سه شنبه, ۱۴ اسفند, ۱۴۰۳ / 4 March, 2025
مجله ویستا

منابع آب نیازمند تسریع در مدیریت بهینه


منابع آب نیازمند تسریع در مدیریت بهینه

به اعتقاد بسیاری از صاحب نظران در آینده نه چندان دور تامین آب, اصلی ترین محور چالشهای جهانی خواهدبود و به همین دلیل برخی از کشورها از هم اکنون به فکر چاره اندیشی برای مقابله با مشکل کم آبی و خشکسالی برآمده و

به اعتقاد بسیاری از صاحب نظران در آینده نه چندان دور تامین آب، اصلی ترین محور چالشهای جهانی خواهدبود و به همین دلیل برخی از کشورها از هم اکنون به فکر چاره اندیشی برای مقابله با مشکل کم آبی و خشکسالی برآمده و اجرای طرحهای مختلفی را در دستور کار قرار داده اند، این موضوع نزد کشورهای مذکور به قدری حائز اهمیت بوده که از چندی پیش علاوه بر استفاده از روش های مختلف مانند: سدسازی و هدایت آبهای سطحی، از سایر روشها از جمله: انحراف مسیر رودخانه ها، اقدام برای بارورسازی بیش از حد ابرها و استخراج تمام رطوبت باران ساز آن قبل از خروج از مرزها، ساخت تأسیسات و تجهیزات موثر در کاهش یا افزایش بارندگی و دهها روش انسانی و غیرانسانی دیگر، با سرمایه گذاری مناسب، تمام تلاش خود را معطوف این موضوع نموده اند.

شرایط آب و هوایی کشور ایران نیز اقتضا می کند تا برای پیشگیری از بروز بحران های احتمالی دراین زمینه، درکوتاه ترین زمان ممکن، راهبردهای خود را مشخص و راهکارهای لازم را برای رفع این مشکل ارائه نماید و بدیهی است که با توجه به اهمیت موضوع، در این راستا اجرای هرگونه طرح کاربردی درکوتاه مدت لازم اما کافی نخواهدبود، بنابراین اگرچه سدسازی به عنوان یک گزینه اساسی درسالهای اخیر گسترش چشمگیری در کشور داشته، اما به هیچ وجه نباید تصور شود که با اجرای این بخش از کار، رسالت مسئولین دراین زمینه به پایان رسیده است.

این نکته از آن جهت اهمیت دارد که مدیریت بهینه در منابع آب می تواند دربخش ها و زمینه های مختلف مورد توجه قرارگیرد، برخی از راهکارهای قابل بررسی دراین زمینه عبارتند از: ایجاد سازمان احیاء قنوات، ایجاد رشته مهندسی قنات در دانشگاهها، تسریع در اجرای طرح های سدسازی و آبخیزداری، تسریع در کانالکشی و زهکشی آب سدها، کمک به بازسازی مسیلها و کانالهای انتقال آب و ساماندهی و استانداردسازی شبکه های آبرسانی، سرعت بخشیدن به مکانیزه سازی و حمایت و سرمایه گذاری برای توسعه و گسترش سیستمهای آبیاری تحت فشار قطره ای و بارانی، بازسازی شبکه های آب شرب و تفکیک این شبکه از آب غیرآشامیدنی، استحصال آبهای شیرین زیرسطحی، انتقال آب از نقاط پرآب به نقاط خشک و سایر اقدامات مشابه.

باتوجه به توضیحات فوق مهم ترین راهکارها به شرح ذیل پیشنهاد می گردد:

الف) نظر به اینکه ساخت قنات درمقایسه با سدسازی و سایر روشهای مشابه، از بیشترین کارایی و در عین حال بالاترین میزان تطبیق با طبیعت برخوردار و نیز کمترین هزینه و ناچیزترین آثار تخریبی را بر محیط زیست درپی دارد، لذا شایسته است ضمن ایجاد سازمان ویژه ای برای توسعه، بازسازی و احیاء قنوات در وزارت نیرو و فراهم نمودن شرایط برای استفاده از ابزار و فناوریهای نوین دراین زمینه، رشته مهندسی قنات نیز در دانشگاهها راه اندازی و با جمع آوری تمام سوابق و تجارب، ارائه علمی این دانش بومی در مراکز آموزش عالی رسما آغاز گردد.

ب) موضوع استحصال آب از رودخانه های آب شیرین زیرزمینی که در برخی از مناطق از جمله بوشهر و چابهار (در مقیاس یک رودخانه) از طریق گسلهای زیرزمینی به خلیج فارس و دریای عمان وارد می شوند و انتقال آن به سطح زمین در مناطق مذکور، مورد بررسی قرارگرفته و امکان سنجی شود.

ج) بازسازی مسیل ها و کانال های انتقال آب و ساماندهی و استانداردسازی شبکه های آبرسانی محلی و سنتی موجود در روستاها و همچنین زهکشی و کانال کشی حساب شده و علمی آب سدها که بعضا سال ها بدون استفاده رها شده (به ویژه در استان خوزستان) و انتقال آن به زمین های پهناور و حاصلخیز این استان و سایر استان ها با رویکرد مکانیزه سازی مصرف آن تسریع گردد.

د) با توجه به توضیحات ذیل و در راستای استفاده بهینه از منابع آبی قابل دسترس و نیز کمک به توسعه زیرساخت های کشور در سایر بخش ها، پیشنهاد می شود؛ طرح انتقال آب از طریق لوله یا ایجاد کانال از حوزه آبی خلیج فارس به دریاچه هامون، دریاچه جازموریان و چاله های موجود در کویر لوت و از دریاچه مازندران به دشت کویر و دریاچه ارومیه، مجددا مورد بررسی قرار گرفته و شرایط لازم برای اجرای یکی از روش های ذیل فراهم گردد.

