حل معمای سفته‌بازی بانک‌ها با سپرده‌های مشتریان

چنین برداشت‌هایی در شرایطی که دسترسی به حساب‌ها با مشکل مواجه می‌شود تا حدی قابل فهم است؛ اما این روایت با نحوه کارکرد واقعی نظام بانکی همخوانی کامل ندارد. بخش مهمی از این برداشت‌ها ناشی از تصوری است که سپرده بانکی را مانند پول نقدی می‌بیند که در خزانه بانک نگهداری می‌شود و بانک هر زمان که بخواهد می‌تواند آن را به بازارهای مختلف منتقل کند. درحالی‌که در بانکداری مدرن، سپرده‌ها عمدتا بخشی از یک ساختار ترازنامه‌ای و اعتباری هستند و بخش بزرگی از آنها پیش‌تر در قالب تسهیلات در اقتصاد توزیع شده است. بنابراین برای تحلیل رفتار بانک‌ها باید از تصور ساده «خزانه‌ای از پول نقد» فاصله گرفت و به منطق ترازنامه بانک‌ها توجه کرد. سپرده چگونه خلق می‌شود؟

یکی از خطاهای رایج در تحلیل رفتار بانک‌ها این است که تصور می‌شود بانک ابتدا سپرده‌های مردم را جمع‌آوری می‌کند و سپس از محل آن تسهیلات می‌دهد. این تصویر اگرچه در نگاه عمومی ساده و قابل فهم است، اما با سازوکار واقعی بانکداری اعتباری کاملا منطبق نیست. در بسیاری از موارد، در بانکداری مدرن اعطای تسهیلات خود منشأ ایجاد سپرده است.

زمانی که بانک به یک مشتری تسهیلات اعطا می‌کند، در سمت دارایی ترازنامه «تسهیلات اعطایی» ثبت می‌شود و در سمت بدهی، حساب سپرده مشتری بستانکار می‌شود. به این ترتیب، سپرده‌ای جدید در سیستم بانکی شکل می‌گیرد. در واقع بانک با اعطای اعتبار، همزمان دارایی و بدهی جدیدی در ترازنامه خود ایجاد می‌کند. همین سازوکار یکی از دلایل اصلی ماهیت اعتباری بخش عمده نقدینگی در اقتصاد است. اما نکته مهم اینجاست که سپرده‌ای که در سمت بدهی بانک ثبت می‌شود، ممکن است هر لحظه توسط مشتری منتقل یا برداشت شود؛ درحالی‌که دارایی متناظر آن یعنی تسهیلات اعطایی معمولا میان‌مدت یا بلندمدت است. به عبارت دیگر، بانک با یک عدم‌تطابق ساختاری مواجه است: بدهی بانک کوتاه‌مدت و عندالمطالبه است، اما دارایی بانک زمان‌دار و وابسته به سررسید قرارداد تسهیلات است. مساله اصلی مدیریت نقدینگی بانک‌ها شکاف سررسید است …