۷ نکته درباره کنتورهای هوشمند برق که باید بدانید

احمدی در گفت‌وگوی تفصیلی با خبرنگار مهر با تشریح آخرین وضعیت هوشمندسازی شبکه توزیع برق، از نصب بیش از ۴ میلیون و ۵۰۰ هزار کنتور هوشمند برای مشترکان خانگی، بیش از یک میلیون و ۶۰۰ هزار کنتور برای مشترکان تجاری و بیش از ۲۵۰ هزار کنتور برای مشترکان صنعتی خبر داد و گفت همه مشترکان صنعتی دیماندی، چاه‌های کشاورزی و مشترکان اداری به کنتور هوشمند مجهز شده‌اند. به گفته وی، این کنتورها با تحلیل داده‌ها و استفاده از الگوریتم‌های از پیش تعیین‌شده می‌توانند در ساعات مختلف مصرف مشترکان بدمصرف را محدود کنند، رفتارهای غیرعادی از جمله مصرف مرتبط با رمزارز را شناسایی کنند و در صورت دستکاری کنتور یا سیم‌بندی هشدار دهند؛ ضمن اینکه تعویض کنتور قدیمی با کنتور هوشمند برای مشترکان هزینه‌ای ندارد و افزایش ضریب نفوذ این کنتورها می‌تواند به مدیریت ناترازی و کاهش نیاز به خاموشی‌های دو ساعته کمک کند.

جزئیات سازوکار این کنتورها، نحوه محدودسازی مصرف در ساعات اوج بار، قابلیت‌های هوشمند در شناسایی استخراج غیرمجاز رمزارز، آخرین آمار نصب در بخش‌های مختلف، هزینه تعویض کنتور، امکان کاهش هزینه برق و نحوه درخواست مشترکان برای نصب کنتور هوشمند را در ادامه از زبان مدیرکل دفتر فنی، مهندسی و هوشمندسازی شبکه توزیع شرکت توانیر می‌خوانید.

پرسش: ابتدا درباره سازوکار کنتورهای هوشمند توضیح دهید. این کنتورها چه تفاوتی با کنتورهای نسل قبل دارند، کنتورهای هوشمند چگونه مصرف برق مشترکان را مدیریت می‌کنند و چه اثری بر مصرف برق مشترکان می‌گذارند؟

حامد احمدی، مدیرکل دفتر فنی، مهندسی و هوشمندسازی شبکه توزیع شرکت توانیر: کنتورهای هوشمند در مقایسه با کنتورهای نسل قبلی که عمدتاً دیجیتالی و مکانیکی بودند، قابلیت‌های متفاوتی دارند. یکی از مهم‌ترین این قابلیت‌ها، امکان جمع‌آوری اطلاعات کنتورها از راه دور است. همچنین با توجه به مدل کنتور، امکان فرمان‌پذیری از راه دور نیز برای آنها وجود دارد.

از سوی دیگر، تعرفه‌گذاری‌های متغیر در کنتورهای هوشمند نسبت به کنتورهای قبلی با سهولت بیشتری امکان‌پذیر است و می‌توان سیاست‌های مدیریت مصرف را نیز با دقت بیشتری در این کنتورها اعمال کرد.

برای درک بهتر عملکرد این کنتورها باید به یک تفاوت اساسی با نسل‌های قدیمی توجه کرد. در کنتورهای نسل‌های قبل، امکان تصمیم‌گیری توسط خود کنتور وجود نداشت؛ اما در کنتورهای هوشمند، الزاماً این‌گونه نیست که برای اجرای هر فرمانی، دستور از راه دور به کنتور ارسال شود. این کنتورها بر اساس برنامه و الگوریتم‌هایی که از پیش در آنها پیش‌بینی شده است، در خصوص موضوعات مختلف تصمیم‌گیری می‌کنند.

برای مثال، اگر مشترکی بیش از قدرت تقاضا و قدرتی که دریافت و خریداری کرده، مصرف برق داشته باشد، کنتور هوشمند می‌تواند این موضوع را به‌صورت خودکار شناسایی کند و مانند یک فیوز، برق را قطع کند.

