ماجرای لکه نفتی قشم که از اواسط مردادماه در سواحل جنوبی این جزیره آغاز شد، برخلاف تصور اولیه هنوز کاملاً پایان نیافته است. اگرچه سازمان بنادر و دریانوردی هرمزگان ۲۶ مرداد از پایان عملیات مهار و پاکسازی در سواحل سوزا و شیبدراز خبر داد، تنها دو روز بعد، معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست از مشاهده موج جدید آلودگی نفتی در ساحل سوزخبر داد. به گفته او، بخش قابلتوجهی از آلودگی قبلی جمعآوری شده بود، اما آثار موج تازه بهوضوح در ساحل دیده میشود.
این تغییر وضعیت، پرسش مهمی را مطرح میکند: اگر عملیات پاکسازی به پایان رسیده بود، منشأ موج تازه آلودگی چه بوده و آیا هنوز نفت در دریا وجود دارد که با جریان و جزر و مد دوباره به ساحل بازمیگردد؟
روایت محیط زیست از آخرین وضعیت
امید صدیقی، مدیرکل دفتر آلودگی دریایی سازمان حفاظت محیطزیست، در گفتوگو با «فراز» با اشاره به تداوم عملیات پاکسازی گفت بخش قابلتوجهی از آلودگی ساحلی جمعآوری شده و عملیات در نقاط آلوده همچنان ادامه دارد.به گفته صدیقی، در محدوده روستای نقاشه نیز عملیات پاکسازی آغاز شده است. او توضیح داد که بخش عمده آلودگی سطحی طی روزهای آینده جمعآوری میشود، اما بخشی از مواد نفتی که در رسوبات و لایههای پایینتر ساحل نفوذ کردهاند، نیازمند اقدامات بلندمدت برای احیا و بازسازی هستند.او همچنین از احتمال استفاده از روشهای زیستی مانند باکتریهای نفتخوار برای تجزیه باقیمانده آلودگی در رسوبات ساحلی سخن گفت؛ اقدامی که در صورت اجرا، دیگر صرفاً «پاکسازی» نیست و وارد مرحله احیای زیستبوم آسیبدیده میشود.
آیا آلودگی دریا کاهش یافته است؟
یکی از مهمترین بخشهای اظهارات صدیقی درباره وضعیت آبهای اطراف قشم است. به گفته او، شناور پاکروب که قرار بود از بوشهر به منطقه اعزام شود، در نهایت ادامه مسیر نداد؛ زیرا سازمان بنادر و دریانوردی اعلام کرده بود میزان آلودگی در دریا کاهش یافته و تمرکز اصلی باید بر آلودگی ساحلی باشد.با این حال، برای این ادعا در جستوجوی منابع عمومی، تصویر ماهوارهای تازهای که وضعیت دریا در روزهای اخیر را تأیید کند پیدا نشد.آخرین تصویر ماهوارهای مستقل و قابل استناد عمومی که پیدا شد، تصویر Sentinel-2 مربوط به ۱۰ اوت ۲۰۲۶ / ۱۹ مرداد ۱۴۰۵ است. دانشگاه سازمان ملل بر اساس همین دادهها وسعت آب آلوده اطراف قشم و هنگام را در آن مقطع حدود ۱۰۰ کیلومتر مربع برآورد کرده بود. رویترز نیز همین تصویر ماهوارهای کوپرنیک را منتشر کرده و وجود یک لکه قابلتوجه در جنوب قشم را تأیید کرده است.بنابراین این تصاویر برای اثبات وجود و گستره آلودگی در مقطع اولیه حادثه بسیار مهماند، اما نمیتوان از آنها برای اثبات وضعیت ۲۶ یا ۲۸ مرداد استفاده کرد.
تصاویر جدید چه میگویند؟
در مقابل، تصاویر زمینی جدیدتر اهمیت زیادی دارند. تصاویر منتشرشده از بازدید سواحل سوزا و شیبدراز در ۲۸ مرداد نشان میدهد که با وجود پاکسازی گسترده، هنوز آلودگی و آثار نفتی در برخی نقاط ساحل باقی مانده و همزمان عملیات مقابله با موج جدید ادامه داشته است. گزارشهای منتشرشده در همین روز نیز از بازگشت آلودگی به ساحل سوزا خبر میدهند.این تصاویر را باید در گزارش با تاریخ دقیق استفاده کرد؛ زیرا تصاویر ماهوارهای ۱۹ مرداد و تصاویر زمینی ۲۸ مرداد دو مقطع متفاوت از حادثه را نشان میدهند.
