چهره‌های ماندگار پزشکی ایران؛ از طب سنتی تا پزشکی نوین

حلقه اتصال میان رازی و ابن‌سینا

در اذهان عمومی معمولا بعد از رازی همه ابن سینا را می‌شناسند، اما آن کس که در میان فاصله تاریخ این شخصیت‌ها قرار دارد و حلقه اتصال پزشکی میان این دو است علی‌بن عباس مجوسی اهوازی اس که در منابع لاتین به Haly Abbas شناخته می‌شود. این پزشک ایرانی نویسنده کتاب «کامل و الصناعه الطیبه» یا «الکتاب الملکی» است که در سنت جالوسی اثری بزرگ شناخته می‌شود. منابع تاریخ پزشکی، اثر اهوازی را یکی از مهم‌ترین آثار نظام‌مند پزشکی پیش از ابن‌سینا می‌دانند و حتی آن را از نظر حجم و انسجام با «قانون» ابن‌سینا قابل مقایسه دانسته‌اند. اهوازی در تدوین این اثر، پزشکی جالینوسی را به شکلی منظم عرضه کرد و از نظر تاریخی یکی از حلقه‌های مهم میان پزشکان سده‌های نخستین دوران اسلامی و ابن‌سینا بود.

پیشگام نگارش پزشکی به زبان فارسی

دیگر نام درخشان سپهر پزشکی ایران ابوبکر ربیع‌بن احمد اخوینی بخاری از پزشکان سده چهارم هجری است. اهمیت اخوینی بخاری بیش از هر چیز به «هدایه المتعلمین فی الطب» اثر ماندگارش در طب برمی‌گردد که بر اساس دانشنامه ایرانیکا قدیمی‌ترین رساله پزشکی به زبان فارسی است. اخوینی بخاری خود را از شاگردان ابوالقاسم مقانعی رازی معرفی کرده است؛ پزشکی که به نوبه خود از شاگردان محمد بن زکریای رازی بود؛ بنابراین می‌توان میان رازی و اخوینی نوعی پیوند آموزشی و انتقال دانش مشاهده کرد.

«هدایه المتعلمین» نیز مجموعه‌ای گسترده از مباحث پزشکی را دربرمی‌گیرد؛ از مباحث مربوط به اندام‌های بدن و کارکرد آنها تا علل و نشانه‌های بیماری و شیوه‌های درمان. اهمیت اخوینی از این جهت دوچندان می‌شود که پزشکی در آن دوره عمدتاً در فضای علمی عربی‌زبان نوشته می‌شد، اما او بخشی از این دانش را به فارسی عرضه کرد. همین روند بعدها در آثار پزشکی فارسی مانند «ذخیره خوارزمشاهی» جرجانی به شکلی گسترده‌تر ادامه یافت.

چهره جهانی پزشکی ایران

ابوعلی حسین بن عبدالله ابن‌سینا، مشهور به ابن‌سینا، بی‌تردید شناخته‌شده‌ترین پزشک ایرانی در تاریخ جهان است. ابن‌سینا علاوه بر پزشکی، فیلسوف و دانشمندی پرکار بود و آثار متعددی در حوزه‌های گوناگون علمی و فلسفی از خود به جا گذاشت. در پزشکی، مهم‌ترین اثر او «القانون فی الطب» است. این کتاب در پنج بخش تنظیم شده و موضوعاتی مانند اصول کلی پزشکی، داروشناسی، بیماری‌های مربوط به اندام‌های مختلف بدن، بیماری‌های عمومی، جراحت‌ها و درمان را پوشش می‌دهد. در کتاب دوم «قانون» فهرستی از داروهای مفرد آمده و کتاب پنجم به داروهای مرکب و نسخه‌های دارویی اختصاص دارد.

البته یک نکته درباره ابن‌سینا اهمیت زیادی دارد: «قانون» را نباید کتابی دانست که تماماً حاصل کشفیات شخص ابن‌سینا بوده است. خود این اثر بر میراث گسترده پزشکی پیش از او، به‌ویژه سنت بقراطی و جالینوسی و آثار پزشکان مسلمان پیشین، تکیه داشت. ارزش بزرگ ابن‌سینا در پزشکی بیشتر در نظام‌مند کردن، طبقه‌بندی و ارائه منسجم دانش پزشکی زمان خود بود. دانشنامه ایرانیکا نیز «قانون» را جمع‌بندی منظم و گسترده دانش پزشکی دوران ابن‌سینا توصیف می‌کند.

نفوذ «قانون» نیز محدود به جهان اسلام نماند. ترجمه لاتین آن در قرن دوازدهم میلادی در اروپا منتشر شد و از قرن چهاردهم تا میانه قرن شانزدهم، ابن‌سینا جایگاهی بسیار مهم در آموزش پزشکی اروپای غربی داشت؛ در برخی مراکز آموزشی استفاده از آثار او حتی تا قرن هجدهم ادامه یافت. به همین دلیل، وقتی یکم شهریور به عنوان روز پزشک در ایران انتخاب شده، نام ابن‌سینا در واقع نماد بخشی از یک میراث چندصدساله پزشکی است؛ میراثی که از او بسیار قدیمی‌تر است و پس از او نیز ادامه پیدا کرده است.

