راز گنبدهای غایب در مساجد تاریخی شیراز

در میان این بناها، مسجد جایگاهی متفاوت دارد؛ بنایی که در آن معماری، هنر، معنویت، تاریخ و زندگی اجتماعی مردم در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و حاصل این پیوند، میراثی است که فراتر از یک بنای مذهبی، تصویری از فرهنگ و تمدن ایرانی به دست می‌دهد.

در فارس، تاریخ تنها در تخت‌جمشید و پاسارگاد، در کاخ‌ها و آرامگاه‌ها یا در بقایای شهرهای باستانی روایت نمی‌شود؛ این سرزمین در دوره‌های پس از ورود اسلام نیز به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های شکل‌گیری و تداوم فرهنگ ایرانی تبدیل شد و معماری اسلامی در آن، به‌تدریج زبان و بیان ویژه خود را پیدا کرد.

شیراز شهری است که می‌توان لایه‌های گوناگون تاریخ ایران را در تار و پود معماری آن دنبال کرد؛ از بناهایی که ریشه در سده‌های نخستین اسلامی دارند تا شاهکارهایی که در دوره‌های صفوی، زندیه و قاجار شکل گرفته‌اند و امروز همچنان بخشی از سیمای تاریخی شهر را تشکیل می‌دهند.

مساجد تاریخی شیراز از همین منظر، تنها مجموعه‌ای از دیوارها، طاق‌ها، ستون‌ها و کاشی‌ها نیستند، آن‌ها بخشی از حافظه شهری شیرازند، بناهایی که در گذر زمان شاهد آمدوشد نسل‌های مختلف بوده‌اند و معماری‌شان، هم‌زمان با تغییرات فرهنگی و هنری ایران، دگرگون شده است.

در این بناها می‌توان ردپای هنر ایرانی را در ظریف‌ترین جزئیات جست‌وجو کرد؛ از تناسب حیاط و شبستان و بازی نور در فضای داخلی گرفته تا نقش و رنگ کاشی‌ها، ظرافت مقرنس‌ها، کتیبه‌های خوش‌نویسانه، آجرکاری‌ها، سنگ‌تراشی‌ها و ترکیب هندسی نقوشی که گاه چنان دقیق و هماهنگ کنار یکدیگر نشسته‌اند که معماری را به اثری هنری تبدیل کرده‌اند.

در بافت تاریخی شیراز، مسجد را باید در ارتباط با شهر دید؛ در کنار بازارها، مدرسه‌ها، خانه‌های تاریخی، حمام‌ها، گذرها و میدان‌هایی که مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته از زندگی شهری گذشته را شکل داده‌اند.

قرارگیری این بناها در چنین بستری اهمیت آن‌ها را دوچندان می‌کند، چراکه معماری مسجد از فضای پیرامون خود جدا نیست و در بسیاری از نقاط، بخشی از یک منظومه شهری بزرگ‌تر است که ساختار اجتماعی و فرهنگی شهر را شکل داده است.

به همین دلیل، قدم گذاشتن در یک مسجد تاریخی شیراز تنها ورود به یک بنای قدیمی نیست؛ ورود به بخشی از شهر تاریخی و رویارویی با شیوه‌ای از زندگی است که طی قرن‌ها در همین کوچه‌ها و محله‌ها جریان داشته است.

یکی از شگفتی‌های مساجد تاریخی فارس تنوع زبان معماری آن‌هاست، اگرچه بسیاری از اصول بنیادین معماری مسجد در سراسر ایران مشترک است، اما هر دوره تاریخی و هر منطقه، برداشت خاص خود را از این اصول ارائه کرده است.

در شیراز، این ویژگی را می‌توان در کنار هم قرار گرفتن سادگی و شکوه، هندسه و رنگ، نور و سایه و همچنین پیوند میان مصالح بومی و هنرهای تزئینی مشاهده کرد؛ آجر و سنگ، چوب و گچ و کاشی هریک در جای خود به بخشی از یک ترکیب بزرگ‌تر تبدیل شده‌اند، ترکیبی که نه‌تنها برای استحکام بنا، بلکه برای ایجاد فضایی متناسب با شأن و کارکرد آن طراحی شده است.

مسجد وکیل یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های این روایت معماری است؛ بنایی که شکوه آن بیش از آنکه به انباشت تزئینات وابسته باشد، از تناسبات دقیق، گستردگی فضا، ستون‌های شاخص و هماهنگی اجزای معماری سرچشمه می‌گیرد.

