از پلمب کافه‌ها تا کندن نیمکت‌های خیابان؛ آیا شهر یکدست می‌شود؟

به گزارش فرارو، آیا این اتفاقات را باید مجموعه‌ای از تصمیم‌های جداگانه دانست یا نشانه‌ای از تغییر نگاه به مساله کافه‌نشینی؟ برای بررسی این موضوع، گفتگویی با حسین ایمانی جاجرمی، جامعه‌شناس شهری و کارشناس مسائل اجتماعی داشتیم. او معتقد است مسئله را نباید به تعطیلی چند کافه یا تغییر شکل چند خیابان تقلیل داد. چراکه پیش از هر چیز باید پذیرفت شهر متعلق به همه گروه‌های اجتماعی است.  واقعیت را قبول کنید، همه از شهر سهم دارند

حسین ایمانی جاجرمی، جامعه‌شناس شهری و کارشناس مسائل اجتماعی درباره اتفاقات اخیری که پیرامون کافه‌ها و فضاهای تجمع جوانان در تهران رخ داده، معتقد است مسئله را نباید در حد تعطیلی چند واحد صنفی تقلیل داد. او به فرارو می‌گوید: «شهر متعلق به همه گروه‌های اجتماعی است و مدیریت شهری باید این واقعیت را بپذیرد.» ایمانی جاجرمی تاکید می‌کند: «به نظر من بهترین سیاست این است که اولا واقعیت را خوب بشناسید، بعد آن را قبول کنید. بعد هم مسئله شهر مطرح است. همه باید از شهر سهم داشته باشند و حق دارند.»

این جامعه‌شناس شهری معتقد است: «هر فردی که در شهر حضور دارد، فارغ از اینکه ساکن یا غیرساکن، مهاجر یا غیرمهاجر و رسمی یا غیررسمی باشد، از حقوقی برخوردار است که باید به رسمیت شناخته شود». به گفته او، «مسئله فضاهای عمومی نیز باید از همین منظر دیده شود و نمی‌توان با حذف یک گروه از یک مکان، واقعیت حضور آن گروه در شهر را نادیده گرفت.» بالاخره جایی برای نشستن پیدا می‌شود

ایمانی جاجرمی به اتفاقات اخیر در خیابان ایرانشهر و سنایی اشاره می‌کند: «که علت تخریب جدول‌ها از سوی یکی از اعضای شورای شهر تهران به «ناشیگری» عوامل اجرایی نسبت داده شده و گفته شده بود که پیشروی درختان باغچه‌ها دلیل اعزام نیروها بوده است. با این حال، حذف امکان نشستن در یک نقطه لزوما به معنای از بین رفتن حضور مردم در فضای عمومی نیست.» 

این اتفاق را شاید بشود کنار تجربه تئاتر شهر قرار داد که پیش‌تر پیرامون آن حفاظ‌کشی شده بود تا امکان نشستن و تجمع در بخش‌هایی از محوطه محدود شود. از ایمانی جاجرمی می‌پرسیم که این اقدامات ممکن است نشانه شکل‌گیری الگویی کلی‌تر در نحوه مدیریت فضای عمومی تهران باشد؟  حضور گروه‌های مختلف در شهر یعنی حیات اجتماعی

به اعتقاد این جامعه‌شناس شهری، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فضای عمومی، امکان مشاهده تکثر اجتماعی است. ایمانی جاجرمی می‌گوید: «فضای عمومی این خوبی را دارد که شما همه را می‌بینید و واقعیت ناقصی در اختیارتان قرا نمی‌گیرد.»

او اعتقاد دارد: «ممکن است شما بخواهید خودتان را گول بزنید که گروه‌های متفاوت یا تکثر وجود ندارد ولی واقعیت این است که هم وجود دارد و هم این امر در اکثر جوامع پذیرفته شده که افراد حق دارند در شهر حضور داشته باشند.»

