توهم: فرد ممکن است چیزهایی را ببیند یا بشنود که در واقعیت وجود ندارند؛ شنیدن صداها از شایعترین انواع آن است.
هذیان: باورهای بسیار محکمی که با واقعیت یا شواهد موجود مطابقت ندارند؛ برای مثال باور به اینکه دیگران دائماً فرد را تعقیب میکنند.
اختلال در تفکر و گفتار: دشواری در سازماندهی افکار یا صحبتکردن به شکلی که برای دیگران قابل دنبالکردن باشد.
علائم منفی: کاهش انگیزه، کاهش علاقه و لذت، کنارهگیری اجتماعی یا کاهش بیان احساسات.
مشکلات شناختی: دشواری در تمرکز، حافظه و پردازش اطلاعات.
چه زمانی شروع میشود؟
این اختلال اغلب در اواخر نوجوانی یا اوایل بزرگسالی ظاهر میشود، اگرچه ممکن است در سنین دیگر نیز رخ دهد. شروع بیماری همیشه ناگهانی نیست و گاهی تغییرات رفتاری، اجتماعی یا شناختی مدتی پیش از بروز علائم شدیدتر مشاهده میشوند.
یکی از پرسشهایی که در متون فارسی درباره اختلالات روانپزشکی مطرح میشود این است که آیا «اسکیزوفرنی» و «شیزوفرنی» دو بیماری متفاوت هستند یا دو نام برای یک بیماری. پاسخ کوتاه این است که اسکیزوفرنی و شیزوفرنی دو اختلال متفاوت نیستند؛ هر دو به یک اختلال روانپزشکی اشاره میکنند که نام انگلیسی آن schizophrenia است.
تفاوت اصلی میان این دو واژه، در شیوه انتقال و تلفظ واژه انگلیسی به زبان فارسی است. در منابع علمی انگلیسیزبان، اصطلاح استاندارد schizophrenia است و سازمانهایی مانند National Institute of Mental Health (NIMH) و World Health Organization (WHO) نیز همین اصطلاح را به کار میبرند.
بنابراین، اگر فردی بگوید «منظورم شیزوفرنی است» و فرد دیگری بگوید «اسکیزوفرنی»، در کاربرد پزشکی معمولاً هر دو درباره یک بیماری واحد صحبت میکنند. بااینحال، برای نوشتار دانشگاهی و پزشکی فارسی، «اسکیزوفرنی» به تلفظ و اصطلاح علمی رایج نزدیکتر است و بهتر است در متون تخصصی از همین شکل استفاده شود.
۱. منشأ تفاوت دو واژه واژه انگلیسی schizophrenia از نظر تلفظ تقریباً به صورت «سکیتسوفْرینیا» یا «اسکیتسوفْرینیا» تلفظ میشود و در زبانهای مختلف به شکلهای متفاوتی وارد شده است. «شیزوفرنی» بیشتر یک شکل رایج و سادهشده در انتقال این واژه به فارسی است، درحالیکه «اسکیزوفرنی» نیز شکل دیگری از همان اصطلاح است که در متون تخصصی فارسی کاربرد گستردهای دارد. نکته مهم این است که تفاوت در املا یا تلفظ فارسی نباید با تفاوت تشخیصی اشتباه گرفته شود. در نظامهای تشخیصی معتبر، بیماریای با نام «شیزوفرنی» در کنار «اسکیزوفرنی» وجود ندارد. برای مثال، در ICD-11 سازمان جهانی بهداشت، این اختلال با عنوان Schizophrenia و کد 6A20 طبقهبندی شده است. ICD-11 همچنین اختلالاتی مانند schizoaffective disorder، schizotypal disorder و delusional disorder را در همان گروه اختلالات روانپریشانه اولیه قرار میدهد، اما اینها با schizophrenia یکسان نیستند.
۲. اسکیزوفرنی دقیقاً چیست؟ اسکیزوفرنی یک اختلال روانی جدی است که میتواند بر نحوه تفکر، احساس، ادراک و رفتار فرد تأثیر بگذارد. NIMH توضیح میدهد که افراد مبتلا ممکن است در برخی دورهها ارتباط خود را با واقعیت از دست بدهند و علائم بیماری میتواند عملکرد روزمره، تحصیل، کار و روابط اجتماعی را دشوار کند. بااینحال، اسکیزوفرنی را نباید صرفاً «بیماریِ شنیدن صدا» دانست. این اختلال مجموعهای گسترده از علائم دارد که معمولاً در سه گروه اصلی بررسی میشوند: علائم روانپریشانه، علائم منفی و علائم شناختی.
