میگنا - IFLA چیست؟ تاریخچه، ساختار، اهداف، فعالیت‌ها و دستاوردهای فدراسیون بین‌المللی کتابداری

اهمیت IFLA تنها به جامعه کتابداران محدود نمی‌شود. این سازمان در طول تاریخ فعالیت خود به یکی از صداهای جهانی در زمینه دسترسی به اطلاعات، آزادی بیان، حفظ میراث مستند و فرهنگی، توسعه حرفه‌ای کتابداران، استانداردسازی، تحول دیجیتال و نقش کتابخانه‌ها در توسعه اجتماعی تبدیل شده است. در واقع، IFLA تلاش می‌کند جایگاه کتابخانه‌ها را از یک نهاد صرفاً فرهنگی و نگهدارنده منابع، به یک زیرساخت مهم برای دانش، آموزش، فرهنگ، مشارکت اجتماعی و توسعه پایدار ارتقا دهد.

تاریخچه IFLA

تاریخ تأسیس IFLA به سال ۱۹۲۷ بازمی‌گردد. این سازمان در ۳۰ سپتامبر ۱۹۲۷ در جریان نشست سالانه انجمن کتابداران بریتانیا در شهر ادینبورگ اسکاتلند شکل گرفت. هدف اولیه، ایجاد یک شبکه بین‌المللی برای همکاری میان انجمن‌های کتابداری و توسعه ارتباطات حرفه‌ای در سطح جهانی بود. IFLA فعالیت رسمی خود را در سال ۱۹۲۹ با ۱۵ عضو از ۱۵ کشور آغاز کرد.

در آن زمان، کتابخانه‌ها در کشورهای مختلف با مسائل مشترکی مانند سازماندهی منابع، تبادل اطلاعات کتابشناختی، آموزش کتابداران، توسعه مجموعه‌ها و حفاظت از منابع مکتوب مواجه بودند. وجود یک سازمان بین‌المللی می‌توانست زمینه گفت‌وگو، تبادل تجربه و ایجاد استانداردهای مشترک را فراهم کند. IFLA به تدریج از یک شبکه محدود حرفه‌ای به یک سازمان جهانی تبدیل شد و دامنه فعالیت‌های آن از مسائل تخصصی کتابداری به موضوعات گسترده‌تری مانند سیاست‌گذاری اطلاعات، حقوق مالکیت فکری، آزادی دسترسی به اطلاعات، میراث فرهنگی، فناوری‌های دیجیتال و توسعه پایدار گسترش یافت.

اکنون IFLA در آستانه یک نقطه تاریخی مهم قرار دارد؛ زیرا در سال ۲۰۲۷ صدمین سال تأسیس خود را پشت سر خواهد گذاشت. این یک قرن فعالیت نشان می‌دهد که IFLA توانسته است خود را با تغییرات اساسی در محیط اطلاعاتی جهان سازگار کند؛ از دوران کتابخانه‌های سنتی و منابع چاپی تا عصر اینترنت، کتابخانه‌های دیجیتال، داده‌های پیوندی، علم باز و هوش مصنوعی.

مأموریت و اهداف IFLA

مأموریت اصلی IFLA تقویت کتابخانه‌ها و حرفه اطلاعات در سراسر جهان و حمایت از دسترسی عادلانه مردم به دانش و اطلاعات است. این سازمان تلاش می‌کند از طریق همکاری بین‌المللی، توسعه استانداردهای حرفه‌ای، تولید دانش، آموزش و دفاع از جایگاه کتابخانه‌ها، ظرفیت کتابخانه‌ها و متخصصان اطلاعات را افزایش دهد.

یکی از اهداف مهم IFLA ارتقای استانداردهای خدمات کتابخانه‌ای و اطلاعاتی است. کتابخانه‌ها در کشورهای مختلف با ساختارهای متفاوت فعالیت می‌کنند، اما برای تبادل اطلاعات و همکاری مؤثر به استانداردها و زبان حرفه‌ای مشترک نیاز دارند. IFLA در طول تاریخ خود نقش مهمی در ایجاد و توسعه این استانداردها داشته است.

