تهدید آمریکا برای قطع شریان اقتصادی ایران با موجی از تحریمهای جدید، همراه با هشدارهای تهران مبنی بر تلافی نظامی و محدودیتهای بیشتر بر صادرات نفت، تنشها را در سراسر منطقه افزایش داده است.
تحریمهای جدید یک هفته پس از انقضای دوره ۶۰ روزه برای مذاکره بر سر توافق صلح آمریکا و ایران و بازگشایی تنگه هرمز اعمال میشوند.
اسکات بسنت، وزیر خزانه داری آمریکا، روز دوشنبه اقداماتی را با هدف منزوی کردن اقتصاد ایران اعلام کرد، در حالی که آمریکا برای حل نظامی مناقشه با تهران با مشکل مواجه شده است. با این حال، او از اعمال شدیدترین تحریمهای تنبیهی خودداری کرد و هشدار داد کشورهایی که همچنان با ایران تجارت میکنند، در معرض خطر قطع ارتباط با سیستم مالی مبتنی بر دلار قرار دارند.
بسنت مجازاتها را تشریح نکرد و جدول زمانی برای کشورها و کسبوکارها برای تطابق با این اقدامات تعیین ننمود.
وزارت خزانه داری آمریکا ۶۰ نهاد، شخص و کشتی را تحریم کرد و چندین مجوز عمومی از جمله مجوزهای مربوط به اجازه پرداختهای حواله به ایران را به حالت تعلیق درآورد. همچنین در حال همکاری با شرکا برای مختل کردن شبکهها، تسهیلگرها و کانالهای مالی است که «درآمد غیرقانونی» ایجاد میکنند.
از سوی دیگر، ایران لحنی مطمئن اتخاذ کرده که شرکای تجاریاش در برابر کارزار فشار آمریکا مقاومت خواهند کرد، اگرچه باید دید کشورهای منطقه چگونه واکنش نشان خواهند داد.
چین، عراق، پاکستان، ترکیه و برخی کشورهای حوزه خلیج فارس در طول سالها، علیرغم تحریمهای آمریکا که از زمان آغاز دومین دوره ریاستجمهوری دونالد ترامپ در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۰۰۰ نفر، کشتی و هواپیما را شامل شده است، روابط تجاری خود با تهران را حفظ کردهاند.
بر اساس دادههای سال ۲۰۲۵ از شرکت تحلیلی کپلر، چین بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران را خریداری کرده است. با این حال، اقدامات روز دوشنبه هیچ یک از مؤسسات مالی چینی را که مظنون به تسهیل تجارت نفت ایران هستند، هدف قرار نداد. بسنت در پاسخ به این سؤال که آیا آمریکا قصد انجام این کار را دارد، اظهار نظری نکرد.
حتی در حالی که علی مدنیزاده، وزیر اقتصاد ایران، گفت شرکای تجاری در برابر فشار آمریکا مقاومت خواهند کرد و ایران «کاملاً آماده» این اقدامات تنبیهی است، ایرانیان احتمالاً تأثیر تحریمها را احساس خواهند کرد.
رئیس کل بانک مرکزی ایران چهارشنبه گذشته گفت که صادرات نفت ایران در پی محاصره دریایی بنادر ایران توسط آمریکا به صفر رسیده است که بحران شدید اقتصادی کشور را تشدید میکند.
سؤال این است که آیا فشار اقتصادی، تهران را به سازش وادار خواهد کرد یا آن را به سمت تقابل بیشتر با واشنگتن و همسایگانش سوق خواهد داد.
مقاومت در برابر فشار اقتصادی
با پیشبینی اعلامیه آمریکا، محسن رضایی، دبیر جدید شورای عالی امنیت ملی ایران ، روز شنبه تهدید کرد که تهران میتواند در تلافی، شرکتهای «نفتی و اقتصادی آمریکا در اطراف ایران و جاهای دیگر» را هدف قرار دهد.
او همچنین به همسایگان خلیج فارس در برابر پیوستن به «جنگ اقتصادی» آمریکا هشدار داد و گفت که اگر چنین کنند، «قطرهای نفت از خلیج فارس و تنگه هرمز خارج نخواهد شد».
رضایی افزود که ایران میتواند سایر مسیرهای صادرات نفت در منطقه را نیز هدف قرار دهد.
در حالی که به نظر میرسد واشنگتن شرط بسته که فشار اقتصادی جمهوری اسلامی را تضعیف کرده، آن را به پای میز مذاکره بازگرداند و شاید اهرم فشارش بر تنگه هرمز را کاهش دهد، تهران به نظر آماده است تا برای مقابله با چنین فشاری، رویارویی نظامی مستقیم با آمریکا و متحدان عرب آن را از سر بگیرد.
سینا توسی، محقق ارشد مرکز سیاست بینالملل ، به میدل ایست آی گفت: «این یک پویایی خطرناک ایجاد میکند که در آن آمریکا سعی میکند انزوای اقتصادی ایران را منطقهای کند، در حالی که ایران سعی میکند هزینههای همان انزوا را بیشتر منطقهای کند.»
با این حال، در روزهای اخیر، مقامات ایرانی گفتهاند که قدرت نظامی به تنهایی نمیتواند بقای جمهوری اسلامی را تضمین کند.
