مهمترین علل جمع گریزی کودکان واهمهای از ترس ارزیابی شدن
واهمه و نگرانی از حضور و صحبت در جمع، حضور در بازیهای جمعی، قرارگرفتن در محیطهای اجتماعی شلوغ.
یکی از روان شناسان در این خصوص میگوید: «این تا حدودی درست است، اما اختلال اضطراب اجتماعی یا «SAD» رفتارهای وسیعتری را شامل میشود. این اختلال میتواند نوع فراگیر یا نوع خاص داشته باشد. یکی از ویژگیهای کودکان مبتلا به اضطراب اجتماعی این است که از قرار گرفتن در جمع واهمه دارند، اما نه به خاطر تعداد افراد، بلکه به خاطر ترس از مورد نظر قرار گرفتن یا ارزیابی شدن.»
کودکان از مسخره شدن هراس دارند
کودک نگران قضاوت منفی دیگران درباره خود است و از طرد شدن میترسد. به همین دلیل، نمیداند چگونه در موقعیتهای اجتماعی رفتار کند. روانشناس کودک و نوجوان این قضاوتها را مبنای نگرانی کودک میداند و میگوید: «کودکمان نگران است که اشتباه کند یا چیزی بگوید که درست نباشد و دیگران او را مسخره کنند. این نگرانیها میتواند باعث شود که از کارهایی مثل بلندخوانی در کلاس اجتناب کند.»
نقش والدین کمال گرا در تربیت فرزند مضطرب
پدر و مادر کمالگرا که بیش از حد فرزندشان را حمایت میکنند، باعث میشوند کودک در موقعیتهای اجتماعی نتواند به درستی عمل کند. روان شناسان در این موضوع توضیح می دهند: «مثلا در موقعیتهای متعدد و برخورد با افراد مختلف، نمیدانند ابتدا باید چه برخوردی داشته باشند؛ سلام کنند؟ لبخند بزنند یا ارتباط چشمی برقرار کنند؟ … آنها نگرانند که اشتباه کنند و مورد تمسخر دیگران قرار بگیرند.»
جبران ضعف در کلام با راهکارهای غیر کلامی
همچنین، کودکانی که خزانه لغوی کمتری دارند، ممکن است در موقعیتهای اجتماعی ندانند چگونه پاسخ دهند. به عنوان مثال، وقتی کسی به آنها سلام میکند و یا احوالشان را میپرسد، نتوانند پاسخ دهند. در این موارد، رفتارهای غیرکلامی افراد مانند سلام نظامی دادن یا دست زدن میتواند اضطراب کودک را کاهش دهد.
شخصیت درونگرا
برخی کودکان ذاتاً درونگرا هستند و جمعهای شلوغ را دوست ندارند. این ویژگی به این معنا نیست که کودک مشکل دارد، بلکه نیازمند درک و حمایت صحیح است.
درون کودکان مضطرب چه میگذرد؟
تصویربرداریهای مغزی از کودکانی که دچار اضطراب اجتماعی هستند، نشان میدهد که جریان خون در بخش آمیگدال مغز آنها بیشتر است. این جریان خون بیشتر، روی ساقه مغز تأثیر میگذارد و باعث میشود ضربان قلب و تنفس کودک تنظیم شود. همین امر باعث میشود که کودک در موقعیتهای اجتماعی احساس خطر و اضطراب کند. این اضطراب میتواند به شکل لرزش، تپش قلب، سرگیجه و سایر حالتهای پنیک و فوبیای شدید ظاهر شود.
نقش ژنتیک و عوامل محیطی در وجود یاعدم وجود اضطراب در کودکان
نقطه مقابل این وضعیت، کودکی است که پنج یا ششساله است و روابط اجتماعی بسیار بالایی دارد. او توانایی برقراری ارتباط با حتی افراد غریبه را به خوبی داراست و دارای خزانه لغوی بسیار گستردهای است. به طرز عجیبی همه جوابهایی که شما انتظار دارید را میدهد و حتی هنگام مکالمه تلفنی نیز سعی میکند شما را غافلگیر کند و هنرمندانه این کار را انجام میدهد.
این کودک قطعاً سریعتر از سن خود همه این مهارتها را یاد گرفته است. تا حدی این امر به شخصیت کودک نیز بستگی دارد. اگر کودک برونگرا باشد و علاقهمند به تجربههای جدید و خلاقیتهای خاص باشد، ممکن است خودش را در معرض تجربههای جدید قرار دهد و این تجربهها برایش چالش جذابی باشند. اما چقدر از این ویژگیها اکتسابی است و چقدر ذاتی و نهادینه در بدن او؟ روان شناس میگوید: «به عنوان مثال، ممکن است پدرش روابط اجتماعی بالایی داشته باشد یا یکی از بستگان نزدیکش روابط اجتماعی مؤثری داشته باشد. برخی از این ویژگیها ممکن است به صورت ژنتیکی منتقل شوند یا نوعی استعداد خانوادگی باشند. مطالعات نشان میدهد که حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد از این ویژگیها به ژنتیک و محیط خانواده بستگی دارد. اگر پدر و مادر گرایش به درونگرایی داشته باشند، احتمال کمتری وجود دارد که فرزندشان دچار اضطراب اجتماعی نباشد.» چگونه میتوان به کودک کمک کرد تا جمع گریز نباشد؟ ۱. تقویت اعتمادبهنفس کودک
یکی از بهترین روشها برای کاهش جمع گریزی کودکان، افزایش اعتمادبهنفس آنهاست. تشویق کودک برای انجام کارهای کوچک و تحسین تلاشهای او میتواند به مرور زمان اعتمادبهنفس او را تقویت کند.
