بررسیها نشان میدهد موضوع هزینهکردهای مسوولیت اجتماعی در حالی تاریخچه کوتاهی در ایران دارد که در سطح جهان به موازات گسترش صنعت در نیمه دوم قرن بیستم و مخاطرات زیستمحیطی و مشکلات کارگران، مفهوم مسوولیت اجتماعی شرکتها توسعه یافت و مخاطبان و طرفداران بیشتری پیدا کرده است.
مسوولیت اجتماعی شرکتها به مجموعه تعهدات بنگاهها در قبال جامعه، محیط زیست، کارکنان و سایر ذینفعان گفته میشود. در ادبیات اقتصادی، مسوولیت شرکتها فقط به تولید، سودآوری و پرداخت مالیات محدود نیست و آثار اجتماعی و زیست محیطی فعالیت آنها را نیز دربرمیگیرد. با این حال، مساله فقط میزان هزینهکرد نیست، بلکه محل، هدف و نحوه مصرف منابع نیز اهمیت دارد. هزینههایی که تحت عنوان مسوولیت اجتماعی انجام میشوند، باید با اهدافی مانند بهبود شرایط کارکنان، کاهش آسیبهای زیستمحیطی، توسعه جوامع محلی، آموزش، سلامت و منافع عمومی ارتباط داشته باشند. در غیر این صورت، اگر این منابع صرف فعالیتهای تبلیغاتی، سیاسی یا حتی فعالیتهای تجاری و باشگاهداری حرفهای شوند، نسبت آنها با فلسفه اصلی مسوولیت اجتماعی محل سوال جدی است.
در ایران، چارچوب مسوولیت اجتماعی طی سالهای گذشته با مقررات مختلف شکل گرفته و ابهامهایی درباره حدود مسوولیت شرکتها و نحوه نظارت بر هزینهکرد منابع ایجاد کرده است. هرچند اطلاعات مربوط به میزان هزینهکرد برخی شرکتها شفافتر شده، پرسش اصلی همچنان محل و ماهیت این هزینهها است. در همین راستا، آییننامه مسوولیت اجتماعی مصوب ۴ تیر ۱۴۰۴ هیات وزیران، مسوولیت اجتماعی شرکتی را تعهد شرکت نسبت به ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و محیطی فعالیتهای خود در قبال جامعه، محیط زیست و ذینفعان تعریف کرده است.
بنابراین ارزیابی مسوولیت اجتماعی شرکتها نباید تنها بر رقم هزینهشده متمرکز باشد؛ بلکه باید مشخص شود این منابع کجا، با چه هدفی و برای چه گروهی هزینه شدهاند و تا چه اندازه با منافع عمومی و اهداف واقعی مسوولیت اجتماعی انطباق دارند.
در گزارش حاضر ارقام هزینهکرد ۴۰ شرکت بورسی از اطلاعیههای مجمع عمومی این شرکتها استخراج شده است. طبق داده های مذکور، رقم مصوب هزینهکرد این ۴۰ شرکت برای سال جاری به بیش از ۲۱ همت میرسد؛ عددی که رشد ۲.۲ برابری نسبت به رقم ۹۴۱۹ میلیارد تومانی مصوب سال قبل داشته است. رقم ۲۱ همت از این منظر حائز اهمیت بوده که مقایسه آن با برخی اعداد و ارقام بودجه سال ۱۴۰۵ نشان میدهد این عدد در حالی است که کل بودجه وزارت خارجه برای سال جاری ۷.۷ همت و این عدد برای وزارت گردشگری ۸.۶ همت است. ۲۱ همت از جیب سهامداران
بررسی ارقام اعلام شده برای هزینهکرد مسوولیت اجتماعی شرکتهای مختلف در مجمع عمومی سالانه ۴۰ شرکت مورد بررسی در گزارش حاضر نشان میدهد مجموع هزینههای ثبتشده در این فهرست به ۲۱ هزار و ۱۵۱ میلیارد تومان میرسد. این ارقام مربوط به شرکتهایی از صنایع مختلف از جمله معدن و فلزات، فولاد، پالایش نفت، پتروشیمی و نظام بانکی است.
