رانت و فساد، سد راه ارز تک‌نرخی

آلبرت بغوزیان، استاد دانشگاه تهران، در گفت‌وگو با خبرنگار هفت صبح با اشاره به تجربه تاریخی تلاش برای تک‌نرخی‌شدن ارز، اظهار داشت: «زمانی که نرخ دلار ۴۰۰۰ تومان بود و نرخ جهانگیری وسط آمد، می‌گفتند اگر نرخ آزاد و دولتی به هم نزدیک شوند، مردم دیگر سراغ رانت نمی‌روند و این قضیه صف ایستادن حل می‌شود. بعد از آن، رئیس بانک مرکزی عوض شد اما اتفاقی نیفتاد، الان ما در شرایطی هستیم که تحریم هستیم و اصلا صحبت از تک‌نرخی‌کردن یا رها کردن بازار یا خصوصی‌کردن یا گفتن اقتصاد دستوری را برداشتیم، نباید کرد، چون اصلا شرایط، شرایط انحصاری است.» 

وی با اشاره به اینکه «دولت کدام در بازار ارز را می‌تواند ببندد؟» تصریح کرد: «تک‌نرخی یعنی اینکه به هر اندازه به متقاضیان در صرافی ارز بدهند. ولی وقتی اعلام می‌کند نفری ۲۰۰۰ دلار بیشتر نمی‌دهیم و حقوقی‌ها هم ۵۰۰۰ دلار، یعنی عملا کسی که ۳۰۰۰ دلار می‌خواهد باید برود بقیه را کجا تامین کند؟ با چه نرخی؟ نرخ آزاد. یعنی شما حتما دو تا نرخ خواهید داشت.»

  ‌دلیل شکست سیاست‌ها نرخ‌های چندگانه در بدنه دولت

بغوزیان با بیان اینکه «این تک‌نرخی که آقای همتی و قبلی‌ها مدنظرشان بود، این نبود که بازار آزاد را تک‌نرخی کنیم و با دولتی یکی کنیم»، افزود: «در خود بدنه دولت و بانک مرکزی، نرخ‌های مختلفی وجود دارد. ارز ترجیحی بود، کالای اساسی بود، این‌ها را می‌خواستند تک‌نرخی کنند، آخرش شد همین نرخ تالار. بعد گفتند آقا تالار هم هر کسی می‌خواهد بیاید بگیرد، هر واردکننده‌ای که می‌خواهد بیاید، این یعنی وقتی فرد می‌رود آنجا می‌بیند به‌موقع یا به اندازه ارز تخصیص نمی‌دهند، یا می‌گوید برای واردات فلان کالاها ارز نمی‌دهیم، ولی برای موبایل و خودرو چینی ارز تالاری می‌دهیم، برای دارو و این‌ها باید برود در صف. خب معلوم است که دو تا نرخ تعیین می‌شود.»

بغوزیان با انتقاد از سکوت برخی اقتصاددانان در جلسات تصمیم‌گیری، گفت: «اصلاً من تعجب می‌کنم چرا این همه ما اقتصاددان داریم که در این جلسات می‌روند، نمی‌آیند؟ شاید هم می‌روند، من که دعوت نمی‌شوم چون موضع من را می‌دانند. باید بیایم آنجا بگویم؛ آقا شما اصلاً فکر کردید که این کسی که ارز برای دانشجوی خودش می‌خواهد، برای مسافرت، بیماری و سفر می‌خواهد، بقیه‌اش را باید از کجا تامین کند؟»

بغوزیان با تاکید بر اینکه تک‌نرخی‌شدن در شرایط فعلی یک شوخی است، تصریح کرد: «وقتی ما به اندازه و به هر کسی به هر منظوری ارز نمی‌دهیم، اصلاً تک‌نرخی‌کردن واقعاً به نظر من یک شوخی است. واقعاً باید خندید به این ادعا، چون عرضه به اندازه کافی نیست.» 

