مادر او که در حال بهبود پس از جراحی سرطان معده بود، برای بازگرداندن سطح پروتئین خونش به تزریق روزانه آلبومین انسانی نیاز داشت. هر بطری ۱۰ گرمی از این فرآورده خونی وارداتی حدود ۴۶ دلار قیمت داشت و گرانترین داروی مورد استفاده در روند درمان مادرش بود.
این زن ۴۴ ساله به سیانان گفت: «فقط امیدوارم حالش زودتر خوب شود. البته درباره پول هم نگرانم، اما چارهای ندارم.»
مادر ژه طی بیش از دو ماه، ۷۲ بطری مصرف کرد؛ هزینهای معادل درآمد هفت ماه ژه، که در یک فروشگاه محلی در استان هنان، در مرکز چین، کار میکند. او گفت اگر خواهرش کمک نمیکرد، بهسادگی از عهده هزینه درمان برنمیآمد و بدون این دارو نیز وضعیت مادرش ممکن بود وخیمتر شود.
چین بزرگترین مصرفکننده آلبومین انسانی در جهان است؛ آلبومین فراوانترین پروتئین موجود در پلاسماست و بهطور گسترده برای مراقبت از بیماران دچار آسیبهای شدید، مانند سوختگی، و همچنین بازگرداندن سطح پروتئین خون در بیماریهای مزمن، مانند بیماریهای کبدی، استفاده میشود.
اما چین مدتهاست با کمبود داخلی این ماده مواجه است؛ کمبودی که عمدتاً به دلیل مقررات سختگیرانه درباره جمعآوری پلاسما و میراث رسوایی آلودگی به اچآیوی در دهه ۱۹۹۰ ایجاد شده است. این کشور همچنان برای بخش بزرگی از عرضه آلبومین انسانی خود به پلاسمای بزرگترین رقیب ژئوپلیتیکیاش، یعنی ایالات متحده، وابستگی شدیدی دارد.
ایالات متحده حدود ۷۰ درصد پلاسمای جهان را تأمین میکند و یکی از معدود کشورهایی است که به اهداکنندگان پول میپردازد. هر سال میلیونها آمریکایی برای تأمین هزینههای روزمره، دست خود را برای اهدای پلاسما دراز میکنند؛ افرادی مانند اسکای تاکر ۲۵ ساله.
این دانشجوی کالج محلی که به مدت هفت سال، هفتهای دو بار پلاسما اهدا میکرد تا هزینههای زندگیاش را تأمین کند، گفت: «با اینکه میدانم این کار میتواند جان یک نفر را نجات دهد، بیشتر اوقات فقط نگرانم که وعده غذایی بعدیام را چگونه تأمین کنم یا آیا میتوانم به گربههایم غذا بدهم یا نه.»
اسکای تاکر، اهداکننده سابق پلاسما که در سنتلوئیس زندگی میکند.
بر اساس مطالعهای که در سال ۲۰۲۴ با مشارکت پژوهشگرانی از نهاد ملی بازرسی دارو و نهاد بازرسی داروی استان ژجیانگ چین انجام شد، بیش از ۶۰ درصد بازار آلبومین چین را تولیدکنندگان خارجی تأمین میکنند و تمام این محصولات نیز از پلاسمای جمعآوریشده در ایالات متحده ساخته میشوند.
این وابستگی، خطرهای فزایندهای برای بیماران چینی به همراه دارد.
پژوهشگران به سیانان گفتند کمبود داخلی پلاسما در چین ممکن است در صورت اختلال در جریان عرضه تحت سلطه آمریکا بر اثر تنشهای ژئوپلیتیکی یا بحرانهای بهداشت جهانی، مانند همهگیری کووید-۱۹، بیماران را در برابر کمبود دارو و افزایش قیمتها آسیبپذیر کند.
به نظر میرسد پکن بیش از گذشته از این آسیبپذیری آگاه شده است.
شی چن، دانشیار بهداشت عمومی در دانشگاه ییل، گفت: «به همین دلیل آنها میخواستند ظرفیت جمعآوری پلاسما در بازار چین را افزایش دهند.»
