رودخانههای شهری یکی پس از دیگری تحت تاثیر پروژههایی که شهرداران نامش را ساماندهی گذاشتهاند، در حال خروج از وضعیت طبیعی خود هستند. در همین هفتهای که پشت سر گذاشتیم، از شمال غرب کشور خبر رسید که کف رودخانه بالیقلوچای اردبیل را شهرداری بتن کرده است.
اگرچه سازمان محیط زیست اعلام کرد که عملیات بتنریزی متوقف شده اما در هر صورت منابع محلی میگویند که بستر رودخانه دستکاری شده است. شهردار پای کار الیگودرز هم ماشینهای آسفالتش را راهی کف رودخانه این شهر میکند تا مثلا با بوی بد رودخانه مبارزه کرده باشد! اما کارشناسان، هشدار میدهند که رفتار مسئولان شهری با رودخانهها، اصلا اصولی نیست.
شهرداران، مشغول تولید مار زخمی
محسن توکلی دانشیار دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه ایلام در گفتوگو با هفت صبح درباره تبعات دستکاری در بستر رودخانهها توضیح میدهد که رودخانه، خانه رود است و اگر این خانه را خراب کنیم، رودخانه حتما خانه خرابمان میکند. او تاکید میکند که دستکاری در بستر رودخانهها، شهرها را در برابر سیلاب مستعد میکند و دخل و تصرف در بستر رودخانه، مانند ایجاد زخم در این پیکره آبی است.
دانشیار دانشکده منابع طبیعی ایلام، رودخانه را به ماری تشبیه میکند که اگر آن را زخمی کنیم، ممکن است امروز بتوانیم از دستش فرار کنیم اما در نهایت این مار نیشمان میزند. به گفته توکلی، شهرها حول محور رودخانهها شکل گرفتهاند. رودخانه نقش شاهرگ آبادیها را داشته و در طی زمان، با محیط به یک تعادلی رسیده و حالا مسیرش را طی میکند. این روزها رودخانه در مرکز شهرها واقع شدهاند و طبیعی است که ارزش زمینهای اطراف آنها بالا رفته باشد؛ بنابراین، طمع انسانها برای تصرف خانه رود، تقویت میشود.
کاهش ضریب زبری با دستکاری در بستر
این دانشیار دانشکده منابع طبیعی ایلام، سرعت جریان آب در رودخانهها را مطابق با ضریب زبری بستر توصیف میکند. هرچه کف رودخانه زبرتر باشد مثل سرعتگیر عمل میکند و خودبهخود سرعت رودخانه کم میشود. به این ترتیب آب آرام آرام از آنجا عبور میکند؛ اما اگر با بتن کف رودخانه را بپوشانیم، انگار سرعتگیرها را برداشتهایم و کسی جلودار حرکت آب نیست. آب که سرعت پیدا کند، خودبهخود به اطراف و حاشیهها حمله میکند و آنجا را تخریب میکند.
او قویترین بتن، یعنی بتن مسلح را هم در دراز مدت بیدفاع در برابر آب مینامد زیرا خیلی از پلها، در اثر جریان آب تخریب شدهاند و قدرت آب در ذهن ما، کمتر از قدرت واقعی آن است. توکلی میگوید که کنده شدن حاشیه رودخانه توسط آب، بستر آن را عریض میکند و شهر را تبدیل به یک نقطه سیلخیز میکند. در واقع دستکاریها باعث میشود که رودخانه از حالت آرام به حالت وحشی تبدیل شوند.
به گفته او، کاهش ضریب زبری رودخانه با استفاده از آسفالت و بتن در کف و کاهش عرض بستر با تصرف حاشیه رودخانه، باعث میشود که سرعت و قدرت آب بیشتر شود. آبی که عمقش افزایش یافته، بر کنارهها سوار شده و به داخل شهر نفوذ میکند و شاهد فجایعی مثل شهر شیراز، پل دختر و ... خواهیم بود.