  دوگانه کاذب قیمت بازار یا دولت؟

همچنین محمدرضا یزدی‌زاده، اقتصاددان، در گفت‌وگو با خبرنگار «هفت صبح»، با اشاره به اینکه تلاش‌های مکرر برای تک‌نرخی‌کردن ارز از دوران وزارت اقتصاد عبدالناصر همتی تا امروز همواره شکست خورده است، گفت: مدیریت اقتصاد به معنی قیمت‌گذاری نیست و دوگانه کاذب «بازار یا دولت» در هیچ جای دنیا وجود ندارد. وقتی شما قیمت بازار را به قیمت‌سازان (اعم از صادرکنندگان یا مافیا) می‌سپارید، عملاً زندگی مردم را به سکوی مزایده وصل کرده‌اید. کشوری که در آن ارز وسیله پشت‌پرده است، نمی‌تواند برای آن برنامه تک‌نرخی بنویسد.» 

یزدی‌زاده افزود: «آقای همتی زمانی که در وزارت اقتصاد بود آمد و در مجلس گفت ارز ۷۲ تومان تک‌نرخی چرا نشد؟ چرا شد صد و خورده‌ای؟ بعد آقای مدنی‌زاده در این دو استقامت، بعدی را گرفت و آمد گفت آقا ۱۳۰ تومان تا ۱۳۵ تومان جا دارد و تک‌نرخی می‌شود. ببینید چند تا موضوع در رابطه با بازار ارز وجود داشت، دیگر الان آن هم وجود ندارد. چرا؟ چون دیگر اصلاً شرایط کلاً فرق کرد. در بازار ارز یا هر بازار هر کالای دیگری که شما برای آن کالا تقاضاهای مختلفی ایجاد می‌کنید، اگر می‌خواهید بازار را مدیریت کنید، باید روی تقاضاهای مختلف امکان اعمال نفوذ داشته باشید.»

یزدی‌زاده با انتقاد از تفکر رایج در اقتصاد ایران، گفت: «ما یک دوگانه‌های کاذبی در اقتصاد داریم. اقتصاد این حضرات که اسمش را گذاشتند اقتصاد آزاد که بیشتر اقتصاد ول به نظر من، اقتصاد آزاد یک دوگانه‌های کاذبی در آن تعریف می‌شود. مثلاً می‌گویند آقا قیمت یا بازار تعیین می‌کند یا اقتصاد دولتی است؛ نه، اصلاً چنین چیزی وجود ندارد. در هیچ جای دنیا قیمت را بازار به تنهایی تعیین نمی‌کند، مگر اینکه شرایطی در اقتصاد باشد که هیچ یک از طرف‌های بازار نتوانند قیمت را تحت تأثیر قرار دهند.»

  سازوکار بازار آزاد در ایران وجود ندارد

یزدی‌زاده با اشاره به تعریف علمی بازار آزاد، گفت: «این مفهوم اقتصادی می‌گوید اگر سازوکار بازار به گونه‌ای است که هیچ یک از طرف‌هایی که در بازار وجود دارند، چه متقاضی و چه عرضه‌کننده، نمی‌توانند روی قیمت تأثیر بگذارند، به تنهایی اعمال نفوذ و اعمال منافع بکنند، این بازار سازوکارش آزاد است و باید باشد. بسیار عالی، این کاملاً درست است، اما تقریبا چنین بازاری وجود ندارد. در خیلی موارد، وقتی چنین سازوکاری وجود ندارد، دولت‌ها در سرمایه‌داری ابزار مدیریت بازار را دست خودشان می‌گیرند، چون می‌گویند کسی که منافعش در افزایش قیمت نابود شود، بنابراین بلافاصله با سیاست‌های پولی و مالی و یا سیاست‌های ساختاری هر چیز دیگری نفوذ می‌کند.»

یزدی‌زاده با انتقاد شدید از سیاست‌های ارزی، گفت: «در کشوری که شما می‌آیید، آقای همتی تعیین نرخ ارز را به تعداد معدودی صادرکننده واگذار می‌کند. کسی نمی‌تواند راجع به تثبیت قیمت یا راجع به تک‌نرخی صحبت بکند. اصلا این شوخی تلخی است. وقتی شما قیمت بازار را به قیمت‌ساز سپردید، یعنی عملاً نابودی آن کشور را کلید زدید.»