چین پس از افتتاح دهها مرکز جدید مجاز جمعآوری پلاسما در سال ۲۰۲۳، در ژوئیه سال گذشته نخستین آلبومین تولیدشده از برنج را برای عرضه در بازار تأیید کرد؛ اقدامی که بخشی از تلاش گستردهتر این کشور برای کاهش وابستگی به پلاسمای آمریکایی است.
با وجود این تلاشها، چین همچنان با کمبود سالانه حدود ۶ هزار تُن پلاسما روبهروست. این رقم در محاسبه سیانان و بر اساس دادههای صنعت و برآورد تقاضای داخلی که رسانههای دولتی چین به آن استناد کردهاند، به دست آمده است.
رهایی کامل از وابستگی به پلاسمای آمریکا برای کشوری که هنوز تحت تأثیر رسوایی «اقتصاد پلاسما» در دهه ۱۹۹۰ قرار دارد، بسیار پیچیده است؛ رسواییای که در جریان آن، جمعآوری ناایمن خون و پلاسما، دهها هزار نفر از ساکنان روستایی مرکز چین را به اچآیوی مبتلا کرد.
**رسوایی پلاسما**
بر اساس گزارشهای بایگانیشده رسانههای دولتی چین، مقامهای محلی در استان فقیر هنان در دهه ۱۹۹۰، آرمانهای اقتصادی خود را به تجارت پلاسما گره زدند و صدها هزار کشاورز گرفتار مشکلات مالی را برای فروش پلاسمای خود بسیج کردند.
بر اساس گزارشی که روزنامه دولتی «پکن نیوز» در سال ۲۰۰۴ منتشر کرد، شعاری که در آن زمان بهطور گسترده در روستاهای مرکز چین رواج داشت، چنین بود: «دستت را دراز کن، رگهایت را نشان بده؛ یک بار دراز کردن دست، یک مشت پول؛ ۵۰ یوان درآمد.» در آن زمان، ۵۰ یوان تقریباً معادل درآمد یک ماه بسیاری از ساکنان روستایی بود.
این موج پس از تصمیم پکن در اواسط دهه ۱۹۸۰ برای ممنوعیت واردات تقریباً همه فرآوردههای خونی، بهجز آلبومین انسانی، شکل گرفت؛ تصمیمی که در بحبوحه نگرانیهای فزاینده درباره بحران جهانی اچآیوی و ایدز اتخاذ شده بود. چین تلاش کرد صنعت مبتنی بر پلاسما را در داخل ایجاد کند، اما این رونق به فاجعه انجامید.
کیسههای پلاسمای خون در مرکز خونشناسی استان شاآنشی در شهر شیآن چین، ۲۰ نوامبر ۲۰۰۹.
شور و هیجان برای جمعآوری پلاسما که با شیوههای ناایمن و غیربهداشتی، مانند استفاده مجدد از سوزنها، همراه بود، در نهایت به یکی از بدترین شیوعهای اچآیوی در چین دامن زد. هنان در سال ۱۹۹۵ نخستین مورد اچآیوی خود را گزارش کرد و این موضوع مقامهای محلی را بر آن داشت تا بانکهای خون سراسر استان را تعطیل کنند.
بر اساس سرشماری رسمی استانی سال ۲۰۰۴ که شبکه تلویزیونی دولتی چین، سیسیتیوی، آن را گزارش کرد، مقامهای هنان ۹ سال بعد پذیرفتند که ۲۵ هزار نفر از فروشندگان سابق پلاسما در این استان به اچآیوی مبتلا شدهاند. با این حال، پژوهشگران مستقل، از جمله گائو یائوجی، پزشک و افشاگر فقید، معتقد بودند شمار واقعی مبتلایان ممکن است بسیار بیشتر باشد.
**تلاش برای خودکفایی**
این شیوع ویرانگر، صنعت فرآوردههای خونی چین را دگرگون کرد و موجب وضع مقررات گسترده در سراسر زنجیره، از جمعآوری پلاسما تا استفاده بالینی، شد. این حادثه همچنین میراثی ماندگار از بیاعتمادی عمومی بر جای گذاشت.