ظاهرا در همین راستا قبلا چند طرح مشابه از جمله طرح ایرانرود (طرح اتصال دریای خزر به خلیج فارس)، طرح ایجاد کانال کشتیرانی از طریق ایجاد شکاف در کوه البرز، طرح احداث کانال لوت و طرح احداث دریاچه هایی بین دریای خزر و خلیج فارس نیز در سنوات گذشته مطرح بوده و طرح مطالعاتی برخی از آنها نیز توسط مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی انجام شده است که متأسفانه علی رغم تأیید برخی از راهکارهای پیشنهادی، تاکنون هیچ کدام از آنها به مرحله اقدام و اجراء نرسیده است.

با توجه به بررسی های صورت گرفته، از نظر نگارنده نیز طرح انتقال آب به مناطق کویری بخش شرقی و مرکزی کشور می تواند، در قالب ایجاد سه یا چهار دریاچه در فرورفتگی های طبیعی موجود در مناطق مذکور، که با خط راه آهن ثابت و شناور به یکدیگر متصل می شوند (مشابه روش مورد استفاده در دریاچه وان ترکیه)، علاوه بر دستاوردهای مورد اشاره در ذیل، احداث راه ترانزیتی شمال به جنوب کشور را ممکن و نقش اساسی در توسعه کشور در ابعاد مختلف داشته باشد.

در هر حال پیشنهاد می شود در صورت تصویب طرح، ابتدا دریاچه اول به طور آزمایشی آبگیری و در صورت اخذ نتایج مورد نظر و اطمینان از عدم بروز پیامدهای احتمالی نامطلوب در بخش های مختلف به ویژه (زیست محیطی، دفاعی، امنیتی و...) اقدام و برای کاهش هزینه با طراحی مناسب به منظور استفاده از قدرت امواج دریا برای پمپاژ آب و لوله کشی یا احداث کانال، از دریاچه اول به دریاچه دوم و در صورت لزوم از دریاچه دوم به دریاچه سوم آبرسانی شود.

لازم به یادآوری است که فسیل های کشف شده در مناطق کویری مورد اشاره، بیانگر آن است که این مناطق قبلا نیز جزء مناطق دریایی بوده اند.

بدیهی است با توجه به شرایط تحریم، انتقال آب برای توسعه کشاورزی و بهینه سازی شرایط زیست محیطی کشور، معقولانه ترین و اساسی ترین اقدام موازی برای مقابله با کینه ورزی دشمنان است و می تواند آثار و پیامدهای مثبت فراوانی را به شرح ذیل به همراه داشته باشد.

استفاده بهینه از منابع موجود و قابل دسترس برای توسعه یکی از مهم ترین محورهای توسعه کشور، یعنی کشاورزی که از کمترین وابستگی به خارج و پایین ترین آسیب پذیری در برابر تحریم ها برخوردار بوده و در عین حال یکی از نیازهای ضروری کشور در شرایط مختلف، به ویژه در شرایط بحران محسوب می شود.

- کمک به اشتغالزایی در زمینه های مختلف مانند، پرورش ماهی، حمل و نقل دریایی، توسعه زمین های کشاورزی، اشتغالزایی ناشی از احداث، بهره برداری و نگهداری خطوط لوله و ماهیگیری و سایر موارد مشابه.

- کمک به محرومیت زدایی از بخش قابل توجهی از محروم ترین مناطق کشور و ارتقاء سطح معیشتی مردم منطقه و سایر نقاط کشور.

- بهینه سازی شرایط زیست محیطی در ابعاد مختلف از جمله پوشش گیاهی و جانوری و آب و هوای عمومی منطقه و تا حدی کشور. (حتی آب دریا می تواند برای تغییر شرایط اقلیمی و تقویت منابع آب های زیرزمینی موثر باشد.)

- توسعه امنیت پایدار از طریق استقرار نقاط مسکونی در این مناطق برای جلوگیری از بروز حوادثی مانند نفوذ نیروی هوایی آمریکا در جریان حادثه طبس و یا کاهش حرکت کاروان های قاچاق با کمک مردم محلی.

- کمک به ایجاد تعادل در توزیع جمعیت و جلوگیری از پراکندگی و یا تمرکز غیرمنطقی جمعیت از طریق توسعه عمرانی مناطق مذکور و مهاجرت مردم به مناطق مورد اشاره.

- کمک به توسعه کشاورزی در ابعاد مختلف به عنوان مهمترین و قابل دسترس ترین محور توسعه در کشور.

- افزایش جاذبه های توریستی و گردشگری و کمک به توسعه صنعت توریسم.

- کمک به تثبیت شن های روان در مناطق کویری.

- تقویت منابع آب های زیرزمینی و جلوگیری از نشست زمین.

ده ها پیامد مثبت جانبی دیگر.

بدیهی است اجرای طرح های فوق مستلزم هماهنگی و همکاری نزدیک و منسجم دستگاه های مختلف به ویژه وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان محیط زیست و سایر دستگاه های ذی ربط و ذی نفع و نیز سرمایه گذاری و مشارکت مردم در این زمینه می باشد و طبیعتا جلب سرمایه گذاران خارجی نیز می تواند اجرای آن را تسریع نماید.

احمدرضا هدایتی