موضوعات دیگری نیز در کنتورهای هوشمند مطرح است؛ از جمله محدودکنندگی و همچنین فراهم شدن امکان دسترسی مصرف‌کننده به داده‌های کنتور. بخش قابل توجهی از این اقدامات توسط خود کنتور مدیریت می‌شود، چرا که فرآیندهای مربوطه از قبل در آن برنامه‌ریزی شده است.

بنابراین، دلیل هوشمند بودن این کنتورها صرفاً این نیست که می‌توان داده‌های آنها را از راه دور جمع‌آوری کرد؛ بلکه ویژگی اصلی آنها این است که کنتور بر اساس الگوریتم‌های پیش‌بینی‌شده، می‌تواند بخشی از فرآیندها را خودش مدیریت کرده و درباره برخی شرایط، به‌صورت خودکار تصمیم‌گیری کند.

پرسش: با توجه به اینکه ساعات اوج مصرف برق از قبل مشخص است، آیا کنتورهای هوشمند بر اساس زمان و میزان مصرف برنامه‌ریزی شده‌اند و در صورت عبور مصرف از حد تعیین‌شده، نسبت به محدودسازی برق مشترک اقدام می‌کنند؟ به طور کلی کنتورهای هوشمند چگونه مصرف مشترکان بدمصرف را محدود می‌کنند؟

احمدی: اتفاقاً برنامه‌ای که امسال وزارت نیرو برای مشترکان پرمصرف و خیلی پرمصرف در نظر گرفته، موضوع مهمی است که باید به آن توجه کرد؛ به‌ویژه در مورد مشترکان خانگی و تجاری.

البته اگر بخواهیم دقیق‌تر صحبت کنیم، شاید بهتر باشد به جای عبارت «مشترکان پرمصرف»، از تعبیر «مشترکان بدمصرف» استفاده کنیم؛ یعنی مشترکانی که به هر دلیل، میزان مصرف برق آنها به‌مراتب بالاتر از الگوهایی است که برای مصرف تعیین شده و بخش عمده مردم بر اساس آن مصرف می‌کنند.

کنتورهای هوشمند به‌گونه‌ای تنظیم شده‌اند که در ساعات مختلف، متناسب با شرایط و برنامه‌های تعیین‌شده، نسبت به محدودسازی مصرف این دسته از مشترکان اقدام کنند.

فکر می‌کنم بسیاری از مشترکان امسال تجربه این محدودسازی را داشته‌اند. البته باید تأکید کنم که اطلاع‌رسانی مربوط به این فرآیند نیز توسط کنتورها انجام می‌شود و اطلاعات آن به مراکز ۱۲۱ ارسال می‌شود. بنابراین مشترکان می‌توانند با تماس با این مرکز، درباره علت محدودسازی مصرف خود سؤال کنند.

مزیت این فرآیند آن است که کنتورهای هوشمند کمک می‌کنند رفتار ما به‌عنوان مصرف‌کننده انرژی الکتریکی، در چارچوبی قرار بگیرد که بتوانیم تداوم دسترسی به برق را حفظ کنیم. به این ترتیب، هم از تجربه قطعی‌های برق جلوگیری می‌شود و هم می‌توانیم ناترازی انرژی الکتریکی را بهتر مدیریت کنیم.

پرسش: آیا کنتورهای هوشمند توانسته‌اند به شناسایی استخراج‌کنندگان غیرمجاز رمزارز کمک کنند؟ این کنتورها چگونه مصرف غیرعادی برق را تشخیص می‌دهند و کنتورهای هوشمند چگونه استخراج غیرمجاز رمزارز را شناسایی می‌کنند؟

مدیرکل دفتر فنی، مهندسی و هوشمندسازی شبکه توزیع شرکت توانیر: یکی از قابلیت‌های مهم کنتورهای هوشمند، استفاده از داده‌هایی است که این کنتورها جمع‌آوری می‌کنند. اصطلاحاً از این فرآیند به‌عنوان «داده‌کاوی» یا دیتا ماینینگ یاد می‌کنیم. از داده‌های استخراج‌شده برای شناسایی مواردی استفاده می‌کنیم که تشخیص می‌دهیم مصرف آنها خارج از نرم و روال معمول است.

