وزیر امور خارجه ترکیه گفت که مقدمات این توافق از دو سال گذشته در حال انجام است. پیشتر توافقنامه دفاع متقابل استراتژیک (SMDA) بین ریاض و اسلامآباد چند هفته پس از حمله اسرائیل به قطر در سال گذشته نهایی شد. طبق گزارشها، مصر پیشنهادی برای ایجاد یک معماری دفاعی فراگیر به سبک ناتو در منطقه ارائه کرده است. روی هم رفته، این تحولات نشان میدهد که ایران هدف پیمان مکه نیست.
این تمایز در رمزگشایی از موضع ایران اهمیت دارد. یکی از اهداف زیربنایی استراتژی جنگی تهران، القای این موضوع به کشورهای منطقه بود که حضور نظامی آمریکا میتواند خود به منبع ناامنی تبدیل شود. در صورت موفقیت ایران در این هدف، این دولتها احتمالاً ترتیبات امنیتی جایگزین را دنبال خواهند کرد. لذا، ظهور چارچوبهای دفاعی منطقهای جایگزین لزوماً به معنای شکست استراتژی ایران نخواهد بود.
تاکنون، ایران نسبت به این پیمان خوشبینی محتاطانهای ابراز کرده است. سخنگوی وزارت امور خارجه ایران هفته گذشته گفت: هر طرحی که مبتنی بر واقعیتهای ژئوپلیتیکی و تاریخی منطقه باشد، جامع و فراگیر باشد و دشمن و تهدید را به درستی شناسایی کند، این شانس را دارد که به تقویت امنیت و جلوگیری از بیثباتی و سوءاستفادههای دشمن صهیونیستی و متحدانش کمک کند .
تهران انگیزههای قوی دارد تا همچنان با ذهنی باز به پیمان مکه نگاه کند. اتحاد مکه درهای خود را به روی «همه کشورهای برادر» که به دنبال «صلح و ثبات پایدار» هستند، گشوده است، به این معنی که این احتمال وجود دارد که تهران روزی به این اتحاد بپیوندد.
این آنقدرها هم که به نظر میرسد دور از دسترس نیست. گذشته از همه اینها، ایران قبلاً تمایل خود را برای شرکت در SMDA ابراز کرده است. اگر تهران آماده ورود به اتحاد با عربستان باشد، وقتی ترکیه نیز درگیر باشد، با توجه به نقش آنکارا در جلوگیری از حمله کردهای تحت حمایت اسرائیل به ایران در سال جاری، تمایل کمتری به انجام این کار خواهد داشت.
علاوه بر این، ترکیه و پاکستان پیوندهای عمیق تاریخی، فرهنگی و مذهبی با ایران دارند. روایت منطقهای گستردهتر ایران همچنان تا حدودی در جوامع آنها طنینانداز است. این پیوندها اختلافات را از بین نمیبرند، اما نشان میدهند که هیچ یک از این دو کشور یک شبه به دشمن آشتیناپذیر ایران تبدیل نخواهند شد.
این امر، استراتژیستهای ایرانی را با یک انتخاب روشن روبرو میکند. همانطور که تاکنون انجام داده است، تهران باید از برخورد با این پیمان به عنوان یک ائتلاف ضد ایرانی خودداری کند. یک رویکرد عملگرایانه، چشمانداز تعامل ایران با معماری امنیتی نوظهور منطقهای را زنده نگه میدارد. اگر دیپلماسی ایران و آمریکا در نهایت به یک توافق هستهای جامع منجر شود، بسیاری از موانع مشارکت ایران در ترتیبات منطقهای نیز میتواند کاهش یابد.
گزینه جایگزین این است که به این پیمان به عنوان یک پروژه ذاتاً ضد ایرانی واکنش نشان داده شود، واکنشی که خطر تبدیل شدن به یک پیشگویی خودکامبخش را به همراه دارد. در این صورت، این اتحاد مجبور خواهد شد دفاع جمعی خود را صریحاً پیرامون تهدید ایران سازماندهی کند. ایران همچنین با خطر کاهش حسن نیت مردمی در جهان اسلام روبرو خواهد شد. از این نظر، خویشتنداری استراتژیک ممکن است بهترین گزینه تهران باشد.
عامل اسرائیل
در عمل، ایران ممکن است صرفاً منتظر بماند و ببیند تا زمان اوضاع را چگونه رقم بزند.
پس از حمله ۷ اکتبر حماس به جنوب اسرائیل، دکترین امنیتی تلآویو رویکرد پیشگیرانهی تا حدودی عجیبی به سمت آنکارا پیدا شد. به عنوان مثال، از زمان سقوط رژیم اسد در سوریه، مقامات سابق اسرائیل بارها ترکیه را «ایران جدید» نامیدهاند. این احتمال مطرح است که رقابت استراتژیک منطقهای میتواند به تدریج از رویارویی اسرائیل و ایران به رقابتی پیچیدهتر با حضور اسرائیل و ترکیه تغییر کند.