شی چن از دانشگاه ییل، با استناد به تحقیقات میدانی خود در فاصله سالهای ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۷، گفت به دلیل «تصویر بد» مرتبط با «اقتصاد پلاسما» در هنان، دولتهای محلی در استانهای یوننان، سیچوان و گوئیژو، یعنی استانهای کوهستانی جنوبغربی که در پذیرش این بخش از هنان پیروی کرده بودند، تلاش میکردند از صنعت خون فاصله بگیرند و سرمایهگذاریها را به حوزههای دیگر هدایت کنند.
یک مدیر باسابقه صنعت در چین که به دلیل نداشتن مجوز برای اظهارنظر عمومی، به شرط فاش نشدن نامش با سیانان گفت، انگ اجتماعی ناشی از رسوایی گذشته همچنان بر نگاه عمومی به اهدای پلاسما به عنوان اقدامی «خطرناک» اثر میگذارد؛ این در حالی است که سطح ایمنی و استانداردهای نظارتی به شکل چشمگیری بهبود یافته است.
تحلیلگران صنعت میگویند جدای از آسیب اعتباری، کنترل سختگیرانه پکن بر این حوزه طی سه دهه گذشته، که با هدف جلوگیری از تکرار فاجعه آلودگی خون اعمال شده، توانایی تولیدکنندگان برای ساخت داروهای نجاتبخش را نیز محدود کرده است.
این نگرانی تا حد زیادی از دید افکار عمومی پنهان مانده بود تا اینکه کمبود عرضه در دوران کووید-۱۹ آن را در کانون توجه قرار داد.
یکی از کارکنان بانک خون، در حال جداسازی و آمادهسازی کرایوپرسیپیتیت از پلاسمای تازه منجمدشده در شهر کانگژو، استان هِبی چین، ۱۵ ژانویه ۲۰۲۱.
در دوران همهگیری، درمانهای مبتنی بر پلاسما، مانند آلبومین انسانی و ایمونوگلوبولین تزریقی، بهطور گسترده برای درمان موارد وخیم کووید-۱۹ در چین استفاده شد.
به گفته نماینده یک جامعه بیماران مبتلا به اختلالات ارثی سیستم ایمنی، افزایش تقاضا موجی از خریدهای هراسآلود را به دنبال داشت، قیمتها را بالا برد و دسترسی بسیاری از بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن به منابع دارویی را دشوار کرد. این فرد به دلیل حساسیت اظهارنظر درباره رسانههای خارجی، خواست نامش فاش نشود.
از آن زمان، درخواستها برای خودکفایی در زمینه فرآوردههای خونی از سوی فعالان صنعت، دانشگاهیان و مشاوران سیاسی با صدای بلندتری مطرح شده و تلاشها برای رفع کمبود پلاسما شتاب گرفته است.
چین پس از افتتاح ۳۲ مرکز جدید جمعآوری پلاسما در سال ۲۰۲۳، شمار کل این مراکز را به ۳۰۲ رساند. نهاد نظارتی دارویی این کشور نیز نخستین آلبومین نوترکیب انسانیِ مشتقشده از برنج را تأیید کرد؛ اقدامی که بخشی از تلاش گستردهتر شی جینپینگ، رهبر چین، برای در دست گرفتن «جایگاههای راهبردی» در فناوریها و صنایع کلیدی است.
یانگ دایچانگ، رئیس هیئتمدیره شرکت «هلثجِن بیوتکنولوژی»، تولیدکننده این دارو، در گفتوگویی با خبرگزاری دولتی شینهوا گفت انتظار میرود این محصول در نهایت جایگزین حدود یکچهارم آلبومین مشتقشده از پلاسماهای وارداتی چین شود.
با این حال، این مدیر باسابقه صنعت چین معتقد است پذیرش آلبومین بر پایه برنج در بازار ممکن است دشوار باشد، زیرا این محصول تنها برای درمان سیروز کبدی قابل استفاده است و هزینه تولید آن نیز ممکن است در مقایسه با محصولات دیگر بالا باشد.