هدف دیگر، توسعه حرفه کتابداری و اطلاع‌رسانی است. IFLA تلاش می‌کند متخصصان این حوزه بتوانند دانش و مهارت‌های خود را به‌روز کنند و با تحولات جدید فناوری، جامعه و محیط اطلاعاتی هماهنگ شوند. به همین دلیل، کنفرانس‌ها، نشست‌های تخصصی، کارگاه‌ها، انتشارات و شبکه‌های حرفه‌ای آن اهمیت زیادی دارند.

حفاظت از میراث مستند و فرهنگی نیز بخش مهمی از مأموریت IFLA است. نسخه‌های خطی، کتاب‌های تاریخی، اسناد، منابع صوتی و تصویری و منابع دیجیتال، بخشی از حافظه فرهنگی بشر هستند. IFLA تلاش می‌کند سیاست‌ها و استانداردهایی برای حفاظت، نگهداری، دیجیتال‌سازی و دسترسی مناسب به این منابع ایجاد کند.

ساختار سازمانی IFLA

ساختار IFLA طی سال‌های اخیر با هدف افزایش مشارکت اعضا، شفافیت، کارآمدی و توجه بیشتر به مناطق مختلف جهان اصلاح شده است. بالاترین سطح تصمیم‌گیری در IFLA، General Assembly یا مجمع عمومی است. مجمع عمومی نماینده اعضای سازمان است و درباره مسائل اساسی مانند اهداف، ارزش‌ها، اساسنامه، عضویت و مسائل مالی تصمیم‌گیری می‌کند.

پس از مجمع عمومی، Governing Board یا هیئت حاکمه قرار دارد که مسئول هدایت راهبردی سازمان است. این هیئت بر اجرای استراتژی، مسائل مالی، برنامه‌های سازمان و مدیریت کلان IFLA نظارت می‌کند و در تعیین مسیر آینده فدراسیون نقش اساسی دارد.

در حوزه فعالیت‌های حرفه‌ای، Professional Council یا شورای حرفه‌ای قرار دارد. این شورا فعالیت‌های حرفه‌ای IFLA را هماهنگ می‌کند و بر برنامه‌های تخصصی نظارت دارد. در کنار آن، Regional Council نیز برای تقویت حضور منطقه‌ای و توجه بیشتر به نیازها و شرایط مناطق مختلف جهان اهمیت دارد.

فعالیت‌های تخصصی IFLA در قالب Professional Divisions، Sections و Special Interest Groups دنبال می‌شوند. هر بخش بر حوزه خاصی از کتابداری و اطلاع‌رسانی تمرکز دارد. موضوعاتی مانند کتابخانه‌های عمومی، دانشگاهی، مدارس، کودکان، کتابخانه‌های پزشکی، حفاظت و نگهداری، سواد اطلاعاتی، کتابخانه‌های دیجیتال، میراث فرهنگی و فناوری‌های نوین در این ساختار تخصصی مورد توجه قرار می‌گیرند.

این ساختار باعث شده IFLA بتواند همزمان دو نقش را ایفا کند؛ از یک سو یک سازمان جهانی با مأموریت و سیاست‌های کلان باشد و از سوی دیگر، شبکه‌ای گسترده از متخصصان و گروه‌های تخصصی برای بررسی مسائل حرفه‌ای در اختیار داشته باشد.

استانداردسازی؛ یکی از مهم‌ترین دستاوردهای IFLA

یکی از مهم‌ترین میراث‌های IFLA، فعالیت در زمینه استانداردسازی کتابداری و کتابشناسی است. کتابخانه‌های جهان برای توصیف، سازماندهی و تبادل منابع اطلاعاتی به استانداردهای مشترک نیاز دارند. IFLA در طول دهه‌های فعالیت خود در زمینه توصیف کتابشناختی، سازماندهی اطلاعات، فراداده، مدل‌های مفهومی و استانداردهای مرتبط با منابع اطلاعاتی فعالیت کرده است.

