ابلاغ دستورالعمل جدید برای ارزیابی باغوحشها رویهای معمول و غیرشفاف دیگر از طرف سازمان حفاظت محیط زیست بود که نگرانیها را همچنان باقی گذاشت و باعث شد دستورالعمل جدید علیرغم نکات مثبت در عمل کارایی مورد انتظار را نداشته باشد. این درحالیاست که در همین رابطه سازمان حفاظت محیط زیست در روزهای پایانی مردادماه امسال در جزیرهٔ قشم، جلسهٔ توجیهی آموزشی کارشناسان خود را نیز برگزار کرد.
در ادامه به نقد این دستورالعمل طی دو بخش میپردازیم که بخش اول شامل محتوای این دستورالعمل و بخش دوم شامل قسمتی از نواقص و کاستیهای آن است. لازم به ذکر است که این دستورالعمل بهصورت عمومی منتشر نشده است و در صورت اعلام و انتشار رسمی این دستورالعمل توسط سازمان حفاظت محیط زیست، امکان تحلیل دقیقتر آن وجود دارد.
بررسی دستورالعمل ارزیابی و درجهبندی
این دستورالعمل براساس ۱۶ محور و ۷۰ شاخص تعریف شده است. بررسیها بهصورت کمی است و ارزیاب براساس مشاهدات خود اقدام به امتیازدهی شاخصها میکند. سقف امتیازات اکتسابی ۳۰۰ امتیاز است و در صورت وجود برخی تخلفات، باغوحش مورد ارزیابی امتیاز منفی نیز کسب میکند. امکان ردهبندی و مقایسه باغوحشها براساس این امتیازات از ویژگیهای مثبت طرح است.
موضوعات پانزدهگانهٔ مورد ارزیابی
الف. مجوزهای محیط زیستی و بهداشتی مشتمل بر پروانهٔ ایجاد، پروانهٔ بهرهبرداری، پروانهٔ بهداشتی و معرفی مسئول فنی بهداشتی است.
ب. آگاهیرسانی و آموزش
(شامل چهار شاخص/ حداکثر ۲۶ امتیاز)
پ. ایمنسازی و حفاظت
(شامل سه شاخص/ حداکثر ۲۰ امتیاز)
ت. فضای سبز و زیباییشناختی
(شامل دو شاخص/ حداکثر ۱۰ امتیاز)
ث. آب و تغذیهٔ سالم حیوانات وحشی
(شامل سه شاخص/ حداکثر ۳۰ امتیاز)
ج.مدیریت بهداشت آلودگی پسماند و پساب
(شامل چهار شاخص/ حداکثر ۲۰ امتیاز)
چ. مدیریت سلامت و بیماریهای حیات وحش
(شامل پنج شاخص/ حداکثر ۳۰ امتیاز)
ح.اقدامات مرتبط با تلفات جانوران وحشی
(شامل چهار شاخص/ حداکثر ۱۲ امتیاز)
خ. رعایت حقوق حیوانات مدیریت و رفاه گونهها
(شامل پنج شاخص/ حداکثر ۲۰ امتیاز)
د. رفتارشناسی و فضاسازی بهینهٔ گونهها
(شامل شش شاخص/ حداکثر ۴۲ امتیاز)
ذ. ایجاد فرصتهایی برای اهداف حفاظتی
(شامل سه شاخص/ حداکثر ۲۵ امتیاز)
ر. مدیریت منابع انسانی
(شامل چهار شاخص/ حداکثر ۲۰ امتیاز)
ز. مستندسازی، گزارش و پژوهش
(شامل هفت شاخص/ حداکثر ۲۵ امتیاز)
ژ. تنوع گونهای و امکانات رفاهی و توجه به رضایت بازدیدکنندگان
(شامل پنج شاخص/ حداکثر ۲۰ امتیاز)
س. سایر موارد
(حسب نظر کارشناس/ حداکثر ۲۰ امتیاز)
ش. امتیازات منفی و ابطال
(شامل ۹ شاخص/ حداکثر ۱۲۵ امتیاز منفی)
در این میان لازم است بعضی از شاخصهای هفتادگانه توضیح داده شود که از آن جمله میتوان به ماده «ب» آگاهیرسانی و آموزش اشاره کرد. شاخصهای زیرمجموعهٔ این ماده، نصب تابلوی نام رسمی مرکز، راهنمای مصور برای گونهها و تابلو مسیرها، وجود افراد راهنمای بازدیدکنندگان، ایجاد فروشگاه عرضهٔ محصولات فرهنگی در حوزهٔ محیط زیست و حیاتوحش است.
ماده «چ» به مدیریت سلامت و بیماریهای حیوانات وحشی میپردازد که شاخصهای این ماده عبارتند از ایجاد و بهروزرسانی شناسنامهٔ بهداشتی، وجود واحد قرنطینه، وجود بخشهای قرنطینه، بهداشتی و درمانی، دارا بودن تجهیزات و مواد استاندارد بیهوشی، انجام بههنگام واکسیناسیون دورهای.
و همچنین ماده «خ» که شامل رعایت حقوق حیوانات، مدیریت و رفاه گونهها است و شاخصهای این ماده عبارتند از: جانمایی درست گونهها، جلوگیری از درونآمیزی، رعایت نسبت جنسی مناسب، تغذیه و نگهداری تولهها توسط مادر و رفاه و سلامت روانی و جسمی گونهها.