  ارز وسیله فساد، نه فقط وسیله مبادله

یزدی‌زاده با افشای ماهیت واقعی ارز در ایران، گفت: «دروغ بزرگ این است که ارز در بازار کشور ما برای واردات فقط نیست. کشوری دم از تک‌نرخی‌کردن می‌زند که ارز وسیله تسهیل مبادله خارجی باشد. چرا بحث تک‌نرخی‌کردن می‌زند؟ چون سازوکار مدیریتی خیلی ساده‌ای دارد. اتفاقا بازار ارز وقتی که ارز صرفاً وسیله مبادله خارجی باشد، خیلی سازوکار ساده‌ای دارد.

سازوکارش تعرفه‌هاست. یعنی چی؟ یعنی دولت در نرخ ارز آزاد، در کشوری به محض اینکه دید دارد نرخ ارز می‌رود بالا، شروع می‌کند تعرفه‌های وارداتی را بردن بالا، تا تقاضای ارز برای واردات کاهش پیدا کند. آیا در کشور ما می‌توان این کار را کرد؟ خیر. چرا نمی‌شود؟ چون ارز وسیله رشوه و فساد است، ارز وسیله مبادلات پشت پرده است، ارز وسیله فرار سرمایه است، از وسیله تأمین قاچاقی است که شما حاضر نیستید حق کشفش را ۹۰ درصد بگذارید، ارز وسیله فرار مالیاتی است، ارز وسیله تأمین جاسوس‌های خارجی در کشور است. در این کشور که شما نمی‌توانید مدیریتش بکنید، که آیا شما قاچاقچی‌ها را می‌شناسید که تقاضا را بتوانیم مدیریت کنیم؟ آیا رشوه‌گیرها را چه کار می‌خواهید بکنید؟ این‌ها شوخی‌اند. »

  آلبرت بغوزیان

استاد دانشگاه تهران در گفت‌وگو با خبرنگار هفت صبح با اشاره به اینکه در شرایط فعلی تحریم، صحبت از تک‌نرخی‌شدن یا رهاسازی بازار ارز کاملا بی‌معناست، گفت: «این سیاست نه‌تنها به رانت‌خواری دامن می‌زند، بلکه عملا به رسمیت شناختن نرخ‌های چندگانه در بدنه دولت است. وقتی عرضه ارز به اندازه کافی نیست، نرخ آزاد همیشه وجود خواهد داشت و تک‌نرخی‌شدن به یک شوخی تبدیل می‌شود، تجربه تلخ سال‌های اخیر (از نرخ جهانگیری تا نرخ تالار) نشان داده است که این سیاست‌ها تنها منجر به ایجاد صف‌ها و رانت بیشتر شده است. از طرف دیگر باید پرسید ارز برای دانشجو، بیمار و مسافر از کجا باید تامین شود، وقتی ما به اندازه و به هر کسی به هر منظوری ارز نمی‌دهیم.

  محمدرضا یزدی‌زاده

اقتصاددان در گفت‌وگو با خبرنگار «هفت صبح»، با اشاره به اینکه تلاش‌های مکرر برای تک‌نرخی‌کردن ارز از دوران وزارت اقتصاد عبدالناصر همتی تا امروز همواره شکست خورده است، گفت: «مدیریت اقتصاد به معنی قیمت‌گذاری نیست و دوگانه کاذب «بازار یا دولت» در هیچ جای دنیا وجود ندارد. وقتی شما قیمت بازار را به قیمت‌سازان (اعم از صادرکنندگان یا مافیا) می‌سپارید، عملاً زندگی مردم را به سکوی مزایده وصل کرده‌اید. کشوری که در آن ارز وسیله پشت‌پرده است، نمی‌تواند برای آن برنامه تک‌نرخی بنویسد».