شلیک به «مبدأ تجاوز» از هشدار تا اقدام

هشدار تازه رئیس ستادکل نیرو‌های مسلح به کشور‌های حاشیه جنوبی خلیج فارس درباره هرگونه کمک و تسهیل‌گری برای ارتش امریکا، در ظاهر پیامی تازه است، اما در واقع ادامه خطی است که جمهوری اسلامی ایران سال‌هاست در قبال استفاده دشمنان از خاک، حریم هوایی، پایگاه‌ها و امکانات کشور‌های منطقه ترسیم کرده است؛ خط قرمزی که در ماه‌های اخیر صریح‌تر شده و از «هشدار درباره تبعات همکاری» به اعلام رسمی «هدف قرار دادن مبدأ تجاوز» رسیده است. اهمیت این پیام در آن است که رئیس ستادکل نیرو‌های مسلح، میان «استفاده مستقیم امریکا از خاک یک کشور» و «کمک و تسهیل‌گری برای عملیات امریکا» فاصله‌ای قائل نشده و هر دو را در صورت تحقق، در چارچوب مشارکت در عملیات نظامی امریکا علیه ایران تعریف کرده است. 

 خط قرمزی که از سال‌ها قبل ترسیم شده بود 

البته این نخستین بار نیست که جمهوری اسلامی ایران نسبت به پیامد‌های استفاده امریکا از ظرفیت کشور‌های منطقه هشدار می‌دهد. 

دی‌ماه ۱۳۹۷، سردار سرلشکر شهید محمد باقری، رئیس وقت ستادکل نیرو‌های مسلح، در بازدید از جزیره «بوموسی» در اظهاراتی خطاب به برخی کشور‌های حاشیه جنوبی خلیج فارس که از امریکا برای «توطئه‌افکنی در خلیج فارس» علیه ایران دعوت می‌کردند، هشدار داده بود ایران در صورت لزوم، کشور‌هایی را که زمینه چنین اقداماتی را فراهم می‌کنند، مسئول عواقب آن خواهد دانست. شرایط منطقه در آن مقطع اگرچه با امروز متفاوت بود، اما اصل پیام همان بود: کشوری که ظرفیت سرزمینی و امکانات خود را در اختیار اقدام خصمانه علیه ایران قرار دهد، نمی‌تواند خود را از تبعات آن اقدام جدا بداند. 

 وقتی «مبدأ تجاوز» هدف مشروع می‌شود 

این ادبیات در سال ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ صراحت بیشتری پیدا کرد. ۹ اسفند ۱۴۰۴ اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه در توضیح مواضع جمهوری اسلامی ایران گفت: تهران با تمام کشور‌های منطقه دوست است، اما در دفاع مشروع از خود «مجبور» است مبدأ تجاوز را هدف قرار دهد و هر نقطه‌ای از منطقه که مورد استفاده امریکا علیه ایران قرار گیرد، هدف مشروع ایران خواهد بود. 

این اظهارنظر از آن جهت مهم است که همزمان دو گزاره را کنار یکدیگر قرار می‌دهد؛ نخست، تأکید بر روابط دوستانه ایران با کشور‌های منطقه و دوم، تصریح به حق دفاع در برابر هرگونه استفاده از قلمرو منطقه برای تجاوز به ایران. چنین تفکیکی نشان می‌دهد در منطق اعلام شده تهران، کشور همسایه به خودی خود هدف نیست، اما تأسیسات یا ظرفیتی که از آن برای تجاوز نظامی علیه ایران استفاده شود، بخشی از زنجیره تجاوز تلقی می‌شود. 

این تفکیک در مواضع دیپلماتیک ایران نیز تکرار شده است. ۲۴ اسفند ۱۴۰۴ عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در گفت‌وگوی تلفنی با همتای مالزیایی خود تأکید کرد ایران متعهد به تداوم روابط دوستانه مبتنی بر حسن همجواری با همه کشور‌های منطقه است، اما استفاده امریکا و رژیم صهیونیستی از پایگاه‌ها، امکانات نظامی و پشتیبانی مستقر در قلمرو کشور‌های منطقه برای تجاوز به ایران، راهی جز اقدامات دفاعی در چارچوب حق ذاتی دفاع مشروع باقی نمی‌گذارد. این موضع، در واقع صورت دیپلماتیک همان خط قرمزی است که در پیام‌های نظامی مطرح شده است؛ ایران میان روابط خود با ملت‌ها و دولت‌های منطقه و مقابله با زیرساختی که برای تجاوز مورد استفاده قرار می‌گیرد، تفکیک قائل است. 

این خط قرمز در جریان جنگ اخیر وارد مرحله‌ای صریح‌تر شد. هشتم تیر ۱۴۰۵، قرارگاه مرکزی حضرت خاتم‌الانبیا (ص) در بیانیه‌ای پس از حملات امریکا به مناطق جنوبی ایران اعلام کرد هرگونه مبدأ پشتیبانی از ارتش امریکا برای حمله به حاکمیت و سرزمین ایران، هدف مشروع نیرو‌های مسلح خواهد بود. 

این هشدار پس از حملات ایران به مواضع نظامی امریکا در منطقه صادر شد. بنابراین مفهوم «مبدأ تجاوز» دیگر صرفاً یک هشدار سیاسی یا دیپلماتیک نبود، بلکه به ادبیات رسمی دفاعی جمهوری اسلامی ایران وارد شد. این موضع در دوم مرداد ۱۴۰۵ نیز با صراحت بیشتری از سوی سپاه پاسداران اعلام شد. آنجا که در اطلاعیه شماره ۴۵ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تأکید شد که پایگاه‌های امریکا در هر نقطه‌ای که مبدأ تجاوز باشند، هدف مشروع جمهوری اسلامی ایران هستند. 

