تهران-مسقط در یک قدمی تفاهم هرمز؛ چرا سفر البوسعیدی مهم است؟

به گفته «اسماعیل بقائی» این سفر در چارچوب تقویت همکاری‌های دوجانبه ایران و عمان و ادامه مشورت‌های سیاسی میان دو کشور، به‌عنوان دو دولت ساحلی تنگه هرمز، برای کمک به تحکیم صلح و امنیت منطقه صورت می‌گیرد. این دیدار، که یک روز پس از سفر فرمانده ارتش پاکستان به تهران انجام می‌شود، تازه‌ترین حلقه از زنجیره‌ای از رایزنی‌های فشرده میان تهران و مسقط است که از فروردین امسال تاکنون ادامه داشته و اکنون به نظر می‌رسد در یکی از حساس‌ترین نقاط خود قرار دارد.

دیپلماسی فشرده مسقط-تهران در بهار و تابستان

سلطنت عمان به عنوان دولت ساحلی تنگه هرمز، مانند هر کشور دیگری در منطقه تبعات جنگ تحمیل شده آمریکا علیه ایران را متحمل شد؛ تبعاتی نه از جنس نظامی که از نوع دیپلماتیک، فنی و حقوقی. پس از این جنگ، روند عبور و مرور کشتی‌ها در این آبراه بین‌المللی دچار تغییرات بنیادین شد و جمهوری اسلامی ایران دیگر اجازه سواستفاده از این تنگه را علیه تمامیت ارضی خود نداد. تفاهمی که قرار بود میان ایران و آمریکا برای بازگرداندن شرایط به حالت معقول‌تری اجرا شود؛ با کارشکنی واشنگتن ناکام ماند اما گفت‌وگوهای میان ایران و عمان به عنوان دو کشور ساحلی تنگه هرمز، فارغ از اقدامات آمریکا ادامه یافت.

سازوکار مدنظر ایران و عمان برای مدیریت تنگه هرمز در سفر البوسعیدی مورد بررسی نهایی قرار خواهد گرفت اما به تصریح مقامات ایران پس از نهایی شدن آن باید مرز شفافی میان چنین تفاهم فنی و حقوقی با مسقط و تصمیم درباره بازگشایی تنگه هرمز مشخص و حفظ می‌شود. آنچه اکنون به‌عنوان «تفاهم ایران و عمان درباره تنگه هرمز» شناخته می‌شود، ثمره ماه‌ها رفت‌وآمد و گفت‌وگوهای دیپلماتیک در سطوح مختلف است. نخستین گام‌های جدی این مسیر همزمان با برقراری آتش‌بس میان ایران و آمریکا در نیمه فروردین برداشته شد، هرچند رایزنی‌های فنی میان کارشناسان دو کشور از روزهای نخست جنگ هم جریان داشت. عراقچی ششم اردیبهشت در سفر به مسقط با سلطان «هیثم بن طارق آل‌سعید» دیدار و درباره امنیت تردد در تنگه هرمز و همچنین تحولات مربوط به مذاکرات پایان جنگ با میانجی‌گری پاکستان گفت‌وگو کرد. حدود دو ماه بعد، اول تیرماه، «محمدباقر قالیباف» در مقام رئیس هیات مذاکره‌کننده ایرانی راهی مسقط شد و یک هفته بعد، هشتم تیر، نخستین نشست رسمی کمیته مشترک هرمز با حضور «کاظم غریب‌آبادی» معاون حقوقی و بین‌الملل وزارت خارجه و «عبدالعزیز الهنایی» وزیر مشاور در امور خارجه عمان برگزار شد.

این روند در تابستان شتاب بیشتری گرفت. بیستم تیرماه عراقچی بار دیگر برای پیگیری توافقات مربوط به مدیریت تنگه به مسقط سفر کرد، دوم مرداد هیاتی از عمان برای ادامه رایزنی‌ها به تهران آمد و در طول این هفته‌ها تماس‌های تلفنی هم میان وزیران خارجه دو کشور برقرار بود؛ که آخرین آن تماس روز جمعه 29 مرداد ماه میان عراقچی و البوسعیدی بود و محور آن درباره فراهم‌کردن زمینه از سرگیری گفت‌وگوها و آخرین تحولات کشتیرانی در تنگه هرمز صورت گرفت. سفر روز سه‌شنبه البوسعیدی به تهران را هم باید در همین راستا مورد ارزیابی قرار داد. کجای مسیر مذاکرات ایستاده‌ایم؟

سفر بدرالبوسعیدی به ایران در حالی صورت می‌گیرد که مقامات ایران، روند مذاکرات فنی و حقوقی با عمان را رو به جلو توصیف می‌کنند. سخنگوی وزارت امور خارجه 14 مرداد ماه درباره آخرین وضعیت مذاکرات ایران و عمان در خصوص تنگه هرمز توضیح داد که مختصات جغرافیایی مسیر مد نظر طرفین، مورد تفاهم قرار گرفته و چنانچه برخی طرف‌های ثالث در این زمینه کارشکنی نکنند، بیانیه مشترک دو کشور مشتمل بر ملاحظات و نکات عمده مورد توافق نیز در مرحله بررسی و تدوین نهایی است.

کاظم غریب‌آبادی نیز درباره آخرین وضعیت تفاهم با عمان اعلام کرد که تقریباً روی تمامی موضوعات مطرح‌شده، از جمله نقشه مسیرهای ورود و خروج ترافیک دریایی و ابعاد جانبی آن با عمان (چون موضوع تنها یک نقشه نیست)، تفاهمات اصولی انجام شده است. به عبارت دیگر، پیشرفت‌های زیادی در گفت‌وگوها با عمان حاصل شده و این پیشرفت‌ها در آستانه نهایی شدن قرار دارد.

