جمعه, ۳ اسفند, ۱۴۰۳ / 21 February, 2025
تقسیمات اسماء الله نزد عارفان اسلامی

معرفت اسماء و صفات الهی یکی از اساسیترین و مهمترین معارف عرفای اسلامی است و این اهمیت تا بدانجا است که گاها عرفان اسلامی را علم الاسمای میخوانند. در این میان به شرح چیستی و چگونگی اسماء الهی بسیار پرداخته شده است. اما آنچه که موضوع این مقال خواهد بود انواع تقسیماتی است که عرفا از اسمای ارائه کردهاند. این مسئله اولا از حیث تاثیری که در شناخت اسماء الله و عرفان اسلامی دارد از اهمیت بسزایی برخوردار است و ثانیا کمتر مورد توجه مستقل پژوهندگان عرفان و تصوف بوده است. البته این نوشتار در حد مجال خود به برخی تقسیمات مختلفی که عرفا از جهات مختلف بر اسماء وارد کردهاند توجه کرده و از سوالات، ابهامات و احیانا اشکالاتی که ممکن است در برخی از موارد وجود داشته باشد صرف نظر خواهد نمود.
● صفات سلبی و ایجابی:
قبل از توضیح تقسیم صفات به صفات سلبی و ایجابی لازم به ذکر است که اگر چه این تقسیمبندی بر روی مقسم صفات الهی صورت گرفته است و نه اسماء، اما میتوان عین همان اقسام را برای اسماء الله نیز در نظر گرفت. علت این امر آن است که در تعریف اسماء در اصطلاح صوفیه آن را ذات به اعتبار صفت میدانند (۱) و نتیجه این سخن آن است که تفاوت اسماء و صفات را اعتباری تلقی کنیم. علامه سیدجلالالدین آشتیانی نیز این تفاوت صرفا اعتباری را مورد تصریح قرار داده و معتقدند که اگر لفظ هر اسمی به نحو لا بشرط در نظر گرفته شود اسم الله است و اگر همان حقیقت لفظ، بشرط لا اطلاق گردد صفتی از اوصاف ذات حق خواهد بود. (۲) در نتیجه میتوانیم تقسیماتی را که ناظر به صفات حق هستند نیز با تغییر اعتبار از لا بشرط به بشرط لا به تقسیمی از اسماء تبدیل نماییم.
تذکر این نکته نیز ضروری است که اصطلاح صفت سلبی یا ایجابی مشترکی لفظی بین دو معناست. در معنی اول به صفاتی که از خدا سلب میشوند و در وی تحقق ندارند صفات سلبی نامیده میشوند و صفاتی که بر ذات باری حمل شده و در او متحقق هستند صفات ایجابی. در این معنا صفات سلبی مانند فقر، جهل و ضعف همان صفات امکانیاند و صفات ایجابی مثل غنی، علم و قدرت صفاتی وجوبی هستند. اما با توجه به اینکه در این معنا صفات سلبی در واقع هیچ گونه تحققی حتی در مقام اسماء و اعیان الهی ندارند، لذا تقسیمی واقعی از اسماء نبوده و تنها یک قسم آن (صفات ایجابی) واقعیت دارد.
اما در معنای دوم این الفاظ صفتی سلبی نامیده میشود که در آن معنای عدم اخذ شود و صفاتی که این مفهوم در آنها ماخوذ نباشد صفات ایجابی نام میگیرند. (۳) با توجه به این تعریف است که قیصری در شرح خود بر فصوصالحکم بنابراین که وجود بر عدم و معدوم نیز از وجهی عارض میشود، هم صفات سلبی و هم صفات ایجابی را دارای وجود دانسته است. (۴) و مرحوم آشتیانی نیز این امر را بر این استدلال استوار نمودهاند که هر دو این صفات به اعتبار مراتب وجود از تجلیات ذات حقند. (۵) از صفات سلبی میتوان به غنی، قدوسیت و سبوحیت اشاره نمود.
در ادامه تقسیمبندی مذکور، خود صفات ایجابی بر سه نوع تقسیم میشوند: صفات حقیقیه که در آنها اضافه به غیر ملحوظ نیست مانند حیات، وجوب و قیومیت به یک معنایش (یعنی ذات متکی بر خود)، صفات اضافه محضه که صرف اضافه به غیرند مثل اولیت و آخریت، صفات ذو اضافه که متقوم به لحاظ کردن غیر هستند (۶) یعنی به اعتبار اینکه به ممکنات تعلق میگیرند باید غیری باشد تا به اومضاف شوند اما در مقام احدیت نه غیری لحاظ میشود و نه مضافی، (۷) مثالهای این نوع صفات ایجابی (ذو اضافه) علم و اراده و ربوبیت هستند.