این منبع معتقد است اگر چین بخواهد خودکفایی خود را افزایش دهد، باید نظام نظارتی چند دههای خود را بهطور اساسی بهروزرسانی کند.
این منبع گفت: «مقررات چین درباره بیشتر محصولات دیگر، بیش از پیش به استانداردهای بینالمللی نزدیک شده است. اما در مورد فرآوردههای خونی، مقررات همچنان بسیار عقبتر است... این مقررات اساساً در سطح دهههای ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ متوقف مانده است.»
افراد فعال در صنعت میگویند مقرراتی که مراکز جمعآوری پلاسما را به مناطق جغرافیایی خاص محدود میکند و فقط به ساکنان ثبتشده محلی اجازه اهدا میدهد، باعث شده است دومین کشور پرجمعیت جهان تنها بین ۱.۵ تا ۳ میلیون اهداکننده فعال پلاسما داشته باشد. این برآورد را شی چن از دانشگاه ییل ارائه کرده است.
در مقابل، ایالات متحده با جمعیتی معادل تنها یکچهارم جمعیت چین، مجموعه بزرگتری از اهداکنندگان، حدود ۴ میلیون نفر، دارد. پیتر جاورسکی، استاد دانشگاه جرجتاون که اخلاق و اقتصاد کسبوکار پلاسما را مطالعه میکند، این رقم را بهطور تقریبی برآورد کرده است.
پیتر جاورسکی، بنیانگذار گروه پژوهش خون و پلاسما در دانشگاه جرجتاون، در سال ۲۰۲۴ از یک مرکز خون و پلاسمای بایولایف در شهر وین اتریش بازدید میکند.
**چرا آمریکاییها پلاسما میفروشند؟ **
صنعت پلاسما در چین بهشدت محدود است، اما این وضعیت در تضاد با نظام رو به رونق جمعآوری پلاسما در ایالات متحده قرار دارد؛ نظامی که بخشی از رشد خود را مدیون آمریکاییهایی است که به دلیل افزایش سرسامآور قیمتها و تضعیف بازار کار با فشار مالی روبهرو هستند و در نهایت، واردات آلبومین انسانی چین را پشتیبانی میکند.
بر اساس دادههای تاریخی گردآوریشده از سوی جاورسکی، که ریاست گروه پژوهش خون و پلاسما در دانشگاه جرجتاون را بر عهده دارد، شمار مراکز پلاسما در آمریکا از ۶۰۱ مرکز در سال ۲۰۱۶ به بیش از ۱۲۰۰ مرکز در سال گذشته رسیده و بیش از دو برابر شده است. برای مقایسه، این تعداد تقریباً با شمار رستورانهای زنجیرهای دنیز در آمریکا برابر و نزدیک به دو برابر شمار فروشگاههای کاستکو است.
به گفته جاورسکی، حجم جمعآوری پلاسما نیز از بیش از ۳۵ میلیون لیتر در سال ۲۰۱۵ به برآورد ۶۲.۵ میلیون لیتر در سال گذشته افزایش یافته است.
جاورسکی افزود: «این صنعت هر سال ۶ تا ۸ درصد رشد میکند و به نظر نمیرسد طی پنج تا ۱۰ سال آینده چیزی بتواند این روند را کند کند.» او دلیل این رشد را افزایش تقاضای جهانی برای داروهای مشتقشده از پلاسما عنوان کرد.
میشل گودوین زمانی بخشی از ستون فقرات آمریکایی صنعت جهانی ۴۳ میلیارد دلاری پلاسما بود.
این مادر مجرد ۶۰ ساله که در شهر نورثهمپتون در ایالت ماساچوست از دو دانشجوی دانشگاه مراقبت میکند، گفت پس از ترک شغل باثبات خود برای تحصیل در رشته پرستاری، به این نتیجه رسید که درآمدش پس از فارغالتحصیلی برای تأمین هزینههای زندگی کافی نیست و پلاسما بهطور موقت راه نجات مالی او شد.
