بازار جهانی انرژی در شرایطی با کاهش نسبی قیمت نفت خام مواجه شده که قیمت فرآوردههای پالایشی، بهویژه بنزین و گازوئیل، همچنان در سطوح بالایی قرار دارد؛ شکافی که نشان میدهد بحران کنونی بیش از آنکه صرفاً ناشی از کمبود نفت خام باشد، به محدودیت ظرفیت پالایش، اختلال در مسیرهای حملونقل و کاهش عرضه فرآوردههای نفتی مربوط است. این وضعیت در آمریکا نیز به یک چالش اقتصادی و سیاسی برای دولت دونالد ترامپ تبدیل شده است.
بر اساس دادههای منتشرشده، گازوئیل با اختلاف حدود ۷۰ دلار در هر بشکه نسبت به نفت خام معامله میشود که هفته گذشته تا حدود ۹۰ دلار نیز افزایش یافته بود، در حالی که این اختلاف در شرایط معمول حدود ۲۰ دلار است و تنها اندکی پایینتر از رکورد حدود ۹۰ دلار در هفته گذشته است. به این ترتیب حتی در صورت کاهش بیشتر قیمت نفت خام یا بازگشایی مسیرهای انتقال انرژی، بازگشت سریع قیمت سوخت به سطوح پیش از بحران چندان محتمل نیست.
ریشه این شکاف را باید در کاهش همزمان ظرفیت پالایش در چند نقطه مهم جهان جستوجو کرد. بخش قابل توجهی از ظرفیت پالایشگاهی جهان در خلیج فارس قرار دارد؛ منطقهای که به دلیل اختلالهای متناوب در کشتیرانی از مسیر تنگه هرمز، دسترسی به آن با مشکل مواجه شده است. خلیج فارس به طور معمول بیش از یکپنجم نفت خام جهان را تأمین میکند و بخشی از این نفت نیز خوراک پالایشگاههای خارج از منطقه است. همزمان، حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاههای روسیه بخشی دیگر از ظرفیت پالایشی جهان را از مدار خارج کرده است. نتیجه این تحولات، کاهش عرضه بنزین، گازوئیل و سایر فرآوردهها در بازار جهانی و افزایش حاشیه سود پالایشگاههایی بوده که همچنان ظرفیت تولید و دسترسی به خوراک دارند. همچنین بخوانید: ترامپ رقیب جنگیاش را عوض کرد
در چنین شرایطی، پالایشگاهها تلاش کردهاند فرآیند تولید خود را به سمت محصولاتی هدایت کنند که حاشیه سود بیشتری دارند. در ابتدای بحران، سوخت جت در کانون توجه قرار داشت و حاشیه سود آن همچنان بیش از دو برابر سطح معمول پیش از جنگ است اما با تشدید نگرانیها درباره عرضه گازوئیل، فشار بازار به سمت این فرآورده منتقل شده است. همچنین بخوانید: محاصره ترامپ کاملا بیاثر شده
دنیل ایوانز، رئیس بخش سوخت و پالایش در S&P Global، وضعیت کنونی را نوعی بحران چرخشی در بازار فرآوردهها توصیف کرده؛ به این معنا که پالایشگاهها قادرند در یک مقطع خاص، تولید یک محصول را افزایش دهند اما نمیتوانند همزمان همه کمبودهای بازار را جبران کنند.
آمریکا؛ برنده پالایش، بازنده سیاسی
در میان تولیدکنندگان، پالایشگاههای آمریکا یکی از بزرگترین برندگان شرایط کنونی هستند. افزایش فاصله میان قیمت فرآوردههای پالایششده و نفت خام، حاشیه سود پالایشگاهها را به شکل قابل توجهی افزایش داده است.
شرکتهای ماراتون پترولیوم، فیلیپس ۶۶ و والرو انرژی در سهماهه دوم عملکردی بهتر از انتظار تحلیلگران داشتند. همچنین اکسون موبیل و شورون درمجموع ۲۶.۵ میلیارد دلار سود در سهماهه منتهی به پایان ژوئن ثبت کردند که افزایش سهم فعالیتهای پالایشی در این سود نقش مهمی داشت. اکسون موبیل همچنین اعلام کرده که در سهماهه دوم، حجم بیسابقهای گازوئیل تولید کرده تا بخشی از افزایش تقاضای جهانی را پاسخ دهد.
با این حال، افزایش سود پالایشگاهها برای دولت ترامپ به یک چالش سیاسی تبدیل شده است. قیمت بالای سوخت در حالی ادامه دارد که رئیسجمهور آمریکا پیش از انتخابات میاندورهای نوامبر تحت فشار رایدهندگان قرار گرفته است. ترامپ با انتقاد از عملکرد شرکتهای نفتی، از شورون و اکسون به دلیل کسب سود بالا انتقاد کرده و خواستار بازگرداندن بخشی از این درآمد به مردم شده است. وی همچنین پیشتر دستور تحقیق وزارت دادگستری درباره شرکتهای انرژی را در واکنش به افزایش قیمتها صادر کرده بود؛ اقدامی که مشابه آن در دوره ریاستجمهوری جو بایدن و پس از جهش قیمت انرژی در پی جنگ روسیه و اوکراین نیز مشاهده شد.
