جمعه, ۵ بهمن, ۱۴۰۳ / 24 January, 2025
مخاطرات در مدیریت و اجرای پروژه
اجرای هر كاری با بعضی مشكلات و مسائل و محدودیتها مواجه است كه ازابتدای امر و در زمان تهیه برنامه و تفكر اولیه در باره مراحل اجرا، قابل محاسبه و پیشبینی نیست. اینگونه موارد و رویدادها را مخاطره (Risk) گویند. اجرای پروژهها نیز با این قبیل وقایع احتمالی روبروست.
از دیدگاه مدیریت پروژه اینگونه رویدادها حتیالامكان باید تحت كنترل درآید تا خسارات آن برای پروژه یا سازمان به حداقل برسد.
بطور كلی هر سازمان یا پروژه با سه نوع مخاطره، مخاطره سیاسی، مخاطره ناشی از وقوع قوای قهریه و مخاطرات قراردادی روبرو خواهد بود. مدیران و بخصوص مدیران پروژه برای كنترل مخاطرات سیاسی و ناشی از قوای قهریه ابزارهای كمی در اختیار دارند ولی در مورد مخاطرات نوع سوم باید كنترل كاملی را اعمال كرده تا زمان و هزینههای پروژه كاملاٌتحت كنترل باشد.
برای آنكه مدیر پروژه بتواند آثار رویدادهای مخاطرهآمیز را به حداقل برساند و انحراف پروژه از اهداف آنرا محدود كند باید آمادگی ذهنی و سازمانی لازم را ایجاد كند و از ابزارهای موثر استفاده كند. مدیر پروژه برای ایجاد آمادگی ذهنی در خود باید قبل از اجرای پروژه ودر حین اجرا فهرستی از رویدادهای محتمل راتهیه كند تا در صورت وقوع بتواند ابعاد آنرا ارزیابی كند.
یكی از راههای مقابله با مخاطرات، تجزیه تحلیل مخاطره است كه برای تحقق این امر ابتدا باید اطلاعات و دادههای لازم درباره آن گردآوری شده سپس نسبت به علل وقوع و آثار و عواقب آن بررسی و شیوههای مقابله یا كاهش خسارات آن شناخته شود.
برای آنكه در زمان وقوع رویدادهای مخاطرهآمیز، پروژه آسیب شدید نبیند و احتمالاٌ با ركود و توقف مواجه نشود، لازم است علاوه بر شناخت راههای توزیع یا انتقال آثار آن به سایر طرفهای درگیر در اجرای پروژه، منبع مالی لازم بعنوان ذخیره اقتضایی پروژه پیشبینی شود. این ذخیره پس از وقوه مخاطره و برای جبران خسارات مالی آن مورد استفاده قرار میگیرد.
در این مورد یك نكته قابل توجه وجود دارد و آن نكته این است كه مدیر پروژه موظف است كلیه رویدادهای قابل پیشبینی را در برنامههای خود منظور كند وهر اتفاق و یا رویدادی را بعنوان مخاطره در نظر نگیرد بخصوص در مورد تعهدات قراردادی طرفین، لازم است مدیر پروژه دقت و كنكاش كافی بعمل آورد تا هیچ موضوع قابل پیشبینی از یاد نرفته باشد.
با وجود اتخاذ همه گونه مراقبتهای واجب و پیشگیرانه و توجه به تعهدات قراردادی با كارفرما و پیمانكاران، پذیرش حدی از مخاطره باید مدنظر مدیران سازمانها قرار گیرد.
مدیریت و هدایت سازمانها و پروژهها به جایگاه مناسبی میان پذیرش حد لازم از مخاطره و اجتناب از قبول مخاطره اضافی كه موجب خسارت میشود، یكی از شاخصهای تفكیك سازمانها و پروژههای موفق و ناموفق است.