او طی یک سال، از پاییز ۲۰۲۳، هفتهای دو بار پلاسما اهدا کرد و بیش از ۸ هزار دلار درآمد داشت. گودوین در سال ۲۰۲۴ این کار را متوقف کرد، زیرا احساس میکرد این روند بیش از حد «وقتگیر» و «خستهکننده» است و جای زخمی «زشت» بر جای گذاشته که نمیخواست بدتر شود.
گودوین گفت زمانی که برای پرداخت صورتحسابهایش پلاسما میفروخت، از گفتن این موضوع به دیگران خجالت میکشید: «نمیخواستم بچههایم بدانند که... من واقعاً دارم از بازویم خون میفروشم تا کمک کنم هزینه تحصیل شما را بدهم.»
با این حال، او از پشتوانه مالیای که این کار فراهم کرده بود نیز قدردان بود.
کاتلین مکلافلین در کتاب سال ۲۰۲۳ خود با عنوان «پول خون: داستان زندگی، مرگ و سود در صنعت خون آمریکا»، که حاصل یک تحقیق ۱۰ ساله درباره صنعت پلاسمای آمریکا بود، با بیش از ۱۰۰ اهداکننده پلاسما گفتوگو کرد. این تحقیق با پرسش او درباره منشأ داروی نجاتبخش زندگی خودش آغاز شده بود.
کاتلین مکلافلین، نویسنده کتاب «پول خون: داستان زندگی، مرگ و سود در صنعت خون آمریکا».
او گفت: «اقتصاد ما در حق افرادی که ثروتمند نیستند کوتاهی میکند و آنها را به انجام کارهایی سوق میدهد که در شرایط دیگر ممکن است انجام ندهند.»
بر اساس مطالعهای در سال ۲۰۲۱ که بر پایه دو نظرسنجی ملی اختصاصی انجامشده بین سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۱ صورت گرفته است، بیشتر افرادی که پلاسما میفروشند، معمولاً کمتر از ۳۵ سال دارند، بیکارند، مدرک دانشگاهی ندارند، سیاهپوست و مرد هستند.
اینکه صنعت پولی اهدای پلاسما در آمریکا از مشکلات مالی بهرهکشی میکند یا به کاهش این مشکلات کمک میرساند، همچنان در بحث عمومی محل اختلاف است.
چین نیز به اهداکنندگان پلاسما پول پرداخت میکند، اما اهدای پلاسما را به یک بار در هر دو هفته و حداکثر ۲۴ بار در سال محدود کرده است؛ رقمی بسیار کمتر از ایالات متحده که در آن اهداکنندگان میتوانند تا دو بار در هفته، یعنی ۱۰۴ بار در سال، آستین خود را بالا بزنند.
سازمان جهانی بهداشت به دلایل اخلاقی از جمعآوری بدون پرداخت هزینه برای پلاسما حمایت میکند و استدلالش تا حدی این است که این روش به محافظت از جوامع محروم در برابر اجبار احتمالی کمک میکند. با این حال، جاورسکی که خود چهار بار پلاسما اهدا کرده است، میگوید پرداخت پول به اهداکنندگان به تضمین عرضه پایدار ماده اولیه داروهای نجاتبخش کمک میکند.
برای بیماران چینی، دستکم آن دسته از بیمارانی که توان پرداخت هزینه این محصول را دارند، مسئله بیش از آنکه اخلاقی باشد، به بقای آنها مربوط است.
تا زمانی که چین نتواند به اندازه کافی پلاسما تولید یا جایگزین کند، دهها میلیون بیمار نیازمند آلبومین انسانی، مانند خانواده ژه، همچنان به مایع حیاتیای وابستگی شدید خواهند داشت که معمولاً از آمریکاییهای گرفتار مشکلات مالی به دست میآید.
این وابستگی، کارشناسان و مکلافلین، نویسنده کتاب، را با پرسشی ناخوشایند روبهرو میکند:
«اگر اتفاقی در آن کشور رخ دهد و آن نظام مجبور به تعطیلی شود، دارو را از کجا تهیه میکنید؟»
جویس جیانگ، سیمون مککارتی، شوای ژانگ و سونیا کینگ از سیانان در تهیه این گزارش مشارکت داشتهاند.