در میان شرکتهای بررسی شده، شرکت ملی صنایع مس ایران (فملی) با هزینهکرد ۱۰ هزار میلیارد تومان در رتبه نخست قرار دارد. پس از آن فولاد مبارکه اصفهان با ۴۵۰۰ میلیارد تومان و پالایش نفت بندرعباس با ۱۰۰۰ میلیارد تومان در رتبههای دوم و سوم قرار گرفتهاند.
در رتبههای بعدی نیز بانک ملت با ۸۰۰ میلیارد تومان، بانک شهر با ۵۰۰ میلیارد تومان، پالایش نفت اصفهان و بانک تجارت هرکدام با ۴۰۰ میلیارد تومان، معدنی و صنعتی چادرملو با ۳۶۰ میلیارد تومان و بانک صادرات ایران با ۳۵۰ میلیارد تومان قرار دارند. پالایش نفت تهران نیز با ۲۵۰ میلیارد تومان در رتبه دهم این فهرست قرار گرفته است.
در ادامه فهرست، پتروشیمی نوری و معدنی و صنعتی گلگهر هرکدام ۲۵۰ میلیارد تومان، پتروشیمی امیرکبیر و پتروشیمی اروند هرکدام ۲۰۰ میلیارد تومان و معدنی و صنعتی گهرزمین ۱۸۰ میلیارد تومان هزینهکرد ثبت کرده اند. همچنین رقم هزینهکرد ذوبآهن اصفهان، پتروشیمی پارس، فولاد خوزستان و پتروشیمی بوعلیسینا هرکدام ۱۵۰ میلیارد تومان اعلام شده است. در بخش بانکی نیز بانک سامان ۱۰۰ میلیارد تومان، بانک اقتصاد نوین ۶۵ میلیارد تومان، بانک پارسیان ۵۰ میلیارد تومان، بانک کارآفرین ۳۵ میلیارد تومان و بانک خاورمیانه ۲۵ میلیارد تومان هزینهکرد داشتهاند.
در بخش پایینتر فهرست نیز ارقامی از ۱۵ تا ۸۵ میلیارد تومان برای شرکتهایی همچون پتروشیمی جم، صبانور، آلومینیوم ایران، پتروشیمی شازند، پتروشیمی تندگویان، نفت ایرانول، پتروشیمی زاگرس، بهمن موتور، بیمه پاسارگاد، سرمایهگذاری غدیر، صنایع الکترونیک مادیران، آهن و فولاد غدیر ایرانیان، گروه صنعتی بارز، سیمان تهران و صنعت غذایی کورش ثبت شده است. در مجموع، این فهرست تصویری از میزان هزینهکرد اعلام شده شرکتها در حوزه مسوولیت اجتماعی ارائه میکند؛ از هزینههای ۱۰ هزار میلیارد تومانی در صدر فهرست تا ارقام چند ده میلیارد تومانی در بخش پایانی. رشد ۱۲۵ درصدی هزینهکردهای مسوولیت اجتماعی
بررسی ارقام هزینهکرد مسوولیت اجتماعی ۴۰ شرکت مورد بررسی در گزارش حاضر نشان میدهد مجموع این هزینهها در مقایسه با ارقام مصوب سال گذشته ۱۲۵ درصد افزایش یافته و به ۲۱ هزار و ۱۵۱ میلیارد تومان رسیده است. این رشد نشان میدهد حجم منابع اختصاصیافته به مسوولیت اجتماعی در این شرکتها بیش از دو برابر سال گذشته شده است.
در میان شرکتهای بررسی شده، رقم هزینهکرد فولاد مبارکه اصفهان با رشد ۳۰۹ درصدی بیشترین افزایش را داشته است. پس از آن ذوبآهن اصفهان، نفت ایرانول و آهن و فولاد غدیر ایرانیان هرکدام با رشد ۲۰۰ درصدی قرار دارند. صبانور نیز با افزایش ۱۸۰ درصدی و بانک پارسیان با رشد ۱۷۸ درصدی در رتبههای بعدی هستند.
در بخش دیگری از فهرست، هزینهکرد بانک شهر ۱۵۰ درصد، آلومینیوم ایران ۱۳۳ درصد و پالایش نفت تهران ۱۳۱ درصد افزایش یافته است. همچنین هزینه مسوولیت اجتماعی ملی صنایع مس ایران و پالایش نفت بندرعباس هرکدام ۱۲۲ درصد رشد کرده است.