اجرای هر پروژه برای كلیه موسسات، سازمانها و افرادی كه در اجرای آن به نحوی نقش دارند، مخاطراتی دارد. بطور كلی مدیران پروژه با مخاطرات بیشتری روبرو میشوند و مخاطرات پروژه برای آنها ملموستر از دیگران است. مخاطراتی كه مدیران پروژه با آن روبرو خواهند شد تا حد زیادی قابل پیشبینی بوده و در زمان وقوع قابل كنترل و هدایت هستند. ایجاد آمادگی، پیشبینی شرایط، و اداره رویداد مخاطرهآمیز پروژه یكی از وظایف مدیر پروژه است. توانایی و درك درست سازمانها و افراد مشاركتكننده در اجرای پروژه مانند صاحب كار، سرمایهگذار یا تامین مخاطرات در اجرا پروژه، نكته اصلی در موفقیت و غلبه بر مشكلات ناشی از بروز مخاطره و اداره صحیح پروژه است.
بطور كلی مخاطرات پروژه را میتوان به سه گروه عمده طبقهبندی كرد، مخاطرات سیاسی یا مملكتی، مخاطرات غیرسیاسی یا ناشی از حوادث قوه قهریه و در نهایت مخاطرات قراردادی و اجرایی. مخاطرات سیاسی مخاطراتی هستندكه در حد بسیار كمی تحت كنترل مدیر پروژه خواهند بود و یا اصولاٌ مدیر پروژه نمیتواند آنها را تحت كنترل خود درآورد. مخاطرات قوه قهریه نیز بسیار كم قابل پیشبینی است و بسختی تحت كنترل در خواهند آمد. ولی مخاطرات نوع سوم یعنی مخاطرات قراردادی و اجرایی تا حد زیادی قابل پیشبینی بوده و مدیر پروژه میتواند در هنگام وقوع، آنرا هدایت و اداره كند به نحوی كه پروژه خسارت كمتری متحمل شود.
سعی و تلاش برای كاهش مخاطرات سیاسی، قوه قهریه و قراردادی، در هزینهها و تامین بودجه اجرای پروژه نقش مهمی دارد. برای حداقل كردن مخاطرات، تدوین و تنظیم موافقتنامهها، قراردادها و اندازهگیریهای در حین اجرا و كنترلهای لازم در مراحل كار و در نهایت تنظیم جدول مخاطرات و تجزیه و تحلیل آن، ابزارهای كاهش و محدود كردن زیان مخاطرات است.
●مخاطرات سیاسی
مشكلات و مخاطرات سیاسی در هر جامعه و كشوری وجود دارد و اینگونه مسائل بر اجرا و پیشرفت پروژهها اثر مستقیم یا غیرمستقیم دارند. پیشنیاز اغلب پروژههای موفق، حمایت و تشویق دولت از بخش خصوصی برای سرمایهگذاری در پروژه است. یكی از مخاطرات سیاسی برای پروژه، عدم دسترسی یا تامین به موقع ارز موردنیاز پروژه برای تهیه و تدارك مواد، تجهیزات و ماشینآلات است. همچنین بروز تنشهای سیاسی بین دولتها، سیاستهای مالی انقباضی یا انبساطی دولت، تدوین مقررات برای محدودیت واردات و صادرات، افزایش ناگهانی قیمت بعضی مواد و مصالح پر مصرف، میتواند مانع پیشرفت یا بطور كلی توقف یك پروژه شود.دولتها می توانند با دوراندیشی مناسب، در نظر گرفتن مصالح كشور و كلان نگری لازم و با تصویب قوانین و مقررات این نوع مخاطره را محدود كنند. مدیران پروژه نیز باید در همه حال آمادگی لازم برای ایجاد تغییرات مناسب را داشته باشند.