ایرادها و نواقص
این دستورالعمل نواقص و ایراداتی دارد که در سالهای گذشته بهدلیل همین نواقص شاهد اتفاقات تلخ بسیاری بودیم و حالا این موارد باز هم تکرار شدهاند، بدون آنکه شاهد تغییری در وضعیت باشیم. طی دو حادثهٔ فاجعهبار، دو سال قبل کارگر باغوحش شهرداری اراک طعمهٔ شیرها شد. در نمونهٔ دیگر، اوایل سال جاری نیز کارگر باغوحش شهرداری صفهٔ اصفهان توسط خرسها کشته شد و این درحالیاست که این دستورالعمل در مواجهه با چنین حوادث تلخ و دردناک راهکاری ندارد و اصلاً در سیستم ارزیابی امتیازمحور سازمان حفاظت محیط زیست، جان انسانها چند امتیاز دارد؟
طبق شاخصهای ماده «ز» این دستورالعمل داشتن میکروچیپ برای حیوانات چهار امتیاز مثبت دارد، درصورتیکه وجود میکروچیپ برای پستانداران یا حلقهگذاری برای پرندگان، باید یک الزام باشد که درصورت عدم رعایت، مرکز خاطی اجازهٔ فعالیت نداشته باشد.
برای شفاف شدن موضوع مثال بزنیم: در باغ پرندگانی که شمال کشور فعالیت دارد و اصلاً از حلقه برای پرندگان استفاده نمیکند، درصورت تلف شدن پرندگان بهراحتی میتوانند پرندهٔ مشابه دیگری را از طبیعت صید و جایگزین کنند؛ بدون آنکه کارشناسان محیط زیست متوجه ماجرا شوند. بنابراین، داشتن حلقه و میکروچیپ باید یک الزام باشد، نه یک انتخاب امتیازآور.
در بخش دیگر شاهد این مورد هستیم که در این دستورالعمل هیچ محدودیتی برای زادآوری گونهها تعریف نشده است. یک مثال به تشریح بهتر ماجرا کمک میکند: در سال جاری فقط در سه باغوحش مشهد، بابلسر و صفادشت بیش از ۲۰ تولهببر متولد شدند و در سالهای آینده این عدد چندبرابر خواهد شد. آیندهٔ این سیل تولهببرهای متولدشده چه خواهد بود؟ به کجا خواهند رفت؟ سایر باغوحشها ظرفیتی برای خرید و پذیرش آنها دارند؟ سازمان محیط زیست چه پاسخی دارد؟ با این اوضاع اگر تا مدتی دیگر دیدیم حوالی بازار پرندگان خلیجفارس در پایتخت تولهببر هم بساط کردهاند، تعجب نکنید؛ حاصل همین تدبیر است.
در ادامهٔ مشکلات این دستورالعمل باید به ماده «خ» توجه کرد. این ماده شاخص رفاه و سلامت روانی حیوانات فقط چهار امتیاز دارد. دقت کنید. چهار امتیاز برای آسیبهای روحی و روانی حیوانات که ویدئوهای آن قلب هر انسانی را جریحهدار میکند. اما در ادامه شاهد این هستیم که برای عرضهٔ محصولات فرهنگی موضوع ماده «ب» هفت امتیاز در نظر گرفتهاند. این دو امتیاز را مقایسه کنید تا بهدلایل نگرانی منتقدان طرح واقف شوید.
در ماده «چ» این دستورالعمل وجود قرنطینهٔ بهداشتی و درمانی، داروها و تجهیزات مورد نیاز امتیاز دارد، اما هیچ استانداردی برای این موضوع تعریف نشده؛ جالب است که سازمان دامپزشکی نیز بهعنوان دومین نهاد حاکمیتی ناظر بر باغوحشها نیز در این مورد و موارد دیگر نیز هیچ دستورالعمل و پاسخی ندارد. حاصل چیست؟ اعمال سلیقهٔ شخصی باغوحشداران و ناظران این مراکز بر احداث قرنطینه و تداوم نابسامانی باغوحشها.
در مورد دیگر باید به ماده «خ» اشاره کنیم. براساس آن اگر باغوحش از درونآمیزی گونهها جلوگیری کند، چهار امتیاز مثبت میگیرد. معنی دیگر آن است که اگر تولد حیوانی حاصل درونآمیزی باشد و آن حیوان با نواقص مادرزاد متولد شود و عمری را در رنج بگذراند، باغوحش فقط و فقط در یک دورهٔ ارزیابی، چهار امتیاز از دست میدهد. منصفانه است؟
این اتفاق در حالتی است که کارشناس ناظر سازمان حفاظت محیط زیست متوجه درونآمیزی شود که عمدتاً اینگونه نیست و فقط مالک باغوحش از آن اطلاع دارد.
همچنین براساس ماده «ژ»، وجود گونههای دارای جاذبهٔ خاص چهار امتیاز مثبت دارد. تصورش هم دشوار است که یک باغوحش برای ورود و مرگ فاجعهبار گورخر و آن آبروریزی بینالمللی، قرار باشد چهار امتیاز هم بگیرد، حال آنکه براساس این دستورالعمل چنین اتفاقی میافتد.
نکتهٔ مهم پایانی اما این است که معیارهای لازم برای تعطیل شدن یک باغوحش تعریف نشده است و مشخص نیست کسب چه امتیازی بهمعنی تعطیل شدن یک مجموعه خواهد شد؟
موارد فوق فقط گوشهای از نواقص این دستورالعمل است که جا دارد در جلسات تخصصی به آن پرداخته شود و جمله پایانی این است که همچنان نگرانی از وضعیت نابسامان باغوحشها و تداوم «رهاشدگی» وجود دارد و کسی هم به فکر نیست.
