ایران چگونه همکاری کشورها با «جنگ اقتصادی» آمریکا را تلافی می‌کند؟

ایران چه گفته است؟

روز شنبه، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، به صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران گفت که ایران از همه کشورهای جهان، از جمله همسایگانش، درخواست می‌کند به «جنگ اقتصادی» ایالات متحده نپیوندند. او با هشدار نسبت به تلافی «ویرانگر»، گفت: «هر کشوری که در اعمال محدودیت‌های اقتصادی علیه ما شرکت کند، دشمن تلقی خواهد شد.»

رضایی همچنین به همسایگان ایران هشدار داد که اگر در جنگ اقتصادی ترامپ شرکت کنند، «حتی یک قطره نفت» از منطقه خلیج فارس خارج نخواهد شد، از جمله از طریق مسیرهای صادراتی جایگزین به دور از تنگه هرمز که یک پنجم صادرات نفت و گاز جهان در زمان صلح از آن عبور می‌کند.

ایران از زمان آغاز جنگ در 28 فوریه، به بهانه اینکه تهران در آستانه دستیابی به بمب هسته‌ای است، به تأسیسات نظامی و اماکن غیرنظامی ایالات متحده حمله کرده است. این ادعا توسط آژانس اطلاعاتی ایالات متحده و همچنین دیده‌بان هسته‌ای آژانس بین‌المللی انرژی اتمی سازمان ملل رد شد.

ایالات متحده تأسیسات نظامی خود را در بیش از دوازده مکان در سراسر خاورمیانه و شمال آفریقا، از جمله در کشورهای خلیج فارس مانند بحرین، کویت، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی، اداره می‌کند. هزاران سرباز آمریکایی نیز در سراسر منطقه، از جمله در اردن، مستقر هستند.

اظهارات رضایی چند روز پس از آن مطرح شد که دونالد ترامپ، رئیس جمهوری ایالات متحده، اعلام کرد که دولت او «خردکننده‌ترین عملیات اقتصادی» را علیه ایران انجام خواهد داد. او همچنین متعهد شد که «عواقب اقتصادی عظیمی» برای هر کشوری که به ایران «هر نوع شریان حیاتی» بدهد، در پی خواهد داشت.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، روز بعد تهدیدهای خود را تکرار کرد و گفت: «شما یا با ما هستید یا علیه ما». او همچنین از چین که بیش از ۸۰ درصد از محموله‌های نفتی ایران را خریداری می‌کند، درخواست همکاری کرد.

روز یکشنبه، مسعود پزشکیان، رئیس جمهوری ایران، گفت: ایران «در یک جنگ تمام‌عیار اقتصادی، نظامی و امنیتی» با آمریکا قرار دارد. او گفت واشنگتن قبل از جنگ به دروغ پیش‌بینی کرده بود که ایران در بحبوحه تجاوز آمریکا سقوط خواهد کرد و مانند ونزوئلا خواهد شد. نه تنها این اتفاق نیفتاد، بلکه به قدرتی تبدیل شد که جهان را با مقاومت، همبستگی و انسجام خود شگفت‌زده کرد.

ایران چگونه می‌تواند تلافی کند؟

رضایی راهبرد ایران را به عنوان یک توالی سه مرحله‌ای توصیف کرد که با مذاکره با کشورهایی که با ایالات متحده برای کاهش تنش‌ها همکاری می‌کنند، آغاز می‌شود: «البته، ما ابتدا با آنها مذاکره خواهیم کرد. ما گفتگو خواهیم کرد و به آنها خواهیم گفت که کنار بروند و از ایالات متحده فاصله بگیرند. اما اگر آنها اقدامی نکنند، ما حمله خواهیم کرد. ما منافع آن کشور را هدف قرار خواهیم داد.»

هشدار رضایی مبنی بر اینکه مسیرهای صادراتی جایگزین خارج از هرمز ممکن است هدف قرار گیرند، احتمالاً به دروازه تنگه باب المندب به دریای سرخ اشاره دارد. عربستان سعودی پس از محاصره هرمز از آن برای صادرات نفت خود استفاده کرده است. تهران در پاسخ به جنگ ایالات متحده، هرمز را محاصره و از آن زمان به عنوان اهرمی در مذاکرات با واشنگتن برای پایان دادن به جنگ استفاده کرده است. ایالات متحده بنادر ایران را تحت محاصره دریایی قرار داده که بر تجارت بین‌المللی تهران تأثیر گذاشته است.

حمیدرضا عزیزی، محقق ایران در موسسه Clingendael، روز شنبه در پستی در X گفت: «به نظر می‌رسد تهران در تلاش است تا در مراحل اولیه، با نشان دادن اینکه حتی آماده شدن برای حمله می‌تواند باعث واکنش ایران شود، بازدارندگی ایجاد کند.»