ایمانی جاجرمی در عین حال حضور گروه‌های مختلف در فضای شهری را نه تهدید، بلکه فرصتی برای حیات اجتماعی شهر می‌داند و می‌گوید: «این اتفاقا به نفع مدیریت شهری است، چراکه هرچقدر فضای شهر سرزنده و پویاتر باشد، بر اخلاق عمومی و روحیه مردم نیز تاثیر می‌گذارد.» کافه را نمی‌شود از شهر حذف کرد

در این میان، کافه‌ها نیز از نگاه این جامعه‌شناس شهری فقط واحدهایی برای عرضه غذا و نوشیدنی نیستند. او با اشاره به سابقه چایخانه‌ها و قهوه‌خانه‌ها در شهرهای ایران، تغییر مهم امروز را در ترکیب اجتماعی و کارکرد این فضاها می‌داند. این کارشناس مسائل اجتماعی می‌گوید: «تغییری که رخ داده این است که این فضاها از حالت تک‌جنسیتی یا مردانه بودن خارج شده‌اند. در گذشته این فضاها بیشتر محل حضور طبقات پایین شهر، گروه‌های کارگری، دستفروشان و مسافران گذری بودند اما امروز کافه‌ها به محلی برای معاشرت، گفت‌وگو، کار، گذراندن اوقات فراغت و حتی کتاب‌خوانی تبدیل شده‌اند.»

او بر همین اساس تاکید می‌کند: «کافه تبدیل به یک فضای اجتماعی شده است.» بنابراین از نگاه او، تصور اینکه بتوان این فضاها را به‌سادگی از شهر حذف کرد، نه تنها با واقعیت اجتماعی شهر سازگار نیست بلکه عملیاتی هم نیست.» جامعه خودش رفتارها را تعدیل می‌کند

بخش دیگری از گفتگوی فرارو با ایمانی به تفاوت سبک‌های زندگی و تلاش برای یکدست کردن فضای اجتماعی بازمی‌گردد. ایمانی جاجرمی معتقد است تهران به دلیل تنوع اجتماعی خود باید امکان حضور گروه‌های مختلف را فراهم کند. او می‌گوید: «اساسا در شان تهران است که همه به گروه‌های اجتماعی مورد نظرشان تعلق داشته باشند.» به اعتقاد این جامعه‌شناس، «فرهنگ ملی ایران نیز با تنوع گروه‌ها و شیوه‌های زندگی مختلف در تضاد نیست و دخالت‌های یک‌طرفه می‌تواند حتی به تضعیف همین فرهنگ منجر شود».

ایمانی جاجرمی در توضیح پیامدهای سخت‌گیری فرهنگی نیز می‌گوید جامعه در برابر فشارهای طولانی‌مدت واکنش نشان می‌دهد: «مثل اینکه یک فنر را فشار داده باشید و بعد یک دفعه آزاد شود. بنابراین ممکن است برخی رفتارهای افراطی خاص را ببینیم، درست است ولی باید اجازه بدهیم جامعه کار خودش را بکند. جامعه سازوکارها و مکانیزم‌های کنترل دارد و خودش رفتارها را تعدیل می‌کند.»

او در ادامه تأکید می‌کند: «وجود افراد مختلف، یک واقعیت شهری است.» بهترین روش، قاعده‌مندی است

با این حال، ایمانی جاجرمی تاکید دارد که دفاع از فضای عمومی به معنای نادیده گرفتن مشکلاتی که ممکن است کافه‌ها برای شهر ایجاد کنند نیست: «پیاده‌رو همچنان کارکرد اصلی خود را دارد و باید امکان عبور شهروندان از آن حفظ شود.»

به گفته این جامعه‌شناس، مسئله اصلی این است که به جای حذف کافه‌ها یا محدود کردن حضور مردم می‌بایست قواعد مشخصی برای استفاده از فضای عمومی تعیین شود. او می‌گوید: «بهترین کار این است که فضاها قاعده‌مند شود. یعنی یک سند سیاستی برایش تعریف شود. سندی برای تعریف فضاهای عمومی، کسب‌وکارهای اجتماعی، ضوابط و مقررات آن‌ها.»