استانداردهایی مانند ISBD و فعالیت‌های مرتبط با UNIMARC و مدل‌های مفهومی کتابشناختی، بخشی از این میراث حرفه‌ای هستند. این فعالیت‌ها موجب شده است کتابخانه‌ها و مراکز اطلاعاتی در کشورهای مختلف بتوانند با زبان فنی مشترک با یکدیگر ارتباط برقرار کنند.

IFLA و یونسکو

همکاری IFLA با UNESCO یکی از مهم‌ترین ابعاد فعالیت بین‌المللی این سازمان است. نمونه شناخته‌شده این همکاری، IFLA-UNESCO Public Library Manifesto یا «مانیفست کتابخانه عمومی IFLA-یونسکو» است.

این مانیفست کتابخانه عمومی را نهادی مهم برای آموزش، فرهنگ، اطلاعات، مشارکت اجتماعی و توسعه جامعه معرفی می‌کند. نسخه جدید مانیفست در سال ۲۰۲۲ منتشر شد و بر نقش کتابخانه عمومی در ایجاد جوامع آگاه، فراگیر و برخوردار از دسترسی عادلانه به دانش تأکید دارد.

این همکاری نشان می‌دهد کتابخانه در نگاه IFLA صرفاً محلی برای نگهداری کتاب نیست؛ کتابخانه بخشی از زیرساخت فرهنگی، آموزشی و اجتماعی جامعه است.

IFLA و توسعه پایدار

در سال‌های اخیر، توسعه پایدار به یکی از محورهای مهم فعالیت IFLA تبدیل شده است. این سازمان تلاش کرده است نقش کتابخانه‌ها را در تحقق اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد یا SDGs برجسته کند.

دسترسی به اطلاعات می‌تواند به آموزش، کاهش نابرابری، توسعه مهارت‌ها، افزایش مشارکت اجتماعی و توانمندسازی افراد کمک کند. از این منظر، کتابخانه‌ها می‌توانند یکی از زیرساخت‌های مهم توسعه پایدار باشند.

IFLA از طریق فعالیت‌های بین‌المللی و اسناد سیاستی تلاش کرده است دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی را متوجه این نقش کند. «اعلامیه لیون درباره دسترسی به اطلاعات و توسعه» از نمونه‌های مهم این رویکرد بود و بر ارتباط میان دسترسی به اطلاعات و توسعه تأکید کرد.

IFLA و تحول دیجیتال

تحولات فناوری، ماهیت کتابخانه را به شکل قابل توجهی تغییر داده است. کتابخانه‌های دیجیتال، منابع الکترونیکی، داده‌های پیوندی، علم باز، علوم انسانی دیجیتال و هوش مصنوعی اکنون بخشی از محیط حرفه‌ای کتابداری هستند.

IFLA تلاش می‌کند کتابخانه‌ها و متخصصان اطلاعات را برای این تحولات آماده کند. موضوعاتی مانند Artificial Intelligence، Digital Libraries، Open Science، Linked Data و Digital Scholarship در فعالیت‌های تخصصی IFLA جایگاه مهمی پیدا کرده‌اند.

این تحول نشان می‌دهد آینده کتابداری فقط به کتاب چاپی وابسته نیست. کتابدار آینده باید بتواند در محیط داده، فناوری، هوش مصنوعی و اطلاعات دیجیتال نیز نقش حرفه‌ای خود را ایفا کند.

کنگره جهانی IFLA

یکی از شناخته‌شده‌ترین فعالیت‌های IFLA، World Library and Information Congress یا WLIC است. این رویداد یکی از مهم‌ترین گردهمایی‌های بین‌المللی متخصصان کتابداری و اطلاعات محسوب می‌شود.

در این کنگره، کتابداران، مدیران، پژوهشگران، دانشگاهیان و نمایندگان انجمن‌های حرفه‌ای از کشورهای مختلف درباره آینده کتابخانه‌ها، فناوری، سیاست‌گذاری، آموزش، استانداردها و مسائل اجتماعی مرتبط با اطلاعات گفت‌وگو می‌کنند.