عزیزی گفت دو عنصر در «دکترین تهاجمی» جدید در حال ظهور است: پیشگیری، که با هدف جلوگیری از تحقق تهدید فرضی انجام می‌شود؛ و تلافی نامتناسب، که با هدف افزایش هزینه هر گونه حمله‌ای که رخ می‌دهد، انجام می‌شود.

او گفت هشدار ایران به کشورهای خلیج فارس که به جنگ اقتصادی ترامپ می‌پیوندند، «اساساً یک اولتیماتوم» به کشورهای خلیج فارس است و افزود که نهاد نظامی-امنیتی ایران «به طور فزاینده‌ای برای دور دیگری از تشدید تنش آماده می‌شود».

آیا همسایگان ایران در جنگ اقتصادی به آمریکا  می‌پیوندند؟

کشورهای خلیج فارس، که همسایگان ایران و همچنین متحدان ایالات متحده هستند، به طور فزاینده‌ای خود را در میانه جنگ گرفتار یافته‌اند. بنابراین مشخص نیست که آیا آنها در تهدید اقتصادی بیشتر ایران به واشنگتن خواهند پیوست یا خیر. حملات ایران به کشورهای خلیج فارس بر اقتصاد آنها که از هرمز برای بیشتر صادرات خود، از جمله نفت و گاز، استفاده می‌کنند، تأثیر گذاشته است.

در حالی که کشورهای خلیج فارس حملات ایران به خاک خود را محکوم کرده‌اند، تحلیلگران می‌گویند کشورهای خلیج فارس که با واشنگتن همسو هستند، اذعان دارند که به دلیل نزدیکی ایران به این کشور، یک رابطه سیاسی کارآمد با این کشور ضروری است.

امارات متحده عربی روابط دیپلماتیک خود را با ایران در سال ۲۰۲۲ از سر گرفت، اما هفته گذشته پس از متهم کردن تهران به حمله موشکی، تحریم تجاری اعمال کرد. ایران این مسئولیت را انکار می‌کند.

عربستان سعودی و ایران در سال ۲۰۲۳ تحت توافقی که با میانجیگری چین حاصل شد، توافق کردند که روابط خود را عادی کنند، که هر دو احتمالاً به این دلیل بود که تعامل با ایران امن‌تر از رویارویی دائمی است.

سیمون مابون، استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه لنکستر، ماه گذشته در مصاحبه‌ای با الجزیره گفت: در نهایت، کشورهای خلیج فارس نمی‌توانند جغرافیا را تغییر دهند. آنها باید در کنار ایران زندگی و کار کنند. آنها بی‌ثباتی ناشی از سقوط جمهوری اسلامی را نمی‌خواهند. من فکر می‌کنم برخی از کشورهای خلیج فارس برای حملات سخت‌تر تلاش کرده‌اند - نه برای تسریع فروپاشی آن، بلکه برای تضعیف عناصر تندروتر.

آنچه در مورد تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران می‌دانیم؟

از سال ۱۹۷۹، ایران با تحریم‌هایی از سوی ایالات متحده و سایر کشورهای غربی روبرو بوده است. سازمان ملل متحد نیز تحریم‌هایی را علیه تهران اعمال کرده است.

ایالات متحده اولین تحریم‌ها را پس از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ که رضا پهلوی، حاکم طرفدار غرب را سرنگون کرد، اعمال کرد. واشنگتن گفت که این در پاسخ به دانشجویان ایرانی بود که آمریکایی‌ها را در سفارت ایالات متحده در تهران گروگان گرفتند.

واشنگتن همچنین واردات نفت از ایران را متوقف و ۱۲ میلیارد دلار از دارایی‌های ایران را پس از انقلاب مسدود کرد. واردات محصولات ایرانی به ایالات متحده، به جز هدایای کوچک، مواد اطلاعاتی، مواد غذایی و برخی فرش‌ها، ممنوع شد.

در سال ۲۰۱۵، ایران یک توافق هسته‌ای - برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) - را با ایالات متحده، اتحادیه اروپا، چین، فرانسه، آلمان، روسیه و بریتانیا امضا کرد. این توافق در ازای لغو کامل تحریم‌ها، محدودیتی بر برنامه هسته‌ای ایران اعمال کرد.

با این حال، در سال ۲۰۱۸، در طول دوره اول ریاست جمهوری خود، ترامپ خروج ایالات متحده از معاهده هسته‌ای را اعلام و تمام تحریم‌هایی را که تحت این معاهده به عنوان بخشی از کارزار «فشار حداکثری» خود علیه تهران لغو شده بودند، دوباره علیه ایران اعمال کرد.

دولت بایدن که از سال ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ در قدرت بود، بیشتر تحریم‌های ایالات متحده را حفظ کرد. سپتامبر گذشته، تحریم‌های سازمان ملل به دلیل برنامه هسته‌ای ایران دوباره اعمال شدند، زمانی که شورای امنیت سازمان ملل متحد به لغو دائمی تحریم‌های اقتصادی رأی منفی داد.