‌توهم دانایی اینستاگرامی

جوان آنلاین: در عصر انفجار اطلاعات، مرز میان خبر و شایعه هر روز باریک‌تر می‌شود. تا چند دهه پیش، مخاطب برای اطلاع از یک رویداد به روزنامه، رادیو یا تلویزیون مراجعه می‌کرد و دست‌کم می‌دانست که پشت هر خبر، تحریریه‌ای با سردبیر، خبرنگار، ویراستار و نظام پاسخگویی وجود دارد، اما امروز، به‌ویژه در میان نسل زد، منبع اصلی آگاهی نه خبرگزاری‌های رسمی، بلکه پست‌ها، استوری‌ها و ویدئو‌های کوتاه اینستاگرامی است. نتیجه این چرخش، پدیده‌ای است که می‌توان آن را «توهم دانایی اینستاگرامی» نامید؛ وضعیتی که در آن کاربر هر روز بیشتر احساس آگاهی می‌کند، اما در واقع هر روز بیشتر از حقیقت فاصله می‌گیرد. 

برخی از نظرسنجی‌ها مدعی هستند حدود ۶۸ درصد ایرانی‌ها در اکثریت اوقات برای دریافت اخبار ایران و جهان به شبکه‌های اجتماعی پناه می‌برند. همچنین ادعا شده در میان جوانان ۱۸ تا ۲۹ سال این عدد حتی بالاتر است و مثلاً یک نظرسنجی مدعی است که ۹/۹۶ درصد افراد این گروه سنی حداقل یک رسانه اجتماعی مانند واتس‌اپ، اینستاگرام یا تلگرام را استفاده می‌کنند و ۴/۷۴ درصد از آنها کاربر اینستاگرام هستند. 

 مهاجرت خبری به شبکه‌های اجتماعی 

این اعداد فقط یک تغییر سلیقه‌ای ساده نیستند؛ آنها نشانه یک جابه‌جایی ساختاری در نظام اطلاع‌رسانی هستند. بررسی‌های جهانی نیز همین روند را تأیید می‌کنند. گزارش ۲۰۲۴ مؤسسه رویترز نشان می‌دهد در میان جوانان ۱۸ تا ۲۴ ساله، حدود ۳۹ درصد شبکه‌های اجتماعی را منبع اصلی خبر می‌دانند و این رقم در برخی کشور‌ها از مرز ۵۰ درصد عبور کرده‌است. مطالعه دانشگاه MIT نیز نشان داده‌است اخبار جعلی در شبکه‌های اجتماعی شش برابر سریع‌تر از اخبار واقعی منتشر می‌شوند و هیجان، موتور اصلی این انتشار است. 

با این حال، یک تناقض مهم وجود دارد؛ بر اساس گزارش رویترز، میانگین جهانی اعتماد به اخبار یافته‌شده در شبکه‌های اجتماعی تنها حدود ۲۳ درصد است. این یعنی در بسیاری از جوامع، اکثریت مردم می‌دانند نمی‌توان به آسانی به محتوا‌های پراکنده در شبکه‌های اجتماعی اتکا کرد، اما در ایران، که به واسطه اینکه تحت بی‌سابقه‌ترین تهاجم‌های رسانه‌ای قرار دارد، بسیاری برخلاف ترند جهانی، اخبار خود را عمدتاً از همان فضا‌های غیررسمی و پرشتاب مجازی می‌گیرند. 

 دلایل اعتماد بیشتر نسل زد به شبه‌رسانه‌ها  …