● صفات جمال و جلال
آن دسته از اسماء و صفات که تعلق به لطف و رحمت الهی دارند مثل رحمن، ودود و کریم صفات جمال نامیده میشوند و اسماء و صفاتی که به قهر متعلق گردند صفات جلال. اما نکته مهمی در این بین وجود دارد و آن اینکه عرفا معتقدند در هر جمالی جلالی هستند و در هر جلالی جمالی (۸) با این توضیح که علت نامگذاری این صفات به جمال و جلال آن است که حق وقتی با اسم و صفت جمال بر عارف تجلی کند سبب انس و آرامش او میگردد اما اگر با صفتی جلالی بر وی متجلی شود از آنجا که این صفات ناشی از اسم قهارند و ملازم با مقهوریت متجلی له میباشند، لذا این عارف خدا را از پس حجابهای ساتر عزت و کبریایی مشاهده نموده و دچار هیبت الهی میگردد. حال با توجه به این نکته که با تجلی اسمای جمالی عارف به نحوی تحت سیطره این اسماء قرار گرفته و عقلش مقهور میگردد این صفت جمالی با نوعی جلال همراه خواهد بود. چرا که جلال ناشی از احتجاب حق به حجاب عزت و کبریاییاند و حقیقت حق نیز که محیط واقعی است هرگز محاط نمیشود و در نتیجه با تجلی صفات جمالی نیز همچنان ذات در پس پردههای صفات و اسماء مستوره بوده و دارای جلال است.
جمالک فی کل الحقایق سائر
ولیس له و الا جلالک ساتر
از طرف دیگر هر تجلی جلالی نیز از سر رحمت الهی است و نوعی عنایت حق بر عارف در آن وجود دارد که سبب تحقق جمال در عین جلال میگردد. در این خصوص به آیاتی نظیر و لکم فی القصاص حیوه یاولی الالباب استفاده نمودهاند. (۹)
● صفات دارای حیطه تامه و ناقصه
عرفا برخی صفات را دارای احاطه کلی بر تمام مظاهر و اشیاء میدانند و از آنها به عنوان امهات الاسماء (به یک معنا)، الاسماء السبعه و الاسماء الهیه یاد میکنند که عبارتند از: حیات، علم، قدرت، سمع، بصر و اراده و کلام. اما دیگر اسماء اگرچه که بر اکثر اشیای محیط هستند اما احاطه کلیه بر تمام آنها ندارند.
البته خود اسماء دارای احاطه تام نیز بعضی مشروط به بعضی دیگرند، در عین اینکه برای اسمای دیگر اصل محسوب میشوند. یکی از توصیفات مربوط به این مشروطیت چنین است که علم مشروط به حیات است و اراده و قدرت بر هر دوی علم و حیات و سه اسم دیگر نیز بر این چهار
اسم مشروطند: حیاتعلم سمع وبصر و کلام اراده و قدرت
پس حیات را باید اعم و اشمل اسماء از حیث حکم بدانیم. (۱۰) البته برخی عرفا به جای سمیع و بصیر، اسامی جواد و مقسط را در بین هفت اسم اصلی جای دادهاند که اکثریت این رای را نپذیرفته و آنها را متوقف بر علم، اراده و قدرت که از این هفت اسمند میدانند(۱۱.)
مهدی دوستان
ایران مسعود پزشکیان دولت چهاردهم پزشکیان مجلس شورای اسلامی محمدرضا عارف دولت مجلس کابینه دولت چهاردهم اسماعیل هنیه کابینه پزشکیان محمدجواد ظریف
پیاده روی اربعین تهران عراق پلیس تصادف هواشناسی شهرداری تهران سرقت بازنشستگان قتل آموزش و پرورش دستگیری
ایران خودرو خودرو وام قیمت طلا قیمت دلار قیمت خودرو بانک مرکزی برق بازار خودرو بورس بازار سرمایه قیمت سکه
میراث فرهنگی میدان آزادی سینما رهبر انقلاب بیتا فرهی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی سینمای ایران تلویزیون کتاب تئاتر موسیقی
وزارت علوم تحقیقات و فناوری آزمون
رژیم صهیونیستی غزه روسیه حماس آمریکا فلسطین جنگ غزه اوکراین حزب الله لبنان دونالد ترامپ طوفان الاقصی ترکیه
پرسپولیس فوتبال ذوب آهن لیگ برتر استقلال لیگ برتر ایران المپیک المپیک 2024 پاریس رئال مادرید لیگ برتر فوتبال ایران مهدی تاج باشگاه پرسپولیس
هوش مصنوعی فناوری سامسونگ ایلان ماسک گوگل تلگرام گوشی ستار هاشمی مریخ روزنامه
فشار خون آلزایمر رژیم غذایی مغز دیابت چاقی افسردگی سلامت پوست