حاشیه‌های ترجمه کتاب جدید موراکامی در ایران

انتشارات وزن دنیا با ترجمه علی مجتهدزاده، انتشارات میلکان با ترجمه آراز باسقیان، و انتشارات چیترا با ترجمه یاسمین داودی این کتاب را منتشر کرده‌اند. اما هیچ یک از این ناشرها نه در نسخه منتشرشده به فارسی و نه در توضیحات پسینی نامی از منبع ترجمه‌شده به زبان انگلیسی و مترجم آن ذکر نکرده‌اند.

به گزارش تسنیم، همچنین بر اساس اطلاعات کتابخانه ملی، انتشارات کتاب دیدآور با ترجمه سحر بستام، نشر صندوقچه با ترجمه کاظم کامروا و نشر خیزران با ترجمه امیر بهروز قاسمی ترجمه کتاب را در دست انتشار دارند. این ناشران مانند ناشران قبلی مدعی شده‌اند متن را از نسخه انگلیسی ترجمه کرده‌اند اما نام و نشانی از ناشر و مترجم انگلیسی در دست نیست.

این در حالی است که با گذشت یک ماه و اندی از انتشار نسخه ژاپنی، فیلیپ گابریل، مترجم آثار موراکامی به انگلیسی، یا ناشر و مترجم دیگری خبری از ترجمه انگلیسی کتاب نداده‌اند.

علی مجتهدزاده، یکی از مترجمان کتاب، مدعی شده است که سایت‌هایی هستند که تخصص آنها به دست آوردن نسخه‌های پیش از انتشار کتاب است و او به ترجمه‌ای غیررسمی از کتاب دست پیدا کرده است و با سرعتی که در ترجمه دارد توانسته کمتر از دو هفته یک کتاب ۳۵۲صفحه‌ای را منتشر کند. او همچنین گفته است که در مراحل پایانی ترجمه بخش‌هایی از کتاب را با نسخه ژاپنی تطبیق داده و به این شکل از صحت ترجمه اطمینان حاصل کرده است.

نسخه ژاپنی کتاب موراکامی ۳۵۲ صفحه است، ترجمه مجتهدزاده ۲۴۲ صفحه و ترجمه بارسقیان ۲۲۴ صفحه است. ماجرای رقابت ناشران بر سر انتشار ترجمه کتاب‌های پرفروش خارجی قصه‌ای قدیمی در بازار نشر ایران است. ماجرایی دنباله‌دار که عمدتا منجر به ترجمه‌های ضعیف و بی‌کیفیت می‌شود. کیفیت ترجمه فدای رقابت بر سر سرعت ورود کتاب به بازار می‌شود. بازار ترجمه در سال‌های اخیر اوضاع عجیبی دارد. از برخی کتاب‌های پرفروش بیش از ۲۰ ترجمه در بازار کتاب منتشر شده است، ترجمه‌هایی که تعداد نسخه‌های آن‌ها به بیش از ۲۰۰ نسخه نیز نمی‌رسد. ترجمه‌هایی که هر ناشر بتواند زودتر و با قیمت پایین‌تر آنها را وارد بازار کند قطعا برنده میدان خواهند بود. برای نمونه تاکنون بیش از ۴۰ ترجمه از شاهکار اگزوپری یعنی «شازده کوچولو» در بازار نشر ایران دیده شده است، «قلعه حیوانات» جرج اورول با ۱۶ ترجمه، «ملت عشق» با ۱۱ ترجمه و... .

بازار امروز نشر ایران از ناشران فرصت‌طلب و پخته‌خوار اشباع شده است. به این‌ترتیب که وقتی مترجمی سراغ کتابی از یک نویسنده می‌رود، به محض اطلاع، ناشران به همان کتاب یا کارهای دیگر آن نویسنده هجوم می‌آورند و این هجوم وقتی بارزتر می‌شود که نویسنده‌ای برنده یک جایزه جهانی معتبر شود.

آراز بارسقیان، مترجم کتاب موراکامی در انتشارات میلکان، این اثر را با عنوان «قصه کاهو» منتشر کرده است. او درباره نحوه ترجمه و منبع کار خود می‌گوید: «روند ترجمه من اندکی پیچیده بود. از این کتاب یک نسخه الکترونیک رسمی به زبان ژاپنی همزمان با نسخه فیزیکی آن عرضه شد و در کنار آن، ترجمه‌ای غیررسمی به زبان انگلیسی نیز در اینترنت موجود بود. بر پایه نشانه‌های موجود می‌توان گفت این ترجمه با کمک هوش مصنوعی انجام شده است، به‌ویژه از آن رو که نام مترجم ندارد.»

او توضیح داد: «سومین یا چهارمین روز پس از انتشار کتاب به زبان ژاپنی، من از آمازون ژاپن موفق شدم با دشواری و با خرید گیفت‌کارت ین از سایت‌های فعال داخل ایران، نسخه کیندل را با تخفیفی قابل‌توجه به قیمت ۸۰۰ ین تهیه کنم. همه سوابق آن هم موجود است.»

او گفت: «صفحه به صفحه نسخه کیندل ژاپنی را با دقت و وسواس اسکرین‌شات گرفتم و به کمک ابزار هوش مصنوعی با نسخه انگلیسی مقابله کردم. هوش مصنوعی صفحه به صفحه تفاوت‌ها را مشخص کرد؛ خطاهای معنایی، تفاوت‌ها در ضمیر و زاویه دید، پاراگراف‌بندی و... را متذکر شد و من ساعت‌ها وقت صرف کردم تا به فهم و درکی از متن برای ترجمه دست پیدا کنم.»