WLIC علاوه بر ارائه مقالات و نشست‌های علمی، فرصت مهمی برای شبکه‌سازی حرفه‌ای و شکل‌گیری همکاری‌های بین‌المللی است.

IFLA و آزادی دسترسی به اطلاعات

یکی از ارزش‌های بنیادین IFLA، حمایت از دسترسی عادلانه به اطلاعات است. از نگاه این سازمان، دسترسی به دانش و اطلاعات یکی از پیش‌شرط‌های آموزش، مشارکت اجتماعی و توسعه انسانی است.

به همین دلیل موضوعاتی مانند آزادی دسترسی به اطلاعات، آزادی بیان، سواد اطلاعاتی و مقابله با موانع دسترسی به دانش در فعالیت‌های IFLA اهمیت زیادی دارند.

کتابخانه در این نگاه یک فضای عمومی برای دسترسی مردم به دانش است. بنابراین، سیاست‌های کتابخانه‌ای می‌توانند مستقیماً با حقوق اطلاعاتی شهروندان ارتباط پیدا کنند.

IFLA و آینده کتابخانه‌ها

استراتژی IFLA برای سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۹ با شعار Sustainable futures for all through knowledge and information یعنی «آینده‌های پایدار برای همه از طریق دانش و اطلاعات» طراحی شده است.

این استراتژی بر تقویت جوامع حرفه‌ای جهانی، افزایش شناخت و ارزش اجتماعی کتابخانه‌ها و توانمند کردن آنها برای ایجاد تغییر معنادار تأکید می‌کند.

این رویکرد نشان می‌دهد کتابخانه آینده باید نهادی فعال، اجتماعی، دیجیتال و یادگیرنده باشد. کتابخانه‌ها باید بتوانند در آموزش، فرهنگ، توسعه اجتماعی، کاهش نابرابری، دسترسی به اطلاعات و تقویت سرمایه اجتماعی نقش ایفا کنند.

جمع‌بندی

IFLA را می‌توان مهم‌ترین شبکه جهانی در حوزه کتابخانه و اطلاعات دانست. این سازمان از سال ۱۹۲۷ فعالیت خود را آغاز کرده و طی نزدیک به یک قرن، از یک نهاد حرفه‌ای محدود به یک سازمان جهانی اثرگذار در زمینه دانش، اطلاعات، فرهنگ و توسعه تبدیل شده است.

اهمیت IFLA در چند ویژگی اساسی خلاصه می‌شود: ایجاد شبکه جهانی میان کتابخانه‌ها و متخصصان اطلاعات، توسعه استانداردهای حرفه‌ای، حمایت از دسترسی عادلانه به اطلاعات، حفاظت از میراث مستند، توسعه حرفه‌ای کتابداران، همکاری با یونسکو و سایر نهادهای بین‌المللی، مشارکت در اهداف توسعه پایدار و توجه به فناوری‌های نوظهور مانند هوش مصنوعی.

در نگاه جدید IFLA، کتابخانه فقط محل نگهداری کتاب نیست. کتابخانه یک زیرساخت دانش، اطلاعات، فرهنگ و توسعه اجتماعی است. همین تغییر نگاه، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای فکری و حرفه‌ای IFLA در تاریخ فعالیت آن محسوب می‌شود.

با توجه به اینکه IFLA در سال ۲۰۲۷ وارد صدمین سال فعالیت خود می‌شود، آینده این سازمان نیز بیش از گذشته با موضوعاتی مانند هوش مصنوعی، سواد اطلاعاتی، علم باز، تحول دیجیتال، حفظ میراث دیجیتال، دسترسی عادلانه به دانش و نقش کتابخانه‌ها در تاب‌آوری جوامع پیوند خواهد خورد. از این منظر، مطالعه IFLA برای شناخت آینده حرفه کتابداری و اطلاع‌رسانی اهمیت ویژه‌ای دارد.