علاوه بر این، سهم ترکیه در ثبات سوریه و تهاجم اسرائیل به خاک سوریه میتواند در نهایت آنها را در مسیر برخورد قرار دهد. اصرار اسرائیل بر حفظ «مناطق امنیتی» در کشورهای همسایه، از جمله لبنان، به همین ترتیب، بیمیلی تلآویو را برای پذیرش دیگران آشکار میکند.
ایران از این پویایی سود خواهد برد. شبکه منطقهای موجود آن دیگر نمیتواند مثل قبل و به طور مؤثر با نفوذ اسرائیل مقابله کند. اگر یک ترتیبات منطقهای جدید به تدریج آزادی عمل اسرائیل را محدود کند، تهران میتواند بدون نیاز به رویارویی مستقیم با اسرائیل، فضای تنفس استراتژیک بیشتری برای خود و حامیانش ایجاد کند. بنابراین، به نظر میرسد که ایران علاقه زیادی به ایجاد اتحادهای منطقهای دارد.
گسترش احتمالی پیمان مکه میتواند این گرایش را تقویت کند. اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، اعلام کرده که مصر میتواند به این توافق بپیوندد. تاریخ مصر با اسرائیل، همراه با منافع رقابتی ترکیه با اسرائیل در شرق مدیترانه، در نهایت میتواند اسرائیل را به این سمت سوق دهد که پیمان مکه گسترشیافته را به عنوان مکانیسمی برای مهار استراتژیک تلقی کند . چنین برداشتی خطرات خاص خود را به همراه خواهد داشت.
اگر اسرائیل تصمیم به ایجاد موازنه بگیرد - که احتمالاً چنین خواهد کرد - هم اسرائیل و هم این بلوک ممکن است قربانی معضل امنیتی شوند. اسرائیل به دنبال مشارکتهای امنیتی منطقهای قویتری، مثلاً با سومالیلند و حتی با هند، خواهد بود، در حالی که اعضای پیمان مکه ممکن است با نهادینهسازی و گسترش بیشتر ترتیبات دفاع جمعی خود واکنش نشان دهند.
از دیدگاه تهران، چنین تحولی میتواند فرصتهایی را فراهم کند. اگر اسرائیل مجبور شود طیف وسیعتری از رقابتهای منطقهای را مدیریت کند، ایران از فضای استراتژیک بیشتری برخوردار خواهد شد. منطق این امر صرفاً این نیست که دشمنِ دشمن ایران، دوست آن شود. بلکه، یک تعادل منطقهای پیچیدهتر میتواند ظرفیت اسرائیل برای تمرکز منابع استراتژیک خود بر ایران را کاهش دهد و سازش با تهران را در طول زمان جذابتر کند.
حملات حوثیها به عربستان در نهایت میتواند ایران را در تنش مستقیم با اعضای پیمان مکه قرار دهد. با این حال، حتی در اینجا نیز هیچ یک از طرفین انگیزه آشکاری برای به آزمایش گذاشتن تعهد دفاع متقابل این اتحاد ندارند. اگر ایران عمداً با تشویق حملات حوثیها، این پیمان را آزمایش کند، میتواند ظهور یک موضع امنیتی صریحاً ضد ایران را تسریع کند. و اگر عربستان در پاسخ به یک حمله به این پیمان متوسل شود، میتواند محدودیتهای سیاسی این اتحاد را آشکار کند و آستانههای اقدام نظامی جمعی را آشکار سازد.
در واقع، پاکستان و ترکیه ممکن است عربستان را به خویشتنداری تشویق کنند. هر دو کشور نشان دادهاند که ترجیح میدهند بحرانهای منطقهای را به صورت دیپلماتیک مدیریت کنند. دیپلماسی آنها نقش مهمی در جلوگیری از تبدیل شدن عربستان به یک شرکتکننده مستقیم در درگیری آمریکا و ایران پس از حملات ایران به تأسیسات سعودی ایفا کرد. حتی تحت چارچوب SMDA، پاکستان به طور خودکار وارد جنگ نشد؛ در عوض، بر کاهش تنش تأکید کرد. مشارکت آنها در پیمان مکه در نتیجه میتواند به جای تشدید تنش، یک حائل دیپلماتیک ایجاد کند.
این ترکیب بازدارندگی و خویشتنداری میتواند فضایی را برای توافقات مورد قبول طرفین در مورد مسئله حوثیها ایجاد کند.
حتی اگر ایران مصمم به برتری منطقهای باشد، رویارویی به منافع ایران خدمت نمیکند. بنابراین، ایران ممکن است دلایل بیشتری برای استقبال از پیمان مکه داشته باشد تا نگرانی از آن. آنچه استراتژیستهای آن تصمیم میگیرند، خطوط کلی محیط استراتژیک آینده منطقه را شکل خواهد داد.
*ترجمه: کانال بازنگاه
به کانال تلگرام هم میهن بپیوندید
به کانال بله هم میهن بپیوندید
به کانال روبیکا هم میهن بپیوندید