این مترجم توضیح داد: «در نهایت کار را به ناشر سپردم. ناشر از من پرسید بر چه مبنایی ترجمه کردی و من ماجرا را شرح دادم، اما ناشر گفت که این کفایت نمی‌کند. از قضا ویراستاری که ناشر با او همکاری می‌کرد، رها برزگر، با زبان ژاپنی آشنایی داشت. ویراستار نیز ترجمه را مقابله کرد و نکاتی را یادآور شد که به صلاحدید خودم در متن اعمال کردم.»

 او در پاسخ به این پرسش که برخی مدعی شده‌اند ترجمه کتاب موراکامی در ایران تنها ترجمه فصل نخست آن است که در مجله نیویورکر در سال ۲۰۲۴ منتشر شده است، گفت: «نسخه نهایی کتاب از چهار متن پیوسته شکل گرفته که پیش‌تر در چهار شماره متفاوت مجله ادبی شینچو منتشر شده بودند و در نسخه کتاب به یک رمان بلند در چهار فصل تبدیل شده‌اند. نیویورکر در سال ۲۰۲۴ فقط ترجمه انگلیسی داستانی مستقل با عنوان «کاهو» را منتشر کرده بود؛ متنی در حدود ۵۰۰۰ کلمه که بعدها مبنای فصل نخست رمان قرار گرفت. متن انگلیسی موجود حدود ۷۵۰۰۰ کلمه است؛ نسخه ژاپنی‌ای که من تهیه کردم حدودا ۱۸۷هزار نویسه ژاپنی است. البته ۱۸۷هزار نویسه به معنای ۱۸۷هزار کلمه نیست. در زبان ژاپنی واژه‌ها با فاصله از هم جدا نمی‌شوند و برای سنجش حجم متن، شمارش نویسه‌ها معیار دقیق‌تری است. حتما باید در نظر بگیریم که تعداد کلمات بر اساس ساختارهای زبانی متفاوت است.»

بارسقیان در نهایت ترجمه خود را بر اساس تلفیقی از نسخه اصلی ژاپنی، نسخه ترجمه‌شده انگلیسی با کمک هوش مصنوعی و کمک یک ویراستار آشنا به زبان ژاپنی عنوان کرد و می‌گوید: «هوش مصنوعی اشتباهاتی داشت. برای اعتبارسنجی بیشتر، چندین بار با هوش‌های مصنوعی مختلف موارد مشکوک را بررسی کردم.»

او درباره اینکه پس چرا در صفحه شناسنامه کتاب عنوان شده ترجمه بر اساس نسخه انگلیسی است، گفت: «این اطلاعات کتاب‌شناختی فیپاست، اما قاعدتا گویای فرآیند ترجمه من نیست. متن ژاپنی در تمام مراحل مرجع مقابله و بازبینی من بود و خب این را نمی‌شود در بخش اطلاعات فیپا ثبت کرد.»

بارسقیان در پاسخ به این پرسش که به نظر شما استفاده از هوش مصنوعی برای ترجمه کتاب اعتباری به برند ناشر یا مترجم نمی‌بخشد، گفت: «به نظرم مساله اصلی استفاده یا عدم استفاده از هوش مصنوعی نیست؛ مساله شفافیت و مسوولیت مترجم است. در این پروژه، هوش مصنوعی برای من ابزار مقابله و کمک به فهم متن بود، نه مترجم نهایی. هرگز خروجی آن را مستقل و قابل اعتماد فرض نکردم. هرجا به مورد مشکوکی رسیدم، دوباره به متن ژاپنی برگشتم و با ابزارهای مختلف بررسی‌اش کردم. شخصا برای من مسوولیت‌پذیری انسانی در درجه نخست اهمیت است. وگرنه ابزار قرار نیست جای انسان را بگیرد، بلکه کمک اوست. در این مورد خاص، ابزار در خدمت مقابله، کشف اختلاف‌ها و بازبینی موارد مشکوک به کمک آمد.»

او گفت: «باید این نکته را هم ذکر کنم که من دو سال پیش کتاب دیگری از موراکامی را ترجمه کرده بودم. او از نویسندگان مورد علاقه من است. من هم لحنش و هم سبک ادبی‌اش را به عنوان یک مترجم و نویسنده می‌شناختم و این کمک بسیاری به من در استفاده از هوش مصنوعی کرد. در نهایت ترجمه من از لحظه شروع ترجمه تا تحویل نسخه اولیه به ناشر ۲۰ روز طول کشید و میانگین متوسط روزانه ۶ تا ۷ ساعت فعالیت می‌کردم.»

 به نظر می‌رسد تمامی نسخه‌های منتشرشده از کتاب موراکامی از نسخه ترجمه‌شده هوش مصنوعی که در گوگل موجود بوده استفاده کرده‌اند، موضوعی که به دلیل اشتباهات رایج هوش مصنوعی شاید نگران‌کننده باشد. البته استفاده از هوش مصنوعی در دنیا نیز به‌سرعت در حال گسترش است. این مطلب برایم مفید است 0 نفر این مطلب را پسندیده اند کپی شد