در حوزه رمزارز نیز چندین شاخص به‌صورت همزمان مورد رصد قرار می‌گیرد. برای مثال، در حال حاضر ۱۷ پارامتر را در کنار یکدیگر بررسی می‌کنیم. اگر در مجموع این ۱۷ پارامتر یا حتی هر یک از آنها، تغییری رخ دهد که نشان‌دهنده رفتار غیرعادی مصرف باشد، می‌تواند به‌عنوان یک نشانه برای شناسایی مصرف مرتبط با استخراج رمزارز مورد استفاده قرار گیرد.

پس از شناسایی این موارد، همکاران ما به محل مراجعه کرده و موضوع را بررسی و شناسایی می‌کنند.

قابلیت دیگر کنتورهای هوشمند، شناسایی دستکاری یا دور زدن کنتور است. البته تأکید می‌کنم که در اینجا درباره جامعه بسیار محدودی از مشترکان صحبت می‌کنیم. اگر مشترکی به هر دلیلی بخواهد برق مصرفی خود را از مسیر دیگری و به اصطلاح از پشت کنتور دریافت کند، این موضوع نیز قابل شناسایی است.

کنتورهای هوشمند به دلیل اینکه رفتار مصرف را تحلیل می‌کنند، می‌توانند دور زدن مسیر کنتور را تشخیص دهند و در این شرایط هشدار صادر کنند. حتی دستکاری خود کنتور نیز قابل شناسایی است؛ به این معنا که کوچک‌ترین تغییر در کنتور، تغییر در سیم‌بندی یا حتی تغییر در محل قرارگیری کنتور می‌تواند توسط این سامانه شناسایی شود.

این قابلیت‌ها کمک قابل توجهی به ما می‌کند تا بتوانیم استفاده غیرمجاز از انرژی الکتریکی و به‌طور مشخص موارد مرتبط با استخراج غیرمجاز رمزارز را دقیق‌تر شناسایی کنیم. البته نمی‌توان گفت این پدیده وجود ندارد، اما تعداد این موارد محدود است و استفاده از کنتورهای هوشمند، دقت شناسایی آنها را به شکل قابل توجهی افزایش می‌دهد.

پرسش: تاکنون چه تعداد کنتور هوشمند در کشور نصب شده و این کنتورها چه سهمی از مشترکان خانگی، تجاری و صنعتی را پوشش می‌دهند؟ آیا واحدهای صنعتی نیز به کنتور هوشمند مجهز شده‌اند؟

احمدی: در حال حاضر بیش از ۷ میلیون و ۳۰۰ هزار کنتور هوشمند در کشور نصب شده است که از این تعداد، بیش از ۴ میلیون و ۵۰۰ هزار کنتور مربوط به مشترکان خانگی و بیش از یک میلیون و ۶۰۰ هزار کنتور مربوط به مشترکان تجاری است.

همچنین بیش از ۲۵۰ هزار کنتور هوشمند برای مشترکان صنعتی نصب شده است. تقریباً می‌توان گفت همه مشترکان صنعتی دیماندی، یعنی مشترکانی که قدرت قراردادی آنها از یک حد مشخص بالاتر است، به کنتور هوشمند مجهز هستند.

در بخش کشاورزی نیز تمام چاه‌های کشاورزی در حال حاضر مجهز به کنتور هوشمند هستند. همچنین مشترکان عمومی و ادارات و ساختمان‌هایی که دارای مصارف عمومی انرژی الکتریکی هستند نیز تحت پوشش کنتورهای هوشمند قرار گرفته‌اند.

البته در خصوص عنوان «مشترکان عمومی» باید یک تفکیک انجام شود. بخشی از مشترکان تحت عنوان مشترکان عمومی و اداری شناسایی می‌شوند و در کنار آن، یک‌سری انشعابات عمومی مانند انشعابات عمومی ساختمان‌ها نیز وجود دارد که باید این دو گروه را از یکدیگر تفکیک کرد.

مشترکانی که تحت عنوان مشترکان اداری شناسایی می‌شوند، به کنتور هوشمند مجهز شده‌اند.

پرسش: آیا هزینه خرید و نصب کنتور هوشمند از مشترکان دریافت می‌شود و آیا نصب این کنتورها باعث افزایش هزینه برق مشترکان خواهد شد؟ همچنین آیا هوشمندسازی کنتورها امکان صرفه‌جویی در هزینه برق را فراهم می‌کند؟

مدیرکل دفتر فنی، مهندسی و هوشمندسازی شبکه توزیع شرکت توانیر: این موضوع نکته مهمی است و از آنجا که در نقاط مختلف نیز درباره آن از من سؤال می‌شود، باید تأکید کنم که هیچ هزینه‌ای بابت تعویض کنتورهای قدیمی با کنتورهای هوشمند از مشترکان دریافت نخواهد شد.