او در توضیح این ضرورت به اشغال پیاده‌رو توسط میز و صندلی کافه‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: «ممکن است کافه‌ای به دلیل تعداد زیاد مشتریان بخواهد بخش زیادی از پیاده‌رو را در اختیار بگیرد، در حالی که سایر شهروندان نیز حق استفاده از آن فضا را دارند. بنابراین باید سطح اشغال و حدود استفاده از فضای عمومی روشن باشد.» کافه‌ها لازم‌اند ولی مشکلاتی برای شهر ایجاد می‌کنند

ایمانی جاجرمی حتی در دفاع از ضرورت وجود کافه‌ها، بر لزوم توجه به هزینه‌هایی که این کسب‌وکارها ممکن است به شهر تحمیل کنند تاکید دارد: «بله، کافه‌ها لازم‌اند ولی کافه‌ها مشکلاتی برای شهر ایجاد می‌کنند.»

او نبود سرویس بهداشتی مناسب، تولید زباله و استفاده از فضای سبز را از جمله مشکلاتی می‌داند که باید برای آنها راه‌حل پیدا شود. این جامعه‌شناس اضافه می‌کند: «من خودم خیلی طرفدار فضای عمومی و تنوع در شهر هستم، ولی نمی‌توانم چشمم را بر مسائل و مشکلات آن ببندم. مثلا در کافه‌های اکباتان سرویس بهداشتی وجود ندارد. ساکنان آنجا هم نمی‌خواهند فضای سبزشان محلی برای قضای حاجت برخی باشد.»

به اعتقاد او، «همان‌طور که شهروندان از فضای عمومی حق دارند، در قبال نحوه استفاده از آن نیز مسئولیت دارند. هر کسی نسبت به استفاده‌ای که از شهر می‌کند، باید احساس مسئولیت داشته باشد.» وظیفه مسئولان تشخیص خیر عمومی است

در نهایت، ایمانی جاجرمی مسئله را به نحوه حکمرانی شهری برمی‌گرداند و معتقد است مدیریت شهری باید منافع مجموعه شهروندان را در نظر بگیرد، نه اینکه بر اساس علایق شخصی یا سیاسی تصمیم‌گیری کند. او می‌گوید: «شما باید به عنوان دستگاه سیاستگذار، دستگاه اجرایی و دستگاه نظارتی که مدافع حقوق شهروندان است، به این موضوع نگاه کنید.» این جامعه‌شناس شهری تأکید می‌کند که «حتی اگر فردی با گرایش مذهبی یا سیاسی خاص وارد مدیریت شهری شود، زمانی که مسئولیت اداره شهر را بر عهده می‌گیرد، باید نماینده اکثریت مردم باشد.»

او در عین حال معتقد است درباره اینکه «مردم چه می‌خواهند» نیز نمی‌توان به هر ادعایی در فضای عمومی اکتفا کرد و اگر کسی خود را نماینده خواست عمومی می‌داند، باید برای این ادعا پشتوانه و شواهد داشته باشد.

این جامعه‌شناس شهری در پایان بر ضرورت گفت‌وگو میان مدیریت شهری، دستگاه‌های مرتبط، اصناف و خود مردم تاکید و پیشنهاد می‌کند مسئله فضاهای عمومی و کسب‌وکارهای اجتماعی ابتدا به‌طور دقیق صورت‌بندی شود: «برای مثال دستگاه اداره‌کننده شهر ابتدا با کمک وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ـ که ذی‌نفع‌های بسیاری ـ و خود اصناف و همچنین با نظرخواهی از مردم، مسئله را صورت‌بندی و تعریف دقیق کند.» 

ایمانی جاجرمی در نهایت تاکید می‌کند که مسئله را می‌توان از مسیرهای دیگری حل کرد: «به هر حال همیشه راه‌های بهتری برای حل مشکلات وجود دارد.» خبرنگار : ملیکا قراگوزلو