هفته گذشته، همزمان با گزارشهایی مبنی بر توقف صادرات نفت، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، گفت: «هر چقدر هم قدرت نظامی داشته باشیم، اگر مردم گرسنه باشند و گردش مالی، رشد اقتصادی و تولید ملی نداشته باشیم، دوام نخواهیم آورد.»
سازمان بهینهسازی انرژی ایران، یک نهاد دولتی، اعلام کرد که این کشور با کسری ۱۵ میلیون لیتری بین عرضه بنزین و تقاضای روزانه که مجموعاً ۱۳۵ میلیون لیتر است، مواجه است.
مهران حقیریان، مدیر اجرایی تحقیقات و برنامههای بورس و بازار، یک اندیشکده مستقر در بریتانیا، به میدل ایست آی گفت: «برای ایرانیان عادی، این دیگر صرفاً مسئله کاهش استانداردهای زندگی یا افزایش فقر نیست، بلکه یک کشمکش روزانه برای تأمین غذا، دارو، مسکن و سایر نیازهای اساسی است.»
برای رهبری جدید ایران، چالش ایجاد تعادل بین امتیازات استراتژیک و کاهش تحریمها است که به کشور اجازه دهد بدون فلج کردن بیشتر اقتصاد، اهداف امنیتی خود را دنبال کند.
امارات تجارت با ایران را متوقف کرد
تنها چند روز قبل از تحریمهای آمریکا، امارات متحده عربی، یکی از بزرگترین شرکای تجاری ایران و یک مرکز کلیدی برای صادرات مجدد، تعلیق «تمام فعالیتها، مبادلات تجاری و تراکنشهای مالی» با تهران را تا اطلاع ثانوی اعلام کرد.
با وجود اینکه تجارت دوجانبه امارات و ایران سالانه حدود ۲۰ میلیارد دلار برآورد میشود، مشخص نیست دقیقاً چه چیزی باعث این اقدام شده است. وزارت خارجه امارات تنها گفت که این اقدام در پاسخ به «تشدید منطقهای» بوده است.
چند ساعت قبل، وزارت دفاع امارات گزارش داده بود که ایران دو موشک بالستیک به سمت امارات پرتاب کرده است، ادعایی که تهران آن را رد کرد.
یک روز پس از اعلامیه امارات، در ۱۸ آگوست، ترامپ نسبت به اقدامات اقتصادی بیشتر علیه ایران هشدار داد.
زمانبندی ممکن است نشان دهد که در حالی که ابوظبی در حال نشان دادن همراستایی با واشنگتن است، همزمان با تشدید تحریمهای آمریکا، به طور مستقل نیز از تهران فاصله میگیرد.
بر اساس دادههای سازمان تجارت جهانی، امارات در سال ۲۰۲۴ سهم ۳۰.۶ درصدی از واردات ایران را به خود اختصاص داده است.
همچنین سومین بازار صادراتی ایران بود و ۱۲ درصد از صادرات ایران را به ارزش بیش از ۷ میلیارد دلار تشکیل میداد.
جاستین الکساندر، مدیر مؤسسه خلیج اکونومیکس، به میدل ایست آی گفت: «دقیقاً دانستن اینکه چه چیزی باعث این تصمیم شده دشوار است، اگرچه حملات مکرر به نفتکشهای شرکت ملی نفت ابوظبی (ADNOC) در تنگه هرمز احتمالاً یک عامل بوده است.»
او افزود: «ابوظبی سعی کرده با ترکیبی از چماق و هویج، ایران را به رفتار بهتر ترغیب کند. بنابراین، اجرا احتمالاً پلهپله خواهد بود و در صورت اجازه ایران به جریان کشتیرانی امارات، احتمالاً قابل برگشت است.»
با این حال، این اقدام میتواند نشاندهنده یک تغییر مسیر پایدارتر امارات از جمهوری اسلامی باشد.
جواد حیراننیا، مدیر گروه مطالعات خلیج فارس مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه در تهران ، به میدل ایست آی گفت: «اینکه آیا امارات مایل است چنین سیاستی را پس از جنگ ادامه دهد، تا حد زیادی به ماهیت هر توافقی که بین ایران و آمریکا حاصل میشود بستگی دارد.»
هنگامی که آمریکا و اسرائیل برای اولین بار در فوریه جنگ خود را علیه ایران آغاز کردند، امارات به شدت هدف تلافیجویانه قرار گرفت و بیش از ۲۷۰۰ حمله موشکی بالستیک و پهپادی ایران را گزارش کرد؛ و اگرچه از زمان آتشبس آوریل، تنشها بین تهران و ابوظبی کاهش یافته است، امارات همچنان به تقویت روابط خود با اسرائیل و آمریکا ادامه داده است.
موضع در حال ظهور ابوظبی نسبت به ایران ممکن است در نهایت نه تنها با نحوه پایان جنگ، بلکه با معماری امنیتی که پس از آن شکل میگیرد، تعیین شود.
حیراننیا افزود: «امارات ممکن است قصد داشته باشد در آینده رویکرد بسیار تهاجمیتری نسبت به ایران اتخاذ کند.»
او گفت: «در چنین سناریویی، امارات سعی خواهد کرد خود را در یک حائل امنیتی فراتر از دسترس ایران و گروههای مسلح وابسته به آن در منطقه قرار دهد، در حالی که همکاری خود با اسرائیل در مورد ایران را بیسر و صدا پیش میبرد.»