در سوی دیگر، مسجد نصیرالملک با جهانی از رنگ و نور، تصویری متفاوت از توانایی معماری ایرانی در آفرینش تجربه‌ای حسی ارائه می‌دهد؛ جایی که تابش نور از شیشه‌های رنگین و انعکاس آن بر سطوح داخلی، فضای معماری را در ساعات مختلف روز به منظره‌ای متغیر و زنده تبدیل می‌کند.

مسجد جامع عتیق نیز در لایه‌های تاریخی خود، سیمای دیگری از استمرار معماری و فرهنگ اسلامی در شیراز را به نمایش می‌گذارد؛ بنایی که تاریخ آن را نمی‌توان در یک دوره یا یک سبک خلاصه کرد.

اما اهمیت این مساجد تنها در آن چیزی نیست که چشم می‌بیند. بخشی از ارزش آن‌ها در جزئیاتی قرار دارد که شاید در نخستین نگاه کمتر به چشم بیایند؛ در کتیبه‌هایی که بر دیوارها نشسته‌اند، در نام سازندگان و هنرمندان، در شیوه انتخاب آیات و اشعار، در هندسه نقوش، در نحوه ورود نور، در نسبت میان فضای باز و بسته و حتی در مصالحی که از محیط پیرامون بنا تأمین شده‌اند.

هر یک از این عناصر، بخشی از اندیشه‌ای را آشکار می‌کند که پشت ساخت بنا قرار داشته است؛ اندیشه‌ای که در آن، زیبایی از معنا جدا نیست و هنر در خدمت ساختن فضایی متناسب با شأن معنوی مسجد قرار گرفته است.

مساجد تاریخی فارس بخشی از تاریخ هنر ایران نیز به شمار می‌روند؛ تحول کاشی‌کاری، خوشنویسی، گچ‌بری، آجرکاری، سنگ‌تراشی و سایر هنرهای وابسته به معماری را می‌توان در بناهای مذهبی این سرزمین دنبال کرد.

رنگ‌ها و نقوش، تنها عناصر تزئینی نیستند؛ آن‌ها زبان بصری دوره‌های تاریخی مختلف‌اند و به ما نشان می‌دهند که هنرمند ایرانی چگونه مفاهیم دینی و فرهنگی را با ابزار هنر و معماری بیان کرده است، در اینجا خط به نقش تبدیل می‌شود، هندسه به زیبایی می‌رسد و نور بخشی از طراحی فضا می‌شود.

شاید یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مساجد تاریخی شیراز همین باشد که گذشته را در قالب یک موزه خاموش نگه نداشته‌اند. این بناها همچنان در دل شهر حضور دارند و همین حضور، آن‌ها را از بسیاری از آثار تاریخی متمایز می‌کند.

مسجد تاریخی، همزمان می‌تواند یک اثر معماری، یک سند تاریخی، یک فضای معنوی و بخشی از زندگی روزمره شهر باشد و همین هم‌زیستی میان گذشته و امروز است که مسئله حفاظت از آن‌‍ها را به موضوعی فراتر از نگهداری یک ساختمان قدیمی تبدیل می‌کند، چراکه با حفاظت از یک مسجد تاریخی، در حقیقت بخشی از حافظه جمعی، هنر معماری و هویت شهری یک جامعه حفظ می‌شود.

فارس نیز به دلیل جایگاه تاریخی و فرهنگی خود، مجموعه‌ای گسترده از این میراث را در اختیار دارد؛ از مساجد تاریخی شیراز گرفته تا بناهای مذهبی در شهرها و آبادی‌های دیگر استان.

هرکدام از این بناها می‌توانند روایت‌گر بخشی از تاریخ محلی و ملی ایران باشند؛ روایتی که گاه در مقیاس یک شهر شکل گرفته و گاه ردپای تحولات بزرگ‌تر فرهنگی و هنری کشور را در خود جای داده است.

مساجد تاریخی فارس؛ از نخستین سده‌های اسلامی تا امروز

مهدی پارسایی، معاون گردشگری زیارتی استانداری فارس با اشاره به پیشینه تاریخی مساجد در این استان به خبرنگار ایمنا می‌گوید: کهن‌ترین مسجد شناخته‌شده فارس، مسجد جامع عتیق شیراز است که بنای اصلی آن سال ۲۸۱ هجری قمری و در دوره عمرولیث صفاری پایه‌گذاری شده است؛ هرچند پیش از آن نیز در شیراز مسجد جامع وجود داشته است و احتمال می‌رود در همین محدوده قرار داشته باشد، اما گزارش مستندی از آن در دست نیست.