البته اگر مشترکی انشعاب نداشته باشد و بخواهد انشعاب جدید دریافت کند، روال همان روالی است که در سال‌های گذشته نیز وجود داشته است. در این شرایط، هزینه کنتور بر عهده متقاضی انشعاب جدید است و این موضوع در قانون نیز پیش‌بینی شده است. اما برای مشترکانی که از قبل دارای کنتور هستند، بابت تعویض کنتور قدیمی با کنتور هوشمند هیچ هزینه‌ای دریافت نمی‌شود.

سؤال دیگری که مطرح می‌شود این است که آیا کنتورهای هوشمند برای گران‌تر محاسبه کردن هزینه برق مشترکان نصب شده‌اند؟ پاسخ این است که چنین موضوعی صحت ندارد. در خصوص تعرفه‌گذاری، هیچ تفاوتی میان کنتورهای هوشمند و کنتورهای دیجیتالی وجود ندارد و نرخ تعرفه و مدل تعرفه‌گذاری در هر دو نوع کنتور یکسان است. دقت اندازه‌گیری نیز در این دو نوع کنتور متفاوت نیست.

اما در مورد کنتورهای مکانیکی شرایط متفاوت است. کنتورهای مکانیکی به دلیل اینکه امکان اعمال تعرفه‌های مختلف را نداشتند، عملاً یک تعرفه، یعنی تعرفه میان‌باری را محاسبه می‌کردند.

اتفاقاً برای مشترکانی که کنتور مکانیکی دارند، استفاده از کنتور هوشمند می‌تواند امکان کاهش هزینه‌های انرژی را بیشتر کند. دلیل آن این است که کنتور مکانیکی تنها یک تعرفه را محاسبه می‌کند و تعرفه میان‌باری در آن همواره اعمال می‌شود.

بنابراین اگر مشترکی که کنتور مکانیکی دارد، بر اساس الگوی مدیریت مصرف، مصرف خود را به خارج از ساعات پرباری و اوج بار منتقل کند، باز هم مصرف او با همان تعرفه میان‌باری محاسبه می‌شود و امکان صرفه‌جویی در هزینه را از دست می‌دهد. در حالی که با استفاده از کنتور هوشمند، این قابلیت برای مشترک فراهم می‌شود که مصرف خود را بر اساس زمان و تعرفه مربوطه مدیریت کند و از ظرفیت‌های موجود برای کاهش هزینه برق استفاده کند.

پرسش: مشترکانی که شخصاً متقاضی نصب کنتور هوشمند هستند، چگونه می‌توانند درخواست خود را ثبت کنند و آیا امکان افزایش اولویت نصب برای آنها وجود دارد؟

حامد احمدی: مشترکانی که متقاضی دریافت و نصب کنتور هوشمند هستند، می‌توانند به همکاران ما در شرکت‌های توزیع نیروی برق مراجعه کنند.

برای نصب کنتورهای هوشمند، برنامه زمان‌بندی و اولویت‌بندی مشخصی داریم و نصب کنتورها بر اساس همین برنامه زمان‌بندی و اولویت‌ها انجام می‌شود.

با این حال، اگر مشترکی تمایل دارد نصب کنتور هوشمند برای او در اولویت بالاتری قرار بگیرد، می‌تواند به همکاران شرکت‌های توزیع مراجعه کند و درخواست خود را برای افزایش اولویت نصب کنتور هوشمند مطرح کند.

پرسش: آیا در مسیر نصب کنتورهای هوشمند، به دلیل نگرانی یا ناآگاهی مشترکان با مقاومت مواجه شده‌اید؟ این کنتورها چه مزیتی برای مشترکان دارند و آیا هدف از نصب آنها افزایش هزینه برق یا قطع برق مشترکان است؟

مدیرکل دفتر فنی، مهندسی و هوشمندسازی شبکه توزیع شرکت توانیر: چند نکته در این زمینه وجود دارد. یکی از مهم‌ترین قابلیت‌هایی که مشترکان با داشتن کنتور هوشمند به دست می‌آورند، دریافت سطح بالاتری از خدمات است. نخست اینکه دیگر نیازی به مراجعه مأمور برای قرائت کنتور وجود ندارد.

