابزار استفاده کرد، زیرا اگر بیش از این از آن استفاده کنیم، باعث تنزل ژئوپلیتیک خواهد شد و تبعات درازدامنی خواهد داشت که ممکن است در آینده به ابتکار و هویت بازدارندگی و استراتژی کشور ضربه بزند.
جنگ اقتصادی بسیار فراتر از تحریم اقتصادی عمل میکند/ آمریکا به دنبال فرسایشی کردن جنگ است
*** تصمیم ترامپ برای بازگشت به سیاست محاصره شدید و اعلام تحریمهای گسترده جدید چه تاثیری بر محاسبات تهران بر جا خواهد گذاشت؟
آمریکاییها از ابهام استراتژیک بسیار استفاده میکنند و این، به نظر من، کلیدیترین سلاح در هرگونه جنگ به شمار میرود. ترامپ باز هم نشان داده است که قابل پیشبینی نیست؛ یک روز از مذاکره صحبت میکند، یک روز از نیمهمذاکره، یک روز از مذاکره مقطعی یا موضوعی و روز دیگر از تهدید، محاصره، تشدید فشار و جنگ اقتصادی سخن میگوید؛ جنگی که به زعم من، بسیار فراتر از تحریم اقتصادی عمل میکند.
همه این موارد، طرف مقابل را در ابهام قرار میدهد که چه تصمیمی باید بگیرد. وقتی سلاح طرف مقابل، پیشبینیناپذیری باشد، شما بیشتر نگران هستید تا اینکه بخواهید با اهداف تعریفشده وارد بحث تعامل یا تقابل شوید.
بنابراین، به نظر من، آمریکا به دنبال فرسایشی کردن جنگ و ایجاد ابهام در آن است و هر دوی این مقولهها ضرر بسیاری را متوجه طرف دیگر میکند. این مسئله جنگ را پیچیده میکند. نمیتوان سرنوشت یک جنگ را به انتخابات موکول کرد
*** آیا انتخابات آینده آمریکا میتواند بر این رویکرد تأثیر بگذارد؟
من فکر نمیکنم انتخابات آینده تأثیر خاصی بر این رویکرد داشته باشد. بعد میدانم ترامپ اساساً خیلی روی این انتخابات حساب کند. حتی اگر تغییر معناداری هم در ترکیب دو مجلس آمریکا ایجاد شود، باز هم ترامپ احساس نمیکند که از نظر حقوقی مانعی برای او ایجاد شود. در هر صورت، این مسئلهای نیست که بتوان سرنوشت یک جنگ را به آن موکول کرد. خروجی مشخص مذاکره جمهوری اسلامی با عمان هنوز روشن نیست/ تنگه هرمز میتواند برای عمان هزینههای زیادی ایجاد کند
*** با توجه به اینکه ایران و عمان همزمان در حال مذاکره برای تعیین مسیرهای جدید بودند، دلیل ادبیات جدید ترامپ علیه عمان و تهدید این کشور به بمباران در میانه مذاکرات ایران و عمان چیست؟
اگر فکر کنیم عمان خودش طرف مذاکره است، باید توجه داشته باشیم که عمان از نظر اقتدار و قدرت، در برابر متغیرهای منطقهای، مانند شورای همکاری خلیج فارس، و همچنین بازیگران فرامنطقهای مانند آمریکا، اراده مستقلی ندارد.
ضمن اینکه عمان تعهدات حقوقی مشخصی در نظام بینالمللی دارد. این کشور کنوانسیون ۱۹۸۲ را پذیرفته و متعهد به رعایت اصل عبور بیضرر است. از آن مهمتر، احساس میکنم عمان نیازی ندارد در مقیاس هزینههایی که میپردازد، به سمت بازنگری در رژیم حقوقی تنگه حرکت کند؛ زیرا این مسئله میتواند برای آن هزینههای زیادی ایجاد کند.
بنابراین، متصور است که عمان مذاکرهکنندهای رها و آزاد در برابر جمهوری اسلامی نیست. در نتیجه، مشخص نیست محصول و خروجی این مذاکرات چه خواهد بود.
اینکه مذاکره جمهوری اسلامی با عمان دقیقاً چه خروجی مشخصی خواهد داشت، هنوز روشن نیست. آیا ایران به دنبال تغییر رژیم حقوقی تنگه است؟ این امکانپذیر نیست. آیا با عمان به دنبال اخذ عوارض و مسائل مشابه است؟ آن هم، به نظر من، متصور نیست. آیا عمان به دنبال تجدیدنظر در کریدورهای پیشین است؟ آن هم باز چندان متصور نیست.
بنابراین، باید دید هدف راهبردی این مذاکرات چه خواهد بود. هر هدفی که داشته باشد، ولو اینکه تاکتیکی باشد، باز هم بازیگران منطقهای و فرامنطقهای اجازه رویکرد مستقل به عمان نخواهند داد و خود عمان نیز چنین انگیزهای ندارد.
۲۱۹/۴۲ کد مطلب 2264437