وی می‌افزاید: در برخی منابع، از مسجد قلعه ایزدخواست به عنوان یکی از کهن‌ترین مساجد فلات ایران یاد شده است، به طور کلی از نخستین سده‌های ورود اسلام به فارس، یعنی پس از سال ۱۸ هجری قمری و همزمان با گسترش قلمرو مسلمانان در این منطقه، شاهد شکل‌گیری فضاهای عبادی هستیم.

معاون استاندار فارس خاطرنشان می‌کند: در دوره‌های نخست، برگزاری آیین‌های عبادی در کنار آتشکده‌ها و گاه با استفاده از همین بناها انجام می‌شد و بعدها ساخت مساجد به شکل مستقل گسترش پیدا کرد.

پارسایی با اشاره به ویژگی معماری مساجد تاریخی شیراز تصریح می‌کند: الگوی غالب مساجد شیراز، شبستانی است؛ الگویی که ریشه در معماری مسجد پیامبر(ص) در مدینه دارد و تا چند دهه پیش نیز در ساخت مساجد شیراز مورد استفاده قرار می‌گرفت؛ از حدود چهار دهه گذشته تغییراتی در معماری معاصر مساجد ایجاد و این الگو دستخوش تحولاتی شد. مسجد؛ بزرگ‌ترین فضای عمومی شهرهای اسلامی

وی با بیان اینکه مسجد در طول تاریخ تنها محل اقامه نماز نبوده است، اضافه می‌کند: مسجد یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین فضاهای عمومی در شهرهای اسلامی بوده است، در هر محله، مسجد مهم‌ترین فضای عمومی و در مقیاس شهر، مسجد جامع بزرگ‌ترین فضای عمومی به شمار می‌رفته است.

معاون استاندار فارس عنوان می‌کند: مسجد در طول تاریخ مجموعه‌ای از فعالیت‌های اجتماعی، فرهنگی، مذهبی و حتی اقتصادی را در خود جای می‌داده است. عاقد، کاتب، معلم، قاضی و روحانی در مسجد حضور داشتند و مسجد محل دیدار و قرار تجار، بازرگانان و مردم شهر نیز بوده است. آیین‌های عزاداری، جشن‌ها، اعیاد دینی و حتی برخی مراسم حکومتی در مساجد برگزار می‌شده است.

پارسایی خاطرنشان می‌کند: زمانی که مجموعه‌ای از رویدادهای اجتماعی و تاریخی در یک فضای عمومی همچون مسجد اتفاق می‌افتد، مسجد تنها میزبان این تحولات نیست، بلکه در بسیاری موارد به این تحولات جهت می‌دهد، از همین منظر و با بررسی حضور و فعالیت روحانیون و شخصیت‌های شاخص در هر مسجد می‌توان بخشی از تحولات تاریخی یک شهر را نیز رصد کرد. پیوند مساجد فارس با رویدادهای مهم تاریخی

وی درباره پیوند مساجد فارس با رویدادهای مهم تاریخی می‌گوید: هر اتفاق مهمی که در تاریخ فارس رخ داده، به نوعی با مسجد ارتباط داشته است؛ در دوره‌های معاصر و در جریان جنگ‌ها و تحولات مختلف، مردم در مقابل مساجد تجمع و با برگزاری آیین‌های مختلف روحیه عمومی را تقویت و از رزمندگان حمایت می‌کردند.

معاون گردشگری زیارتی استانداری فارس می‌افزاید: در دوران هشت سال دفاع مقدس نیز مساجد پایگاه تجمع نیروهای مردمی، آموزش و مقاومت محلات بودند. حتی در طرح‌های اجتماعی همچون واکسیناسیون فلج اطفال نیز بخشی از فعالیت‌ها با محوریت مساجد انجام می‌شد.

پارسایی با اشاره به نمونه‌های تاریخی فارس اظهار کرد: در جریان نهضت مشروطه نیز مسجد وکیل، مسجد جامع عتیق و مسجد نو با تحولات آن دوره پیوند داشتند، در نهضت جنوب و مبارزه با استعمار مسجد نو شیراز محل تجمع مبارزان بود و شخصیت‌هایی همچون آیت‌الله محلاتی از همین بستر اجتماعی برای مقابله با استعمار استفاده می‌کردند.