قشم فقط با یک لکه نفتی مواجه نیست
در روزهای ابتدایی، آلودگی در محدوده ساحل سوزا مشاهده شد و سپس گزارشهایی از رسیدن آن به شیبدراز و محدوده جنگلهای حرا در روستای نقاشه منتشر شد. برآوردهای اولیه سازمان حفاظت محیطزیست، آلودگی حدود ۳.۲ هکتار از سواحل و ۹ هکتار از آبهای ساحلی قشم را درگیر کرده بود.صدیقی میگوید بخش کوچکی از جنگلهای حرا در محدوده نقاشه تحت تأثیر آلودگی قرار گرفته است؛ با این حال، به گفته او، آلودگی به پهنه اصلی جنگلهای حرا در خوران که یکی از بزرگترین مناطق حرا در شمال قشم است، نرسیده است.از نظر زیستمحیطی، بخش مهمی از خسارت در محدوده ساحلی و جزرومدی است؛ جایی که خرچنگها، نرمتنان و دیگر موجودات کفزی زندگی میکنند. ماهیان به دلیل قابلیت جابهجایی آسیبپذیری متفاوتی دارند، اما نگرانی درباره لاکپشتهای دریایی نیز جدی است؛ بهویژه در ساحل شیبدراز که از مناطق مهم تخمگذاری لاکپشتهای پوزهعقابی است.منشأ آلودگی؛
هنوز یک سؤال باز یکی از نقاط مبهم پرونده، منشأ دقیق آلودگی است.در روزهای نخست، مسئولان محیط زیست اعلام کردند بررسی منشأ آلودگی در حال انجام است. همزمان، رویترز با استناد به تصاویر ماهوارهای و تحلیل منابع ردیابی نفتکشها، احتمال داده بود لکه قشم با نشت نفت از کشتی فلهبر Minoan Pioneer مرتبط باشد؛ کشتیای که ۳ اوت در نزدیکی تنگه هرمز آسیب دیده بود. با این حال، رویترز تصریح کرده بود که نمیتواند علت لکه را بهطور مستقل تأیید کند.سخنگوی وزارت خارجه ایران نیز پیشتر گفته بود شواهد اولیه به یک کشتی فلهبر خارجی اشاره دارد، اما تا زمانی که نتیجه رسمی بررسیها اعلام نشود، نمیتوان این فرضیه را علت قطعی آلودگی دانست.
چرا تصاویر ماهوارهای تازه منتشر نمیشود؟
صدیقی در گفتوگو با «فراز» تأکید میکند که سازمان حفاظت محیطزیست بهصورت معمول از تصاویر ماهوارهای مرکز منطقهای کنوانسیون کویت برای پایش لکههای نفتی استفاده میکند؛ اما در شرایط فعلی، دریافت منظم و کامل این تصاویر با محدودیتهایی مواجه شده است.او دلیل بخشی از این محدودیتها را شرایط امنیتی و جنگی منطقه عنوان میکند و میگوید تصاویر در حال حاضر به شکل سابق و مستمر در اختیار دستگاههای محیطزیستی قرار نمیگیرد.به همین دلیل، در شرایط فعلی یک خلأ اطلاعاتی شکل گرفته است: مسئولان میگویند آلودگی دریایی کاهش یافته، اما داده ماهوارهای عمومی و بهروز برای راستیآزمایی این ادعا در دسترس نیست.
تناقضی که باید درباره آن توضیح داده شود
از یک سو، سازمان بنادر در ۲۶ مرداد از پایان عملیات پاکسازی خبر داد؛ از سوی دیگر، ۲۸ مرداد سازمان حفاظت محیطزیست از موج جدید آلودگی در سوزا خبر داد.این دو خبر الزاماً به معنای تناقض کامل نیستند؛ ممکن است عملیات پاکسازی لکه اولیه پایان یافته باشد و پس از آن، مواد نفتی باقیمانده در دریا یا رسوبات تحت تأثیر جریان آب و جزرومد دوباره به ساحل رسیده باشند. اما همین مسئله ضرورت پایش مستمر دریا و انتشار دادههای قابل راستیآزمایی را بیشتر میکند.در واقع، پرسش اصلی اکنون دیگر فقط این نیست که «چقدر از ساحل پاک شده است؟»؛ بلکه این است که آیا منبع ورود نفت به منطقه متوقف شده یا هنوز احتمال رسیدن موجهای جدید آلودگی وجود دارد؟تا زمانی که پاسخ روشنی به این سؤال داده نشود، اعلام پایان پاکسازی را نمیتوان معادل پایان کامل بحران زیستمحیطی قشم دانست.
