[امیرحسین نادری] درس «بزمر» برای اروپا

دهکده بزمر سال‌ها با صدای هواپیماهای بلغاری کنار آمده بود. بسیاری از اهالی در پایگاه کار می‌کنند و پرواز جنگنده‌های «سوخو-۲۵» برایشان منظره‌ای آشناست. اما وقتی پارلمان صوفیه در اواخر ژوئیه استقرار حداکثر هشت هواپیمای سوخت رسان آمریکایی و ۲۵۰نیروی نظامی را تصویب کرد، فضا عوض شد. ظرف دو روز بیش از ۳۰۰۰ امضا جمع شد و اعتراض‌های آرام شکل گرفت. پیر زن ۷۸ساله‌ای به الجزیره گفت هر روز می‌لرزد و دعا می‌کند جنگ به روستا نرسد؛ دوستش افزود کودکان هم قربانی «جاه‌طلبی حریصان» خواهند شد. شهردار مستقل روستا بارها به دولت اعلام کرده است که مردم اطلاعات دقیق درباره تهدید و تضمین امنیت می‌خواهند، نه شعار. حتی دولتی که مدعی بود «خطر حضور هواپیماهای آمریکایی بسیار پایین» است، نتوانست ترس مردم را بخواباند.

ایران از ابتدا هشدار داده بود استفاده از خاک بلغارستان برای پشتیبانی از عملیات آمریکا و رژیم صهیونیستی، حمایت از تجاوز است. گزارش فایننشال‌تایمز به نقل از منابع ایرانی هم نشان داد نیروهای ایران در صورت تشدید تجاوز واشنگتن، دارایی‌های آمریکا در جنوب‌شرقی اروپا، ازجمله بلغارستان را ارزیابی کرده‌اند. وزارت خارجه ایران پس از خروج هواپیماها بار دیگر تأکید کرد با مردم بلغارستان مسئله‌ای ندارد، اما هر اقدامی که حمایت از تجاوز نظامی تلقی شود، حق پاسخ را برای تهران محفوظ می‌گذارد. همین اندازه از قطعیت کافی بود تا مأموریت زودتر از موعد پایان یابد. وزیر دفاع بلغارستان اعلام کرد سوخت رسان های آمریکا رفته‌اند و رئیس‌جمهورش نیز گفت فعلاً این مأموریت تمام شده است. آمریکا علت را «نیازهای عملیاتی دیگر» خواند، واقعیت سیاسی اما روشن‌تر است: هزینه سیاسی و امنیتی میزبانی از ابزار جنگ آمریکا، از فایده‌اش بیشتر شده است .

این تصویر، قدرت فرامنطقه‌ای ایران را عیان می‌کند. سال‌ها تبلیغ می‌شد توان موشکی و پهپادی تهران حداکثر پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس و رژیم صهیونیستی را تهدید می‌کند اما امروز یک روستای اروپایی در حاشیه دریای سیاه خود را در معادله تقابل با ایران می‌بیند. این نه از سر ماجراجویی، بلکه نتیجه گسترش شعاع بازدارندگی است. تجاوزگران می‌خواستند ایران را در موضع ضعف نگه دارند، اما نتیجه معکوس شد. هرچه حلقه پایگاه‌ها و مسیرهای سوخت‌رسانی را گسترده‌تر کردند، آسیب‌پذیری متحدان اروپایی‌شان بیشتر نمایان شد و ایران به‌جای انزوا، به بازیگری تبدیل شد که تصمیم پایتخت‌های ناتو را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

تجربه کشورهای عربی میزبان پایگاه‌های آمریکا در برابر چشم مردم اروپا است؛ حضور نظامی واشنگتن امنیت نمی‌آورد، بلکه هدف می‌سازد. پایگاه‌هایی که قرار بود برای کشورهای عربی چتر حمایتی باشند، به نقاط اصابت و منبع اضطراب داخلی بدل شدند. بزمر، نسخه اروپایی همان الگوست. دولت بلغارستان از «عملیات ترکیبی ایران با کمک مخالفان داخلی» سخن گفت، اما آنچه مردم روستا می‌گفتند، ساده‌تر بود: ما بی‌گناه‌ترین طرف این ماجراییم و نمی‌خواهیم خانه‌مان بخشی از جنگ دیگران شود. این شکاف میان حاکمیت و جامعه، همان نقطه‌ای است که نشان می دهد قدرت نرم آمریکا در اروپا ترک برداشته است.

خروج سوخت رسان ها همچنین نشانه‌ای از فرسایش ابرقدرتی آمریکاست. واشنگتن زمانی متحدان را بدون چون‌وچرا پشت سر خود می‌کشید، اما امروز حتی استقرار دو هواپیمای سوخت‌رسان آن در یک پایگاه مشترک، اعتراض محلی و هشدار تهران و شتاب در عقب‌نشینی را به دنبال دارد. اعتماد دولت‌های اروپایی به چتر امنیتی آمریکا دیگر بی چون و چرا نیست. اسپانیا از همان آغاز تجاوز، استفاده از پایگاه‌های روتا و مورون و حتی حریم هوایی خود را برای عملیات علیه ایران ممنوع کرد و آن را فاقد مبنای حقوقی خواند. بریتانیا نیز از پیوستن به عملیات تهاجمی خودداری کرد و حداکثر از چارچوب «دفاعی» سخن گفت. این فاصله‌گیری‌ها تصادفی نیست؛ بازتاب درک تدریجی این واقعیت است که همراهی بی‌قید و شرط با واشنگتن، امنیت ملی اروپا را بیمه نمی‌کند، بلکه آن را گروگان تصمیم‌های کاخ سفید

 می‌سازد . مهم‌تر از موضع دولت‌ها، نگاه ملت‌هاست. در بزمر، فارغ از اینکه صوفیه به چه ائتلافی پیوسته باشد، مردم امضا جمع کردند، اعتراض کردند و پس از رفتن هواپیماها احساس کردند صدایشان شنیده شده است. همین الگو در نقاط دیگر اروپا نیز دیده می‌شود: جامعه، مستقل از نخبگان وابسته به ناتو، آمریکا را دیگر ضامن امنیت نمی‌بیند، بلکه قدرتی می‌بیند که جنگ را به خانه دیگران صادر می‌کند و هزینه را بر دوش میزبان می‌گذارد. اگر این نگاه تثبیت شود، همبستگی امنیتی اروپا و آمریکا از درون تهی خواهد شد. اروپا ناگزیر به سمت استقلال راهبردی حرکت می‌کند؛ نه از سر شعار ضدآمریکایی، بلکه از سر محاسبه بقا. بزمر، یک روستای کوچک است، اما پیام آن بزرگ است: بازدارندگی ایران از مرز منطقه گذشته و معادله اتحاد غرب را در حیاط خلوت ناتو به چالش کشیده است.