معاون حقوقی و بین‌الملل وزارت امور خارجه افزود: یک‌سری موارد دیگر هم در کنار نقشه، یا مسیرهای عبور و مرور، مطرح است و مسئله فقط خود مسیر نیست؛ مانند بحث حاکمیت دولت‌های ساحلی و تأمین امنیت آن‌ها، ترتیبات آینده، ایجاد یک مرکز مشترک هماهنگی بین ایران و عمان برای هدایت ترافیک دریایی، اخذ اطلاعات لازم از شناورهایی که می‌خواهند از طریق تنگه هرمز، از دریای عمان به خلیج فارس و بالعکس، ورود و خروج داشته باشند. تمام این موضوعات در کنار این نقشه پیش‌بینی شده و در آستانه نهایی شدن این تفاهم قرار داریم. سازوکار مدنظر ایران و عمان برای مدیریت تنگه هرمز در سفر البوسعیدی مورد بررسی نهایی قرار خواهد گرفت اما به تصریح مقامات ایران پس از نهایی شدن آن باید مرز شفافی میان چنین تفاهم فنی و حقوقی با مسقط و تصمیم درباره بازگشایی تنگه هرمز مشخص و حفظ می‌شود. چرا سفر در این مقطع اهمیت دارد؟

مذاکرات میان ایران و عمان به منظور رسیدن به سازوکار مدیریت تنگه هرمز درحالی وارد مرحله‌ تازه‌ای خواهد شد که تهران این موضوع را به موضوع بازگشایی تنگه هرمز بی‌ارتباط و هرگونه بازگشت شرایط در این آبراه را منوط و مشروط به بازگشت آمریکا به تعهدات خود در تفاهم اسلام‌آباد می‌داند. این پیش‌شرط ایران را هم «عاصم منیر» فرمانده ارتش پاکستان روز گذشته و در دیدار با مقامات ایران، شنید و هم امروز البوسعیدی وزیر خارجه عمان خواهد شنید. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا در حال حاضر و به دلیل نقض توافق از سوی دونالد ترامپ، گفت‌وگوی مستقیمی ندارند و به تصریح وزیر امور خارجه تا زمانی که واشنگتن به مفاد یادداشت تفاهم اسلام‌آباد عمل نکند، تهران مذاکرات را از سر نخواهد گرفت، هرچند تبادل پیام از طریق میانجی‌ها همچنان جریان دارد.

بخش دیگری از اهمیت این سفر زمانی آشکار می‌شود که به فشارهای سیاسی هفته‌های اخیر رئیس‌جمهور آمریکا علیه عمان هم بپردازیم. ترامپ همزمان با نزدیک شدن تهران و مسقط به سازوکار مدیریت تنگه، تهدیداتی را علیه مسقط مطرح و اعتراض خود را نسبت به طرح ایران و عمان در تنگه ابراز کرد و حتی از احتمال بمباران عمان هم سخن گفت. رویکردی که به تعبیر وزیر امور خارجه ایران تکرار الگوی فشار آمریکا بود. در چنین فضایی سفر البوسعیدی به تهران و احتمال نهایی شدن توافقی درباره تنگه هرمز تنها یک نشست فنی درباره مختصات این آبراه نیست، بلکه آزمونی است برای اینکه آیا مسقط می‌تواند مسیر مستقل خود در قبال تهران را، در برابر فشار مستقیم واشنگتن، حفظ کند یا نه.

تهران تفاهم با عمان را به موضوع بازگشایی تنگه هرمز بی‌ارتباط می‌داند و هرگونه بازگشت شرایط در این آبراه را منوط و مشروط به بازگشت آمریکا به تعهدات خود در تفاهم اسلام‌آباد.

در نهایت میان ایران و عمان برای رسیدن به تفاهمی درباره تنگه هرمز گامی کوتاه نیاز است تا برداشته شود و این آبراه دستکم به صورت موقت از سوی دو کشور ساحلی خود مورد مدیریت قرار گیرد. این مسیر مذاکراتی روشن و رو به جلو است اما رسیدن به این میزان پیشرفت در پرونده بازگشایی تنگه هرمز به چیزی فراتر و البته متفاوت‌تر از هیاهوی «روز دی اقتصادی» از سوی آمریکا دارد. تهدیدات آمریکا به اعمال چندباره تحریم‌های اقتصادی علیه ایران، چیزی نیست که بتواند تنگه هرمز را باز و شرایط اقتصادی آمریکا و جهان را به شرایط نرمال بازگرداند. این بازگشت تنها یک راه دارد و آن عمل به تعهدات است.

واقعیت امروز در سه‌ضلعی ایران-عمان-آمریکا این است که تجربه یادداشت تفاهم اسلام‌آباد، که در کمتر از یک ماه با اتهام نقض از سوی آمریکا بی‌اعتبار شد همچنان موضوعی سایه انداخته بر ذهنیت تهران است. از این منظر، سفر امروز البوسعیدی به تهران را باید نه پایان یک پرونده، بلکه آزمون تازه‌ای دانست برای اینکه نشان دهد آیا این‌بار ترتیبات دوجانبه ایران و عمان می‌تواند در برابر تنش‌زایی آمریکا دوام آورد یا به سرنوشت تلاش‌های ناکام پیشین دچار خواهد شد و اینکه کاخ سفید جز هیاهوی رسانه‌ای در تکرار اعمال تحریم‌های اقتصادی علیه ایران، راهکار مشخص، قابل اجرا و نتیجه‌بخشی را برای پایان دادن به بحران در نظر دارد یا نه؟