بنیان‌گذار یکی از مهم‌ترین دانشنامه‌های پزشکی فارسی

چند دهه پس از ابن‌سینا، سید اسماعیل جرجانی، پزشک ایرانی، یکی دیگر از مهم‌ترین چهره‌های تاریخ پزشکی ایران شد. جرجانی پزشک دربار دو تن از خوارزمشاهیان بود و مهم‌ترین اثر خود، «ذخیره خوارزمشاهی» را برای قطب‌الدین محمد خوارزمشاه تألیف کرد. «ذخیره خوارزمشاهی» یکی از مهم‌ترین دانشنامه‌های پزشکی به زبان فارسی و بزرگ‌ترین دانشنامه پزشکی جالینوسی به فارسی در آن دوره بود. اهمیت کتاب فقط در گستردگی مطالب آن نیست؛ جرجانی در آن کوشید برای مفاهیم پزشکی از ظرفیت زبان فارسی نیز استفاده کند و به شکل‌گیری و توسعه واژگان تخصصی پزشکی فارسی کمک کرد. دانشنامه ایرانیکا از «ذخیره» به عنوان اثری مهم هم برای تاریخ پزشکی ایران و هم برای تاریخ شکل‌گیری زبان تخصصی پزشکی فارسی یاد می‌کند.

دارالفنون، دانشگاه تهران و آغاز پزشکی نوین در ایران

پس از چندین قرن سلطه پزشکی سنتی، پزشکی ایران در دوره قاجار و سپس پهلوی وارد مرحله‌ای تازه شد. تأسیس دارالفنون در میانه قرن نوزدهم و سپس شکل‌گیری دانشکده پزشکی تهران در قرن بیستم، زمینه را برای ورود گسترده‌تر آموزش و روش‌های پزشکی مدرن فراهم کرد. پژوهش‌های تاریخ پزشکی ایران، تأسیس دارالفنون و سپس دانشگاه تهران را از نقاط مهم تحول جراحی و پزشکی نوین در کشور می‌دانند.

دانشکده پزشکی تهران نیز در سال ۱۹۳۴ در ساختار دانشگاه تهران شکل گرفت. در این دوره، پزشکان ایرانی دیگر تنها حاملان یک سنت پزشکی قدیمی نبودند؛ آنها در حال ایجاد بیمارستان‌های مدرن، آموزش دانشگاهی و رشته‌های تخصصی بودند. یکی از برجسته‌ترین چهره‌های این دوره یحیی عدل بود. یحی عدل پدر جراحی نوین ایران متولد تبریز بود و پس از تحصیل در رشته پزشکی در فرانسه به ایران برگشت. عدل علاوه بر جراحی فعالیت‌های بسیاری را نیز در عرصه علم بیهوشی انجام داد. اما میراث یحیی عدل به فعالیت‌های پزشکی‌اش محدود نمی‌شود بلکه تربیت نسل جدید جراحان و شکل دادن به ساختار آموزش جراحی را می‌توان مهمترین آن دانست.

محمد قریب؛ بنیان‌گذار طب کودکان نوین در ایران

اگر یحیی عدل یکی از چهره‌های مهم جراحی نوین بود، محمد قریب را باید یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های شکل‌گیری طب کودکان نوین در ایران دانست. قریب در شمار نخستین گروه‌های دانشجویان ایرانی عازم فرانسه شد و تحصیلات پزشکی خود را ابتدا در شهر رَنس ادامه داد. در همان سال‌های نخست تحصیل، استعداد او در علوم پزشکی آشکار شد و موفق شد جایزه آزمایشگاه تشریح دانشکده پزشکی رنس را به دست آورد. اما قریب زمانی قریبی شد که ما شناختیم که به ایران بازگشت و طب کودکان هنوز به عنوان یک تخصص مستقل و سازمان‌یافته جایگاه امروزی را نداشت به جایگاه حقیقی‌اش رساند.

قریب به تدریس در دانشکده پزشکی تهران پرداخت و در بیمارستان‌های رازی و سپس بیمارستان هزار تختخوابی به درمان کودکان و نوزادان مشغول شد و در اوایل سال ۱۳۱۷ شمسی طب کودکان با تلاش محمد قریب توسعه پیدا کرد. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای قریب، تربیت نسل‌های بعدی متخصصان کودکان بود. او نزدیک به چهار دهه به آموزش دانشجویان پزشکی، دستیاران و پزشکان پرداخت و بسیاری از شاگردانش بعدها به استادان برجسته طب کودکان در دانشکده‌های پزشکی مختلف ایران تبدیل شدند. در واقع، نقش قریب فقط در درمان بیماران خلاصه نمی‌شد؛ او به ایجاد یک «مکتب آموزشی» در طب کودکان کمک کرد.

چهره جهانی جراحی مغز و اعصاب ایران

احتمالا در عصر حاضر همه ما اسم مجید سمیعی را می‌شناسیم، جراح مغز و اعصاب ایرانی هنرش در جراحی قاعده جمجمه و جراحی‌های پیچیده مغز و اعصاب زبانزد پزشکان دنیاست. یکی از مهم‌ترین ابعاد فعالیت سمیعی، بین‌المللی کردن آموزش جراحی مغز و اعصاب بود. او در فدراسیون جهانی انجمن‌های جراحی مغز و اعصاب، یا WFNS، نیز نقش مهمی داشت و در فاصله سال‌های ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۱ ریاست این فدراسیون را برعهده داشت.

همچنین نام مجید سمیعی در ساختار رسمی جامعه جهانی جراحی مغز و اعصاب چنان جایگاهی پیدا کرده که یکی از جوایز مهم این رشته به نام او نام‌گذاری شده است. در سال ۲۰۲۲ نیز این مدال به جراح مشهور فرانسوی، آلیم لوئیس بنابید، اعطا شد و کنگره جهانی جراحی مغز و اعصاب در همان دوره نشست ویژه‌ای با عنوان «Master of Masters» برای تجلیل از سمیعی برگزار کرد. کد مطلب 6925063