وی اظهار می‌کند: در دوره‌های قدیمی‌تر، مسجد محل اجرای احکام حکومتی بوده است، برای نمونه در مسجد جامع عتیق شیراز، تیمور حاکم فارس را عزل می‌کند و مالیات‌هایی را که به زور از مردم گرفته شده بود به آن‌ها بازمی‌گرداند. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که مسجد در تاریخ فارس همواره بخشی از متن تحولات اجتماعی و سیاسی بوده است. الگوی شبستان و صحن در معماری مساجد فارس

معاون استاندار فارس درباره ویژگی‌های معماری مساجد تاریخی می‌گوید: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های معماری مساجد، استفاده از مصالح بوم‌آور است؛ یعنی مصالحی که در همان زیست‌بوم در دسترس بوده‌اند، در شیراز سنگ گندمک و آجر از مصالح قابل دسترس بوده و به همین دلیل در معماری مساجد تاریخی شهر، استفاده از سنگ و آجر بسیار پررنگ است.

پارسایی خاطرنشان می‌کند: مساجد به طور سنتی دو فضای کلان و مهم دارند؛ یکی صحن و دیگری شبستان. صحن همان حیاط مسجد است که در فصل‌های مناسب سال برای اقامه نماز، برگزاری مراسم و دیگر رویدادها مورد استفاده قرار می‌گیرد. شبستان نیز تالاری ستون‌دار است که با توجه به منطقه و دوره تاریخی، ممکن است ستون‌های سنگی، آجری، چوبی یا خشتی داشته باشد و به ویژه در فصل‌های سرد محل برگزاری نماز بوده است.

وی تصریح می‌کند: صحن، شبستان و محراب را می‌توان از عناصر ثابت و اصلی معماری بسیاری از مساجد ایران و جهان اسلام دانست که در هر اقلیم و منطقه، متناسب با شرایط محیطی و فرهنگی، ویژگی‌های خاص خود را پیدا کرده‌اند.

چرا مساجد تاریخی شیراز گنبد ندارند؟

معاون گردشگری زیارتی استانداری فارس با اشاره به تفاوت معماری مساجد شیراز با برخی دیگر از شهرهای ایران عنوان می‌کند: یکی از ویژگی‌های قابل توجه مساجد تاریخی شیراز، نبود گنبد در بسیاری از آن‌هاست. مساجد تاریخی شاخص شیراز همچون مسجد وکیل و مسجد نصیرالملک از الگوی گنبددار پیروی نمی‌کنند.

پارسایی ادامه می‌دهد: در مقاله‌ای با عنوان «واکاوی دلایل عدم وجود گنبد در مساجد تاریخی شیراز» که سال‌ها پیش در مجله هنرهای زیبای دانشگاه تهران منتشر کردم، به این موضوع پرداخته‌ام. گنبد از ابتدا جزء لاینفک معماری مسجد نبوده و در دوره‌های بعد، در برخی مناطق ایران و جهان اسلام به تدریج به عناصر معماری مسجد افزوده شده است.

وی می‌افزاید: الگوی اولیه همان شبستانی بوده است که مجموعه‌ای از ستون‌ها در کنار هم قرار می‌گرفتند و محراب در انتهای آن قرار داشت، بعدها عناصری همچون ایوان و گنبدخانه نیز به این ساختار اضافه شدند.

معاون استاندار فارس می‌گوید: در کنار این عناصر، تزئینات معماری نیز در دوره‌های مختلف تغییر کرده و از گچ‌بری و آجرکاری تا کاشی‌کاری، کاشی معقلی، گره‌چین و از دوره صفویه به بعد کاشی هفت‌رنگ را شامل شده است. کتیبه‌های مساجد؛ بازتاب مفهوم بندگی

پارسایی درباره مفاهیم موجود در نقوش و کتیبه‌های مساجد تاریخی می‌گوید: مسجد در اصل ظرفی برای عبادت و اظهار بندگی است و همه اجزای آن باید با این هدف هماهنگ باشند، بنابراین این موضوع را می‌توان در شبستان، محراب، فرم معماری و محتوای کتیبه‌ها مشاهده کرد.

وی اضافه می‌کند: در کتیبه‌های مساجد تاریخی به طور معمول آیاتی از قرآن کریم و احادیثی انتخاب شده است که به مفهوم عبودیت، ذکر و تسبیح خداوند اشاره دارند؛ آیاتی همچون «الله نور السماوات و الارض» و بخش‌هایی از آیت‌الکرسی از جمله مضامینی است که در مساجد به کار رفته‌اند.

معاون گردشگری زیارتی استانداری فارس خاطرنشان می‌کند: در بعضی کتیبه‌ها، احادیثی درباره جایگاه مؤمن و منافق در مسجد دیده می‌شود و بخش قابل توجهی از کتیبه‌های مساجد نیز به ذکر و تسبیح خداوند اختصاص دارد، چراکه انسان برای ذکر و اظهار بندگی وارد مسجد می‌شود و معماری و تزئینات بنا نیز باید با همین مفهوم هم‌نوا باشد. گردشگر امروز علاوه بر تاریخ، روایت و جذابیت بصری می‌خواهد

پارسایی با اشاره به اینکه چرا برخی مساجد تاریخی با وجود قدمت زیاد کمتر مورد توجه گردشگران قرار گرفته‌اند، تاکید می‌کند: گردشگر امروز تنها به دنبال قدمت تاریخی یک بنا نیست؛ یک بنای گردشگری باید روایت و ویژگی بصری قابل توجهی نیز داشته باشد.