در مقابل، سه شرکت پتروشیمی شازند، پتروشیمی تندگویان و پتروشیمی زاگرس تغییری نسبت به سال ۱۴۰۳ نداشته اند. کمترین نرخ های رشد مثبت نیز مربوط به گروه صنعتی بارز با ۱۳ درصد، پتروشیمی پارس با ۱۵ درصد و پتروشیمی بوعلیسینا و گلگهر با ۲۵ درصد است.
تناقض عجیبی که گزارش فولاد مبارکه آشکار کرد
یکی از موارد قابل تامل که اخیرا در گزارش گروه فولاد مبارکه تناقض آن آشکار شد، تفکیک هزینههای ورزشی از هزینههای مسوولیت اجتماعی است. گروه فولاد مبارکه در گزارشی که به تاریخ ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ در سامانه کدال منتشر کرده، رقم هزینهکرد مسوولیت اجتماعی خود شامل کمکهای بلاعوض و هزینههای زیست محیطی و کمکهای خود به باشگاه فرهنگی-ورزشی سپاهان اصفهان را مجموعا ۴.۵ همت اعلام کرده است. اما در تاریخ ۲۵ مردادماه، این گروه یک اصلاحیه در کدال منتشر کرده و هزینههای مسوولیت اجتماعی خود را ۱.۱ همت اعلام کرده و سایر هزینهها همچون ۲.۵ همت کمک هزینه تبلیغانی به باشگاه سپاهان، ۹۰۰ میلیارد تومان برای بازسازی خسارت ناشی از جنگ تحمیلی و ۳۵۰ میلیارد تومان کمک به صندوق بازنشستگان را تفکیک کرده است. اگر همه این ارقام را جمع کنیم به عدد ۴ هزار و ۸۵۰ میلیارد تومان میرسیم و اگر هزینه کمک به صندوق بازنشستگان را کنار بگذاریم، به عدد ۴.۵ همت میرسیم که در گزارش اول فولاد مبارکه این رقم به عنوان هزینهکرد مسوولیت اجتماعی اعلام شده بود.
برخلاف فولاد مبارکه که متن اولیه تصمیمات مجمع را بدون توضیحات کافی تغییر داده و هزینههای ورزشی را از هزینههای مسوولیت اجتماعی تفکیک کرده، گروه ملی صنایع مس ایران (فملی) در گزارش مجمع عمومی خود همه این هزینهها در قالب هزینهکرد مسوولیت اجتماعی طبقهبندی کرده است.
در گزارش مجمع فملی آمده است: «مجمع پس از استماع گزارش مدیریت شرکت، هزینه مسوولیتهای اجتماعی شامل کمکهای بلاعوض، ورزشی و همچنین اقدامات انجام شده در راستای کمک به توسعه مناطق، شامل احداث، تکمیل و اصلاح جادهها، آب و فاضلاب، بهداشتی، درمانی و آموزش در سال ۱۴۰۴ را تنفیذ و تصویب نمود و به هیات مدیره اختیار داد تا با رعایت صرفه و صلاح شرکت جهت کمکهای بلاعوض، هزینههای ورزشی و احداث، راهاندازی و تکمیل و اتمام موارد مرتبط با موضوعات فوقالذکر، از محل منابع مالی شرکت و شرکتهای تابعه تصمیم لازم را اتخاذ نماید. همچنین مقرر گردید با تکمیل پروژههای جاری، هر سه ماه یکبار گزارش به سهامداران عمده ارائه شود.» اما قانون چه میگوید؟
بر اساس ماده ۲ «آییننامه مسوولیت اجتماعی شرکتهای تحت مدیریت دولت» مصوب ۱۱ تیرماه ۱۴۰۴ هیات وزیران، زمینههای عمل به مسوولیت اجتماعی شرکتی و مصادیق آن به شرح زیر است:
۱ـ مسوولیتپذیری شرکت در جوامع محلی: پذیرش مسوولیت و پاسخگویی شرکت در برابر آثار و پیامدهای منفی ناشی از فعالیتها و تصمیمها، جبران خسارات، اصلاح رویهها و جلوگیری از تکرار آسیبهای وارده (با اولویت نسبت به موارد بعدی).
۲ـ مشارکت در توسعه جوامع محلی شامل:
الف- پیشگیری یا جبران خسارت های ناشی از حوادث و بلایای طبیعی و غیرمترقبه.