●مخاطرات غیرسیاسی یا ناشی از قوای قهریه
مخاطرات ناشی از وقایع طبیعی یا حوادث و رویدادهایی مانند سیل، زمینلرزه، طوفان، آتشسوزیهای دامنهدار، جنگ، بلوا و آشوب و نظایر آن اطلاق میشود كه مسبب آن عوامل اجرایی و مدیریتی پروژه نیستند و اغلب در هنگام وقوع، مدیر پروژه و عوامل اجرایی پروژه، نمیتوانند بر آن كنترل مستقیم اعمال كنند. بر اثر وقوع چنین رویدادهایی نه تنها زیان مالی بوجود خواهد آمد بلكه این وقایع اثر زمانی نیز دارند و به عبارت دیگر مدت پروژه طولانی خواهد شد. اثرات مالی رویدادهای قوای قهریه را میتوان با اخذ بیمههای لازم كاهش داد. مدیر پروژه باید مراقب باشد كه بیمه نامه به نحوی تنظیم شود كه پس از وقوع رویداد، بیمه نامه پوشش لازم برای جبران كلیه زیانهای وارده را داشته باشد.
همچنین قرارداد مربوطه باید به نحوی تنظیم شود كه در صورت توقف یا خاتمه كار، هزینههای انجام شده جبران شود.
●مخاطرات قراردادی و اجرایی
اغلب مخاطرات قراردادی و اجرایی كه پروژهها با آنها روبرو خواهند شد میتواند تحت كنترل مدیر پروژه باشد. برای مثال، عدم تحقق تعهدات قراردادی، مهندسان طراح و مشاور، تدارك كنندگان مواد و كالا، سازندگان، پیمانكاران و سایر عوامل، مخاطرهای است كه دلیل اولیه آن، عملكرد نادرست، عدم كنترل و حساسیت مدیر پروژه و یا سایر پیمانكاران پروژه است. بعضی ازمخاطراتی كه صاحب كار یا كارفرما با آن روبرو میشوند را میتوان در متن قرارداد و مسائل اجرایی پروژه چستجو كرد.
مصادیق عدم تعهدات قراردادی تاخیر در اتمام كار یا افزایش هزینه و بودجه اجرای كار است. همچنین مسائل مربوط به دیدگاه نادرست مدیریتی و بودجهبندی و برآورد اشتباه و تحمیل هزینههای اضافی در حین اجرای پروژه، میتواند هزینههای تبعی یا مستقیم پروژه را نیز افزایش دهد. موضوع مهم در روند اجرای پروژه و تامین مالی آن، اداره اوضاع و شرایط زمان وقوع رویداد و عواقب بعد از آن و یا در حقیقت مدیریت مخاطره است. مخاطرات قراردادی پروژه باید به نحوی به سایر طرفهای مشاركتكننده در اجرای پروژه، انتقال یابد و سهم پروژه كاهش یابد. مخاطره باید بصورت صحیح و از طریق عقد قراردادها، تهیه بیمه نامههای مختلف، اخذ تضمینها متفاوت، گشایش اعتبارات اسنادی و سایر اسناد و مدارك، بین همه طرفها تقسیم شود.
نوع دیگری از مخاطرات برای پروژه آماده نبودن جبهههای كار، متناسب با تجهیز كارگاه یا در حالتی دیگر تعلیق كار توسط كارفرما یا صاحب كار است. بروز چنین حالتهایی در نقدینگی پروژه اثر مستقیم میگذارد و بر مدیر پروژه فشار مضاعف وارد میشود، بخصوص هنگامی كه بودجه پروژه از طریق موسسات اعتباری یا بانكها تامین شده باشد.
تعداد پیمانكاران وماشینآلات اجرایی نیز در مواردی موجب معطلی و كندی كار خواهد شد، و پارهای از هزینهها مانند تعمیرات و نگهداری افزایش مییابد. این نوع مخاطره را میتوان با گزینش پیمانكاران با تجربه و ورزیده و انتخاب ماشینآلات مناسب تا حد زیادی محدود كرد.