صادرات بیشتر آمریکا، فشار بیشتر بر مصرفکننده آمریکایی همچنین بخوانید: محاصره ترامپ کاملا بیاثر شده
یکی از تناقضهای مهم بازار کنونی این است که آمریکا از یکسو از کمبود ظرفیت پالایش جهانی سود میبرد و از سوی دیگر، افزایش صادرات فرآوردههای نفتی این کشور به بازارهای خارجی به رشد قیمت داخلی کمک کرده است.
با اختلال در تأمین فرآورده از خاورمیانه، وابستگی مشتریان خارجی به محصولات پالایشی آمریکا افزایش یافته است. بخشی از بنزین و گازوئیل تولیدشده در آمریکا راهی بازارهای خارجی میشود و همین موضوع عرضه داخلی را تحت فشار قرار داده است. بر اساس دادههای AAA، میانگین قیمت گازوئیل در جایگاههای آمریکا به ۵.۳۴ دلار در هر گالن رسیده؛ در حالی که این رقم در سال گذشته ۳.۷۴ دلار بود. قیمت بنزین نیز از ۴ دلار در هر گالن عبور کرده و بر اساس دادههای ارائهشده، حدود ۳۵ درصد بیشتر از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه است.
این افزایش قیمت اکنون به یکی از نقاط حساس سیاسی دولت آمریکا تبدیل شده است؛ زیرا هزینه بالای سوخت مستقیماً بر هزینه حملونقل، تولید و قیمت کالاها اثر میگذارد و میتواند نارضایتی مصرفکنندگان را پیش از انتخابات میاندورهای افزایش دهد.
اروپا آسیبپذیرتر از آمریکا
در حالی که پالایشگاههای آمریکایی از شرایط موجود سود میبرند، اروپا با ریسک بیشتری مواجه است. این منطقه طی سالهای گذشته سرمایهگذاری کافی در ظرفیت پالایش انجام نداده و برای تأمین بخش قابل توجهی از نیاز خود به واردات فرآوردههای نفتی وابسته شده است. کاهش ذخایر جهانی نیز این آسیبپذیری را تشدید کرده است. بنابراین حتی اگر اختلال در تنگه هرمز کاهش پیدا کند، بازار جهانی فرآوردههای نفتی همچنان با مشکل ظرفیت مواجه خواهد بود. درواقع بحران فعلی نشان میدهد بازگشت عرضه نفت خام لزوماً به معنای بازگشت فوری عرضه بنزین و گازوئیل نیست. نفت خام باید به پالایشگاه برسد، پالایش شود و سپس از طریق شبکه حملونقل به مصرفکننده نهایی منتقل شود و هر اختلال در این زنجیره میتواند قیمت فرآوردهها را بالا نگه دارد.
چرا بازگشایی هرمز کافی نیست؟
توافق میان ایران و عمان و چشمانداز احیای جریان نفت از تنگه هرمز توانسته بخشی از نگرانیها درباره نفت خام را کاهش دهد اما بازار فرآوردهها همچنان با مشکلات ساختاری مواجه است. از یکسو، ظرفیت پالایش در خلیج فارس تحت فشار قرار دارد و از سوی دیگر، بخشی از ظرفیت پالایشی روسیه به دلیل حملات اوکراین آسیب دیده و چین نیز صادرات فرآورده را محدود کرده است. در همین حال، اروپا ظرفیت داخلی کافی برای جبران کاهش واردات ندارد، به همین دلیل بازار جهانی انرژی اکنون با یک بحران پالایشی روبهرو است.
چشمانداز بازار
اگرچه کاهش تنش در خاورمیانه و بازگشت جریان نفت از تنگه هرمز میتواند فشار بازار نفت خام را کاهش دهد اما برای کاهش محسوس قیمت بنزین و گازوئیل باید چند عامل بازگشت ظرفیت پالایشگاهی از دسترفته، افزایش ذخایر فرآوردهها، کاهش اختلال در صادرات روسیه و خلیج فارس و افزایش عرضه چین به طور همزمان تغییر کند. بنابراین، کاهش قیمت نفت خام به تنهایی تضمینی برای کاهش قیمت سوخت نیست. تا زمانی که شکاف میان عرضه و ظرفیت پالایش برطرف نشود، مصرفکنندگان همچنان ممکن است نفت ارزانتر اما بنزین و گازوئیل گرانتری را تجربه کنند.
این وضعیت برای آمریکا یک دوگانگی جدی ایجاد کرده است. پالایشگاههای آمریکایی از حاشیه سود بالاتر منتفع میشوند اما خانوارها و صنایع این کشور هزینه آن را در جایگاههای سوخت پرداخت میکنند؛ تضادی که در آستانه انتخابات میاندورهای میتواند به یکی از مهمترین چالشهای اقتصادی و سیاسی دولت ترامپ تبدیل شود.
