نسخه واحد برای زندگی نپیچیم

  زهرا نیک‌زاد، روانشناس /   این فرآیند در حالت طبیعی می‌تواند کارکردی داشته باشد، اما زمانی که کلیشه‌ها و پیش‌فرض‌های اجتماعی جای شناخت واقعی فرد را می‌گیرند، می‌توانند به قضاوت‌های نادرست و آسیب‌زا منجر شوند. برای مثال، وقتی جامعه برای هر سن و مرحله‌ای از زندگی، یک «باید» مشخص تعریف می‌کند؛ اینکه فرد در چه سنی باید ازدواج کند، چه زمانی بچه‌دار شود، چه شغلی داشته باشد، چگونه لباس بپوشد، چه ظاهری داشته باشد یا حتی اوقات فراغت خود را چگونه بگذراند، در واقع یک الگوی نسبتاً ثابت را به‌عنوان «زندگی درست» معرفی می‌کند، در حالی که انسان‌ها از نظر شخصیت، شرایط خانوادگی، اقتصادی، اهداف، ارزش‌ها، نیازهای عاطفی و تجربه‌های زندگی با یکدیگر تفاوت دارند و طبیعی است که مسیرهای متفاوتی را انتخاب کنند.

مشکل از جایی جدی‌تر می‌شود که فاصله میان زندگی واقعی فرد و انتظارات اجتماعی، به معیار سنجش ارزشمندی او تبدیل شود. فرد ممکن است به‌تدریج احساس کند چون مطابق انتظار دیگران زندگی نمی‌کند، پس به اندازه کافی موفق، جذاب، کامل یا دوست‌داشتنی نیست. تکرار این پیام‌ها، حتی اگر در قالب شوخی، کنایه یا سؤال‌های به ظاهر ساده مطرح شوند، می‌تواند احساس ناکافی ‌بودن، شرم، اضطراب، نارضایتی از خود و کاهش عزت‌نفس را به دنبال داشته باشد؛ به‌خصوص اگر فرد در دوره‌ای از زندگی خود نسبت به جایگاه اجتماعی یا آینده‌اش احساس ناامنی بیشتری داشته باشد، تأثیر این قضاوت‌ها می‌تواند شدیدتر شود.

نکته مهم دیگر این است که نیت گوینده همیشه با اثر روانی حرف او یکسان نیست. ممکن است فردی با نیت شوخی، دلسوزی یا حتی کنجکاوی درباره ازدواج، ظاهر، فرزندآوری یا سبک زندگی دیگری سؤال کند، اما برای مخاطب، این پرسش تکراری می‌تواند معنای دیگری داشته باشد؛ گویی دائماً به او یادآوری می‌شود که با یک معیار اجتماعی فاصله دارد. بنابراین در ارتباط سالم، فقط نیت خودمان اهمیت ندارد، بلکه باید به تأثیری که کلاممان بر دیگری می‌گذارد نیز توجه کنیم. …