علائم روانپریشانه شامل توهم، هذیان و اختلال در سازماندهی فکر و گفتار است. برای مثال، فرد ممکن است صداهایی را بشنود که منبع بیرونی ندارند یا باورهای بسیار محکمی داشته باشد که با شواهد موجود سازگار نیستند. اختلال در فکر نیز ممکن است باعث شود گفتار فرد از موضوعی به موضوع دیگر بپرد یا سازمانیافتگی معمول خود را از دست بدهد. علائم منفی با کاهش یا از دست رفتن برخی کارکردهای معمول همراهاند؛ برای نمونه کاهش انگیزه، کاهش علاقه یا لذت، کنارهگیری اجتماعی و کاهش بیان هیجانی. علائم شناختی نیز میتوانند شامل مشکلات توجه، تمرکز، پردازش اطلاعات و حافظه باشند. بنابراین تصویر بالینی اسکیزوفرنی بسیار پیچیدهتر از یک علامت منفرد است.
۳. آیا اسکیزوفرنی همان روانپریشی است؟ خیر. این تمایز بسیار مهم است. روانپریشی یا psychosis یک وضعیت یا مجموعهای از علائم است، نه لزوماً یک تشخیص مستقل به نام اسکیزوفرنی. فردی ممکن است دچار روانپریشی شود اما هرگز تشخیص اسکیزوفرنی نگیرد. بر اساس اطلاعات NIMH، روانپریشی میتواند در اختلالاتی مانند اسکیزوفرنی، اختلال دوقطبی یا افسردگی شدید مشاهده شود.
همچنین بعضی داروها، مصرف مواد، کمبود شدید خواب و برخی بیماریهای جسمی نیز میتوانند با علائم روانپریشانه ارتباط داشته باشند. به همین دلیل، تشخیص اسکیزوفرنی نیازمند ارزیابی تخصصی و بررسی علل احتمالی دیگر است.
این نکته به درک بهتر تفاوت اصطلاحات کمک میکند: «شیزوفرنی» و «اسکیزوفرنی» دو نام برای یک تشخیص هستند، اما «روانپریشی» اصطلاحی گستردهتر است و میتواند در شرایط مختلف رخ دهد.
۴. سن شروع و روند بیماری اسکیزوفرنی معمولاً در اواخر نوجوانی یا اوایل بزرگسالی آشکار میشود. NIMH گزارش میکند که تشخیص این اختلال اغلب در فاصله سنی حدود ۱۶ تا ۳۰ سالگی و پس از نخستین دوره روانپریشی انجام میشود. بااینحال، تغییرات تدریجی در تفکر، خلق، عملکرد اجتماعی و رفتار ممکن است پیش از نخستین دوره روانپریشی ظاهر شوند.
روند بیماری از فردی به فرد دیگر متفاوت است. برخی افراد دورههایی از تشدید علائم و سپس بهبود را تجربه میکنند و در برخی دیگر علائم پایدارتر هستند. به همین دلیل، نمیتوان تنها بر اساس شنیدن یک علامت یا مشاهده یک رفتار خاص، تشخیص اسکیزوفرنی داد.
WHO نیز تأکید میکند که اسکیزوفرنی میتواند حوزههای مختلف زندگی، از روابط خانوادگی و اجتماعی گرفته تا تحصیل و اشتغال، را تحت تأثیر قرار دهد؛ اما این مسئله به معنای ناتوانی قطعی و همیشگی فرد نیست. درمان و مراقبت مناسب میتواند به بهبود عملکرد و کیفیت زندگی کمک کند.
۵. تفاوت اسکیزوفرنی با اختلالات مشابه یکی از دلایل اهمیت استفاده دقیق از اصطلاحات این است که اسکیزوفرنی نباید با سایر اختلالات روانپریشانه یکی دانسته شود. برای مثال، اختلال اسکیزوافکتیو (schizoaffective disorder) با اسکیزوفرنی یکسان نیست؛ در این اختلال، علائم خلقی قابلتوجه نیز در کنار علائم روانپریشانه وجود دارند. در ICD-11، اسکیزوفرنی و اختلال اسکیزوافکتیو دو تشخیص جداگانه هستند.
همچنین اسکیزوفرنی با اختلال هذیانی (delusional disorder) و اختلال اسکیزوتایپی (schizotypal disorder) تفاوت دارد. این اختلالها ممکن است برخی ویژگیهای مشترک داشته باشند، اما معیارهای تشخیصی آنها یکسان نیست.
WHO در ICD-11 این اختلالات را بهعنوان تشخیصهای جداگانه طبقهبندی کرده است. از سوی دیگر، اسکیزوفرنی با اختلال هویت تجزیهای نیز تفاوت اساسی دارد. NIMH صراحتاً تأکید میکند که اسکیزوفرنی به معنای «چند شخصیت داشتن» نیست. این باور که واژه schizophrenia به معنای «دو شخصیتی بودن» است، یک برداشت نادرست و قدیمی است.