این دانشیار دانشکده منابع طبیعی ایلام میگوید که مشابه همین اتفاقات شهرها، در رودخانههای واقع در طبیعت هم رخ میدهد اما ما وقایعی را میبینیم که در شهرها رخ میدهد و منجر به مرگ انسانها میشود. در واقع حساسیت افراد بیشتر متمرکز بر رودخانههای شهری است؛ در حالی دستکاری در رودخانه، در همه جا هست ولی ما به نتایج آن توجهی نمیکنیم.
دستکاری، ظرفیت آب گذری را تغییر میدهد
با توجه به صحبتهای توکلی، این پرسش مطرح میشود که دستکاری شهرداران در بستر رودخانهها، چقدر بر دوره بازگشت سیلابها تاثیرگذار خواهد بود؟ محسن آرمین عضو هیئت علمی دانشگاه یاسوج در گفتوگو با هفت صبح نسخه واحدی برای پاسخ به این پرسش در اختیار ندارد و توضیح میدهد که همه چیز بستگی به حوضه بالادست رودخانه، شرایط آن، ظرفیت آبگذری آبراه و ... دارد اما طبیعتا دستکاری در سیستم طبیعی رودخانه، میتواند وضعیت آبگذری رودخانه را تغییر بدهد؛ ولی گاها در بعضی شهرها، مدیران شهری مجبور هستند که رودخانهها را ساماندهی کنند.
البته آرمین منظورش از ساماندهی را اینگونه توضیح میدهد که شهرداران میتوانند در کنارههای رودخانهها اقداماتی را انجام دهند اما اگر در کف رودخانه، کاری انجام شده، حتما باید به صورت موردی بررسی شود تا ببینیم استدلال گروه کارشناسی چه بوده است. اما در مجموع او تاکید میکند که اصل بر عدم تغییر چشمانداز طبیعی، گردشگری و ... رودخانههاست و باید این اکوسیستم را با کمترین تغییرات حفظ کنیم؛ زیرا چنین روندی از همه نظر به نفع شهر است.
وجود هزار و یک دلیل برای غلط بودن آسفالت کردن
به اعتقاد این عضو هیئت علمی دانشگاه یاسوج، گاها گروهی استدلال میکنند که باید برخی کارها در رودخانه انجام شود اما هزار و یک دلیل برای غلط بودن آسفالت کردن بستر رودخانههای شهری وجود دارد. حتی یک استدلالی که ممکن است گروه کارشناسی با یک تحلیل ظاهری یا برای رهایی از یک معضل شهری انجام داده باشد را هم با هزاران دلیل دیگر میتوان رد کرد؛ منتهی شاهدیم که در شهرها، اقداماتی در بستر رودخانهها انجام میشود.
آرمین میگوید که معمولا در دنیا سعی میکنند که رودخانهها را به شکل طبیعی حفظ کنند. هم از نظر بحث مدیریت سیلاب و تغذیه آبخوان و هم چشمانداز طبیعی و جذب گردشگر، بهتر است دستکاری در رودخانهها به حداقل برسد. او اضافه میکند که گاهی مسئولان شهری به جای اینکه مسئلهای را به صورت ریشهای حل کنند، کاری میکنند که دهها بحران دیگر در آینده ایجاد شود. این عضو هیئت علمی دانشگاه یاسوج، دستکاری انسان در رودخانهها را عاملی معرفی میکند که قدرت پالایش طبیعی رودخانهها را از آنها سلب میکند.
در حالی که طبیعت تخریب شده را اگر به حال خود رها کنیم، دوباره به حالت کلیماکسش باز میگردد. مثل آدمی که مریض میشود و بعد از مدتی سیستم طبیعی بدن کمک میکند که به حالت قبلی باز گردد. مگر اینکه حال فرد خیلی بد باشد که مجبور به دخالت برای بهبود باشیم. با وجود قدرت طبیعت برای حل مسائل خود، معلوم نیست چرا شهرداران اصرار دارند که در مسائل رودخانهها دخالت کرده و فاجعه بیافرینند!