۲. ایجاد فرصتهای اجتماعی کوچک
اگر کودک شما از گروههای بزرگ فرار میکند، ابتدا او را در جمعهای کوچکتر قرار دهید. دعوت از یکی دو دوست به خانه یا همراهی او در پارک میتواند شروع خوبی باشد. ۳. آموزش مهارتهای ارتباطی
کودکانی که مهارتهای ارتباطی ندارند، در جمع احساس سردرگمی میکنند. آموزش مهارتهایی مانند نحوه شروع مکالمه، گوش دادن فعال و نوبت گرفتن در گفتگو میتواند به آنها کمک کند.
۴. عدم اجبار به حضور در جمع
برخی والدین برای اجتماعی کردن کودک، او را مجبور به حضور در جمع میکنند. این کار میتواند نتیجه معکوس داشته باشد. به جای اجبار، از روشهای غیرمستقیم استفاده کنید و کودک را به حضور در جمع علاقهمند کنید. ۵. الگوسازی رفتار اجتماعی
کودکان از رفتارهای والدین الگو میگیرند. اگر شما خودتان فردی اجتماعی باشید و با دیگران تعامل خوبی داشته باشید، کودک نیز این رفتار را یاد خواهد گرفت.
جدول راهکارهای مؤثر برای کاهش جمع گریزی کودک راهکار توضیحات تقویت اعتمادبهنفس تشویق کودک به فعالیتهای کوچک و تحسین موفقیتهایش ایجاد فرصتهای اجتماعی حضور در گروههای کوچک و دوستانه برای شروع آموزش مهارتهای ارتباطی نحوه آغاز مکالمه، حفظ گفتوگو و گوش دادن عدم اجبار ایجاد انگیزه برای حضور در جمع بدون فشار و اجبار الگوسازی توسط والدین
مشاهده رفتارهای اجتماعی مثبت از والدین
نقش والدین در کاهش جمع گریزی کودکان ۱. حمایت عاطفی و روانی
والدین باید از نظر عاطفی پشتیبان کودک باشند. اگر جمع گریزی کودکان ناشی از ترس و اضطراب است، والدین باید فضایی امن ایجاد کنند تا کودک احساس کند مورد حمایت قرار میگیرد.
۲. ایجاد فرصتهای تعامل اجتماعی
برگزاری مهمانیهای خانوادگی، رفتن به پارک با دوستان یا شرکت در کلاسهای گروهی، فرصتهای خوبی برای تشویق کودک به برقراری ارتباط با دیگران است. ۳. تشویق به بیان احساسات
کودکان جمعگریز معمولاً احساسات خود را بروز نمیدهند. والدین میتوانند با سوالات باز مثل “چرا دوست نداری با دوستانت بازی کنی؟” به کودک کمک کنند احساسات خود را بیان کند. ۴. کمک به حل تعارضات
گاهی کودک به دلیل مشکلاتی که در ارتباطات اجتماعی داشته، از جمع گریزان میشود. والدین باید به او مهارتهای حل تعارض را بیاموزند تا بتواند ارتباطات خود را بهبود ببخشد. ۵. تقویت مهارتهای کلامی و غیرکلامی
والدین میتوانند از بازیهای نمایشی، داستانگویی و تمرینهای مکالمهای برای تقویت مهارتهای گفتاری کودک استفاده کنند تا در جمعها راحتتر صحبت کند.
چگونه میتوان تشخیص داد که جمع گریزی کودک طبیعی است یا نیاز به مداخله دارد؟ ۱. میزان شدت جمع گریزی
اگر کودک تنها گاهی از حضور در جمع خودداری میکند، ممکن است مشکلی وجود نداشته باشد. اما اگر او به طور مداوم از تمام تعاملات اجتماعی دوری میکند، نیاز به بررسی بیشتر دارد. ۲. تأثیر بر عملکرد روزانه
اگر جمع گریزی کودک باعث شود او در مدرسه، فعالیتهای روزانه یا بازیهای گروهی دچار مشکل شود، بهتر است مداخلهای انجام شود. ۳. بروز علائم اضطراب
علائمی مانند استرس شدید هنگام حضور در جمع، تعریق، تپش قلب و گریههای مکرر نشان میدهد که کودک نیاز به کمک دارد. ۴. صحبت با متخصصان
در صورتی که جمع گریزی کودک طولانیمدت باشد و تأثیر منفی بر رشد اجتماعی او بگذارد، مشورت با روانشناس کودک یا مشاور تربیتی میتواند کمککننده باشد.