وی ادامه می‌دهد: برای نمونه، مسجد نصیرالملک با عنوان «مسجد صورتی» شناخته می‌شود و علاوه بر تاریخ، از یک ویژگی بصری بسیار برجسته برخوردار است؛ در روزگار ما روایت و جذابیت بصری هر دو در تجربه گردشگر اهمیت دارند.

معاون گردشگری زیارتی استانداری فارس تصریح می‌کند: در نسل‌های گذشته، ممکن بود روایت تاریخی و مذهبی یک مکان به تنهایی انگیزه‌ای برای حضور مردم باشد؛ برای مثال اینکه شخصیت بزرگی در مسجد نماز خوانده یا عارفی در آنجا حضور داشته است. اما جنس رویارویی گردشگر امروز با بناهای تاریخی متفاوت شده و ویژگی‌های بصری و روایت‌پذیری بنا اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

عبادت و حفاظت از میراث تاریخی

پارسایی درباره نسبت میان استفاده مذهبی از مساجد و ضرورت حفاظت از ارزش‌های تاریخی آن‌ها اظهار می‌کند: میان این دو کارکرد تضاد عجیبی وجود ندارد؛ مسجد برای عبادت و بندگی ساخته شده است و اگر کارکرد مذهبی آن را از مسجد بگیریم، ممکن است بخشی از روح و هویت آن از بین برود.

وی تأکید می‌کند: یک مسجد تاریخی دو «ساعت» دارد؛ یک ساعت، عملکرد جاری و امروزی آن به عنوان مسجد است و ساعت دیگر، تاریخ و هویت آن به عنوان یک بنای تاریخی؛ از سوی دیگر مراجعه‌کنندگان نیز دو گروه هستند؛ برخی برای عبادت و اقامه نماز به مسجد می‌آیند و برخی با نگاه تاریخی و گردشگری از آن بازدید می‌کنند.

معاون استاندار فارس می‌گوید: هر دو گروه حق مراجعه و بهره‌مندی از این مجموعه را دارند و باید به هر دو گروه احترام گذاشت و راهکار اصلی، آموزش است؛ هم متولیان، هم بهره‌برداران و هم مراجعه‌کنندگان باید بیاموزند که یک مسجد تاریخی همزمان یک فضای زنده مذهبی و یک میراث تاریخی ارزشمند است و می‌توان میان این دو کارکرد، تعادل و احترام متقابل ایجاد کرد.

به گزارش ایمنا، امروز و در روزگاری که بسیاری از شهرهای تاریخی جهان تلاش می‌کنند میان توسعه شهری و حفظ هویت تاریخی خود تعادل برقرار کنند، بافت تاریخی شیراز اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

ارزش این بافت به تک‌تک بناهای شاخص آن محدود نیست؛ اهمیت اصلی در ارتباط میان بناها، گذرها، محله‌ها و فضاهایی است که در کنار یکدیگر، تصویری از شهر تاریخی ایران را شکل داده‌اند. مساجد در این میان از مهم‌ترین نشانه‌های این هویت‌اند؛ نشانه‌هایی که با زبان معماری، رنگ، نور، خط و هندسه سخن می‌گویند.

تماشای یک مسجد تاریخی در شیراز را می‌توان نوعی سفر در تاریخ ایران دانست؛ سفری که از میان سنگ و آجر آغاز می‌شود، از زیر طاق‌ها و ایوان‌ها عبور می‌کند، در رنگ‌های کاشی و انعکاس نور ادامه می‌یابد و سرانجام به درکی عمیق‌تر از فرهنگ و جهان‌بینی مردمی می‌رسد که این بناها را ساخته، آراسته و طی نسل‌های متمادی حفظ کرده‌اند.

مساجد تاریخی فارس، میراثی هستند که در آن‌ها تنها تاریخ نوشته نشده، بلکه ساخته شده، رنگ گرفته، بر دیوار نشسته و در فضای شهر به زندگی خود ادامه داده است؛ میراثی که برای شناخت معماری، هنر، تاریخ و هویت ایران، باید آن را خواند.

مریم رضایی کد مطلب 997621