۶. آیا درمان اسکیزوفرنی امکانپذیر است؟ وجود تشخیص اسکیزوفرنی به این معنا نیست که فرد هیچ امکان بهبودی ندارد. درمانهای مؤثری برای کنترل علائم و افزایش عملکرد وجود دارند. NIMH داروهای ضدروانپریشی را یکی از اجزای اصلی درمان معرفی میکند. بسته به شرایط فرد، درمان میتواند شامل مداخلات روانشناختی و توانبخشی، آموزش خانواده، حمایت شغلی و تحصیلی و برنامههای تخصصی برای نخستین دوره روانپریشی نیز باشد.
یکی از رویکردهای مهم، coordinated specialty care یا مراقبت تخصصی هماهنگ است که در آن متخصصان مختلف در کنار فرد و خانواده او برای کاهش علائم، بهبود عملکرد و حمایت از اهداف زندگی همکاری میکنند. پژوهشهای مورد اشاره NIMH نشان دادهاند که این رویکرد میتواند در کاهش علائم و بهبود کیفیت زندگی و مشارکت در تحصیل یا کار مفید باشد.
WHO نیز در برگه اطلاعاتی خود درباره اسکیزوفرنی تأکید میکند که مجموعهای از گزینههای مؤثر مراقبتی وجود دارد و دستکم بخشی از افراد مبتلا میتوانند به بهبودی کامل دست پیدا کنند. بنابراین استفاده از واژههایی مانند «جنون» یا تصور اینکه تشخیص اسکیزوفرنی مساوی با از دست رفتن کامل تواناییهای فرد است، از نظر علمی دقیق نیست.
۷. چرا استفاده از اصطلاح صحیح اهمیت دارد؟ هرچند «شیزوفرنی» و «اسکیزوفرنی» در گفتار روزمره به یک بیماری اشاره میکنند، استفاده از اصطلاح استاندارد در محیط دانشگاهی، پزشکی و پژوهشی اهمیت دارد. در منابع معتبر انگلیسیزبان، اصطلاح اصلی schizophrenia است و نظامهای تشخیصی بینالمللی نیز از همین نام استفاده میکنند. برای نمونه، WHO در نسخه یازدهم طبقهبندی بینالمللی بیماریها، Schizophrenia را بهعنوان یک تشخیص مشخص با کد 6A20 ثبت کرده است.
از این رو، اگر هدف نگارش مقاله، پایاننامه، تحقیق دانشگاهی یا متن پزشکی به زبان فارسی باشد، بهتر است در نخستین استفاده نوشته شود: «اسکیزوفرنی (Schizophrenia)». پس از آن میتوان از «اسکیزوفرنی» بهعنوان اصطلاح اصلی استفاده کرد. «شیزوفرنی» را نیز میتوان در توضیح اصطلاحات رایج ذکر کرد، اما نباید آن را بیماری جداگانهای تصور کرد.
جمعبندی
در نهایت، هیچ تفاوت پزشکی یا تشخیصی میان اسکیزوفرنی و شیزوفرنی وجود ندارد. این دو واژه در فارسی معمولاً برای اشاره به یک اختلال واحد، یعنی schizophrenia، استفاده میشوند. تفاوت آنها عمدتاً به شیوه تلفظ و فارسینویسی اصطلاح انگلیسی مربوط است.
اسکیزوفرنی یک اختلال روانپزشکی جدی و چندبعدی است که میتواند ادراک واقعیت، تفکر، هیجان، انگیزه، شناخت و عملکرد اجتماعی فرد را تحت تأثیر قرار دهد. علائم آن ممکن است شامل توهم، هذیان، اختلال فکر، کاهش انگیزه، کنارهگیری اجتماعی و مشکلات شناختی باشد. بااینحال، وجود روانپریشی بهتنهایی به معنای ابتلا به اسکیزوفرنی نیست و تشخیص نهایی باید توسط متخصص سلامت روان و پس از ارزیابی دقیق انجام شود.
بنابراین اگر در یک متن فارسی با هر دو عبارت «شیزوفرنی» و «اسکیزوفرنی» مواجه شوید، نباید تصور کنید که نویسنده درباره دو بیماری متفاوت صحبت میکند. نام علمی انگلیسی هر دو یکی است: schizophrenia. برای نگارش علمی فارسی، «اسکیزوفرنی» انتخاب مناسبتری است و بهتر است برای جلوگیری از ابهام، اصطلاح انگلیسی آن نیز در اولین کاربرد داخل پرانتز آورده شود. منابع:
National Institute of Mental Health (NIMH). Schizophrenia: What is schizophrenia? Signs and symptoms, treatment and related information.
National Institute of Mental Health (NIMH). Schizophrenia — Statistics and prevalence. National Institute of Mental Health (NIMH). Understanding Psychosis.
World Health Organization (WHO). Schizophrenia — Fact sheet. 6 October 2025. World Health Organization (WHO). Clinical Descriptions and Diagnostic Requirements for ICD-11 Mental, Behavioural and Neurodevelopmental Disorders. 2024.
World Health Organization (WHO). ICD-11 — International Classification of Diseases, 11th Revision.