●فرایند تجزیه و تحلیل مخاطره
تجزیه و تحلیل مخاطره، فرآیندی منظم و ابزاری است كه برای تصمیمگیری مناسب مدیر پروژه بكار میرود تا مدیر بجای انجام اقدامات عكسالعملی در مقابل رویدادها و حوادث احتمالی، از قبل برای مقابله مناسب با رویدادها آماده باشد. همچنین این فرآیند موجب میشود كه مدیر پروژه فرصتی برای پیشبینی وقایع داشته باشد یا برای كاهش احتمال وقوع آنها اقدام كند و برنامههای اقدامات اقتضایی راكامل كند.
فرآیند تجزیه و تحلیل مخاطره شامل گردآوری اطلاعات مربوط به هزینههای پروژه و مسائل و مشكلات اجرای كار و زمانبندی است كه پس از این مرحله تحلیلكننده مخاطره یامدیر پروژه با سرپرستان اجرایی و كاركنان با سمتهای كلیدی پروژه گفتگو كرده و اطلاعات بدست آمده از مدارك را تكمیل میكند. این گفتگوها میتواند درباره هزینهها، رویدادهای مهم، زمانبندی اجرای كار و طبقهبندی اطلاعات باشد.
فرآیند تجزیه تحلیل مخاطره نه تنها توجه به گذشته دارد بلكه با كاربرد این شیوه و با گردآوری اطلاعات و كاوش در باره شیوههای كلی واكنشهای مناسب در مواقع مورد لزوم، میتوان در كاهش اثرات مخاطره تلاش كرد.
این شیوههای كلی یا استراتژیهای، در مقابل توسعه تكنولوژیكی، برنامهریزی، بررسیها و سازماندهی مجدد و وقوع تغییرات كاربرد داشته و توسط مدیر پروژه اتخاذ خواهد شد. یك نتیجه مهم تجزیه تحلیل مخاطره، تعیین مبنا یا معیار برای درنظر گرفتن ذخیره اقتضایی پروژه است.
منظور از ذخیره اقتضایی یك نوع ذخیره مالی برای پرداخت مخارج و جبران هزینه و پوشش وقایع احتمالی در پروژه است. مقدار و حجم این ذخیره مالی را نمیتوان با دقت تعیین كرد زیرا احتمال وقوع رویدادهای آینده بصورت مطمئن غیرقابل پیشبینی است.
برای تجزیه و تحلیل مخاطرات پروژه میتوان از ماتریس زیر بهره برد و با تكمیل آن تجزیه و تحلیل را انجام داد.
دكتر حجتا... مهریاری
ماهنامه صنعت برق
ایران مسعود پزشکیان دولت چهاردهم پزشکیان مجلس شورای اسلامی محمدرضا عارف دولت مجلس کابینه دولت چهاردهم اسماعیل هنیه کابینه پزشکیان محمدجواد ظریف
پیاده روی اربعین تهران عراق پلیس تصادف هواشناسی شهرداری تهران سرقت بازنشستگان قتل آموزش و پرورش دستگیری
ایران خودرو خودرو وام قیمت طلا قیمت دلار قیمت خودرو بانک مرکزی برق بازار خودرو بورس بازار سرمایه قیمت سکه
میراث فرهنگی میدان آزادی سینما رهبر انقلاب بیتا فرهی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی سینمای ایران تلویزیون کتاب تئاتر موسیقی
وزارت علوم تحقیقات و فناوری آزمون
رژیم صهیونیستی غزه روسیه حماس آمریکا فلسطین جنگ غزه اوکراین حزب الله لبنان دونالد ترامپ طوفان الاقصی ترکیه
پرسپولیس فوتبال ذوب آهن لیگ برتر استقلال لیگ برتر ایران المپیک المپیک 2024 پاریس رئال مادرید لیگ برتر فوتبال ایران مهدی تاج باشگاه پرسپولیس
هوش مصنوعی فناوری سامسونگ ایلان ماسک گوگل تلگرام گوشی ستار هاشمی مریخ روزنامه
فشار خون آلزایمر رژیم غذایی مغز دیابت چاقی افسردگی سلامت پوست