این اطلاعیه از یک منظر اهمیت ویژه‌ای دارد؛ در آن، هدف قرار دادن پایگاه‌های امریکا در کشور‌های منطقه به‌عنوان اقدامی علیه کشور‌های میزبان تعریف نشده، بلکه بر نقش آن پایگاه‌ها به‌عنوان مبدأ عملیات علیه ایران تأکید شده است. 

در واقع، استدلال تهران این است که جغرافیای یک کشور همسایه، به‌خودی‌خود هدف جمهوری اسلامی نیست؛ آنچه اهمیت دارد، کارکرد نظامی تأسیسات و نقشی است که در زنجیره حمله به ایران ایفا می‌کنند. چند روز بعد، نیکزاد، نایب‌رئیس مجلس شورای اسلامی، پنجم مرداد ۱۴۰۵ در نطق پیش از دستور اعلام کرد جمهوری اسلامی ایران حق دفاع از تمامیت ارضی خود را محفوظ می‌دارد و هر نقطه‌ای که مبدأ تجاوز به خاک کشور باشد، هدف مشروع نیرو‌های مسلح خواهد بود. به این ترتیب، این مفهوم از سطح نیرو‌های مسلح و وزارت خارجه فراتر رفته و به یک گزاره مشترک در مواضع رسمی بخش‌های مختلف حاکمیت تبدیل شده است. همان روز اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، در نشست خبری خود درباره نقش کشور‌های منطقه در جنگ گفت: امریکا را مسئول تجاوز نظامی علیه ایران می‌دانیم، اما نمی‌توان مشارکت برخی کشور‌های منطقه در این تجاوز را نادیده گرفت. 

این اظهارنظر در کنار پیام روز گذشته رئیس ستادکل، معنای هشدار اخیر را روشن‌تر می‌کند: از نگاه تهران، «کشور منطقه» زمانی در معرض انتقاد و مسئولیت قرار می‌گیرد که امکانات، سرزمین یا ظرفیت‌های خود را در خدمت عملیات نظامی علیه ایران قرار دهد. 

 حسن همجواری؛ اصل ثابت، دفاع مشروع، خط قرمز 

مرور این مواضع نشان می‌دهد پیام روز گذشته رئیس ستادکل را نمی‌توان یک هشدار مقطعی و منفک از گذشته دانست. از هشدار سردار باقری در سال ۱۳۹۷ تا اظهارات وزیر خارجه، سخنگوی وزارت خارجه، قرارگاه خاتم‌الانبیا، سپاه و مجلس در سال ۱۴۰۵، یک خط مشترک قابل مشاهده است: ایران خواهان رابطه با همسایگان است، اما نمی‌پذیرد خاک و امکانات آنها به سکویی برای عملیات نظامی علیه ایران تبدیل شود. این موضع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا کرده که در ماه‌های اخیر، مقام‌های جمهوری اسلامی ایران، بار‌ها نسبت به استفاده امریکا از پایگاه‌ها و امکانات نظامی مستقر در کشور‌های منطقه هشدار داده‌اند. 

از این منظر، پیام اخیر رئیس ستادکل را می‌توان تازه‌ترین حلقه از یک زنجیره هشدار‌های چندساله ارزیابی کرد؛ زنجیره‌ای که اکنون پس از تجربه عملی حملات و استفاده از شبکه پایگاه‌های امریکا در منطقه، با ادبیاتی صریح‌تر بیان می‌شود. به عنوان نکته پایانی اینکه، جمهوری اسلامی ایران در ارتباط با همسایگان خود همواره بر اصل حسن همجواری، احترام متقابل و احترام به حاکمیت کشور‌ها تأکید کرده است. این رویکرد تنها در سطح شعار باقی نمانده و مقام‌های جمهوری اسلامی حتی در اوج تنش‌های نظامی، میان مردم و دولت‌های منطقه از یک‌سو و نیرو‌ها و پایگاه‌های خارجی مستقر در این کشور‌ها از سوی دیگر تفکیک قائل شده‌اند، اما حسن همجواری به معنای چشم‌پوشی از حق دفاع نیست. هنگامی که دولتی اجازه دهد منابع، امکانات، پایگاه‌ها، حریم هوایی یا سرزمین آن برای طراحی، پشتیبانی یا اجرای تجاوز علیه جمهوری اسلامی ایران مورد استفاده قرار گیرد، موضوع از روابط عادی همسایگی خارج می‌شود. 

براساس مواضع رسمی اعلام شده از سوی مسئولان جمهوری اسلامی، در چنین شرایطی مبدأ توطئه و تهاجم، فارغ از اینکه در چه جغرافیایی قرار گرفته باشد، می‌تواند در چارچوب دفاع مشروع هدف قرار گیرد. این همان مفهومی است که از «مسئول دانستن تسهیل‌کنندگان» در هشدار‌های سال‌های گذشته، به «مبدأ تجاوز، هدف مشروع است» در مواضع اخیر رسیده است. 

به بیان دیگر، پیام تهران به همسایگان یک پیام دوگانه، اما روشن است: ایران برای همسایگی، دوستی و همکاری منطقه‌ای اهمیت ویژه قائل است، اما این حسن همجواری نباید به مجوزی برای تبدیل سرزمین کشور‌های منطقه به سکوی تجاوز علیه ایران تبدیل شود.