نکته دوم این است که اگر اتفاقی در شبکه رخ دهد، برای مثال افت ولتاژ ایجاد شود و ولتاژ برق منزل مشترک از یک حد مشخص پایین‌تر بیاید، پیش از آنکه مشترک بخواهد موضوع را از طریق ۱۲۱ اطلاع دهد، مأموران واحدهای تعمیرات ما می‌توانند متوجه این وضعیت شده و آن را شناسایی کنند.

همچنین اگر هر اتفاقی در شبکه رخ دهد که موجب اختلال در کیفیت انرژی الکتریکی شود، برای مثال اضافه‌ولتاژ شدید ایجاد شود، کنتور هوشمند قابلیت مدیریت و شناسایی این وضعیت را دارد.

بنابراین اگر همین چند قابلیت اولیه را در نظر بگیریم، مشخص است که مشترکی که کنتور هوشمند دارد، خدمات بهتری دریافت می‌کند. علاوه بر این، برای مشترکان بزرگ، پارامترهای کیفیت توان نیز اندازه‌گیری می‌شود و اگر در نقطه‌ای کیفیت توان نامناسب باشد، اقدامات لازم برای اصلاح آن انجام می‌شود که این موارد، مباحث فنی بیشتری را شامل می‌شود.

البته در برخی موارد، به دلیل کافی نبودن آگاهی درباره کنتورهای هوشمند، ممکن است برخی افراد تصور کنند که نصب این کنتورها باعث افزایش هزینه انرژی الکتریکی آنها می‌شود یا قرار است برق آنها با نرخ بالاتری محاسبه شود؛ در حالی که چنین چیزی صحت ندارد.

حتی ممکن است برخی مشترکان تصور کنند کنتور هوشمند برای این نصب شده است که برق منزل آنها قطع شود؛ در حالی که اتفاقاً برعکس است. هدف از نصب کنتورهای هوشمند این است که با مدیریت مصرف انرژی الکتریکی، نیازی به اعمال خاموشی‌های دو ساعته نداشته باشیم.

هرچه ضریب نفوذ کنتورهای هوشمند در جامعه افزایش پیدا کند، این قابلیت بیشتر در اختیار ما قرار می‌گیرد که مصرف برق را به‌صورت جمعی مدیریت کنیم. نتیجه این فرآیند می‌تواند این باشد که اساساً نیازی به اعمال خاموشی‌های دو ساعته وجود نداشته باشد.

هرچه تعداد و ضریب نفوذ کنتورهای هوشمند در جامعه افزایش پیدا کند، قابلیت‌های بیشتری برای مدیریت مصرف در اختیار مصرف‌کنندگان قرار می‌گیرد و مشترکان می‌توانند حتی با یک مدیریت مصرف جزئی، از محدودسازی مصرف در ساعات اوج بار جلوگیری کنند.

برای مثال، در میان اقوام خودم مشترکی دارم که کنتور هوشمند داشت و به دلیل اینکه در ساعات اوج مصرف، مدیریت مصرف مناسبی انجام نمی‌داد، با محدودسازی مواجه می‌شد. اما در چند هفته گذشته با مدیریت مصرف، این اتفاق دیگر برای او رخ نداده است.

این تجربه نشان می‌دهد که همین امکان برای همه جامعه وجود دارد؛ یعنی می‌توانیم ضمن برخورداری از انرژی الکتریکی و جلوگیری از قطع برق، به مدیریت و جبران ناترازی نیز کمک کنیم.

از سوی دیگر، انرژی الکتریکی که از طریق مدیریت مصرف و صرفه‌جویی آزاد می‌شود و در غیر این صورت می‌توانست به‌عنوان انرژی غیرمولد مورد استفاده قرار گیرد، می‌تواند به بخش‌های مولد اقتصاد اختصاص پیدا کند؛ از جمله صنایع و بخش کشاورزی. در نهایت، این انرژی می‌تواند صرف فعالیت‌های مولد شود و به آبادانی بیشتر کشور کمک کند.

کد مطلب 6927727 علی فروزانفر