ب- توسعه آموزش مهارتهای مورد نیاز بازار کار به منظور توانمندسازی نیروی انسانی با هدف شکوفایی ظرفیتهای توسعه محلی، کمک به توسعه کسبوکارهای خرد و متوسط و خوداشتغالی و حمایت از توسعه و تجهیز هنرستانها و مراکز آموزش فنی و حرفهای و مهارتی.
پ- حمایت از اقشار کمتربرخوردار یا نیازمند حمایت بر اساس آزمون وسع مبتنی بر ثبت شناسه ملی و شناسه پستی با رویکرد عدالتمحوری و حفظ کرامت انسانی به ویژه در جهت رفع تبعیض آموزشی، محرومیتزدایی و کمک به کاهش فقر و بیکاری.
ت- پیشبرد برنامه نهضت مدرسهسازی و تجهیز مدارس با اولویت آموزش همگانی باکیفیت.
ث- تامین بهداشت عمومی و کمک به اجرای برنامههای پیشگیری از بیماریها در زمینههای ارتقای وضعیت بهداشت محیط، بهداشت کار و شاغلان، بهداشت مدارس و تغذیه دانش آموزان، بهداشت خانواده، آموزش بهداشت و ارتقای دسترسی به خدمات و امکانات سلامت.
ج- پیشگیری یا جبران آسیبهای اجتماعی با اولویت زنان، کودکان، نوجوانان، سالمندان و افراد دارای معلولیت.
چ- حفظ و احیای منابع آب و خاک (با اولویت اجرای طرحهای آبخیزداری، لایروبی، مرمت و احیای قنوات)، ارتقای تابآوری محیط زیستی، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و آموزش همگانی محیط زیست.
ح- حفظ و احیای میراث فرهنگی ملموس و ناملموس، ایجاد و تقویت زیرساختهای گردشگری عمومی و حمایت از هنرمندان.
خ- مشارکت در طرحهای عمرانی و توسعهای مورد نیاز با رویکرد عدالتمحوری و محرومیت زدایی.
د- کمک به توسعه ورزش همگانی و مناسبسازی اماکن و فضاهای ورزشی عمومی.
ذ- حمایت از فعالیتها و رویدادهای فرهنگی، هنری و رسانهای به منظور تقویت هویت ملی و افزایش نشاط اجتماعی.
ر- کمک به ساخت، تجهیز و تعمیر فضاهای ورزشی و خوابگاههای دانشگاهها و محل اقامت پزشکان در مناطق محروم و کمبرخوردار.
ز- کمک به تولید محتوای رسانهای به منظور ترویج و معرفی افتخارات منطقهای و محلی.
ژ- استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر و اقتصاد رقومی (دیجیتال) پایدار یا فناوریهای سبز دادهپایه.
س- ترویج فرهنگ بهینهسازی مصرف انرژی.
گرچه در این آییننامه اشاره نشده که هزینهکرد شرکتها برای تیمهای ورزشی خود در این دسته قرار نمیگیرد اما آنچه از متن برداشت میشود این است که در این آییننامه صرفا آن دسته از هزینههای ورزشی جزو هزینهکرد مسوولیت اجتماعی است که مربوط به ورزش همگانی باشد. در این صورت، سوال این است که هزینه ۲.۵ همتی گروه فولاد مبارکه برای باشگاه ورزشی زیرمجموعه خودش اگر جزو هزینههای مسوولیت اجتماعی نیست، آیا سهامداران این شرکت راضی به هزینه تبلیغاتی ۲.۵ همتی است یا خیر؟ همچنین اگر این هزینه جزو هزینهکرد مسوولیت اجتماعی نباشد، برای شرکتی که اغلب محصولات آن در داخل بازار تقریبا انحصاری و خاص است، نیاز به این همه هزینه تبلیغاتی دارد یا خیر؟ در نهایت با توجه به اینکه گروه فملی هزینههای ورزشی را جزو هزینهکرد مسوولیت اجتماعی ذکر کرده و در گزارش اول فولاد مبارکه نیز این ارقام جزو مسوولیت اجتماعی بود، ضروری است تا سازمان بورس در این خصوص شفافسازی و تعیینتکلیف کند، چراکه این هزینهها جزوی از حقوق سهامداران است.
