در تجربه حرفهای او، مرمت یک بنای تاریخی بدون شناخت زمینهای که بنا در آن شکل گرفته، تاریخ شهر، مناسبات اجتماعی و ویژگیهای معماری آن، نمیتوانست به معنای واقعی حفاظت باشد؛ رویکردی که در اصفهان، با گستردگی و پیچیدگی میراث تاریخی آن، اهمیت بیشتری پیدا میکرد.
در سالروز درگذشت آیتاللهزاده شیرازی، بازخوانی کارنامه و اندیشه او فرصتی است برای بازگشت به این پرسش که از میان آنچه وی در حوزه مرمت، حفاظت، پژوهش و آموزش برجای گذاشت، کدام بخش امروز بیش از گذشته به کار میراث فرهنگی ایران میآید.
اهمیت این پرسش زمانی روشنتر میشود که بخشی از چالشهای امروز اصفهان، از وضعیت بافت تاریخی و حریم آثار تا شیوه مداخله و مرمت بناها، دقیقاً در همان حوزههایی قرار میگیرد که شیرازی سالها درباره آنها حساسیت داشت و برای تغییر نگاه به آنها تلاش کرد.
از حضور در میدان تا ساختن یک نظام حرفهای
مرتضی بخردی، معمار و مرمتگر در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به سابقه آشنایی خود با باقر آیتاللهزاده شیرازی اظهار کرد که آشنایی او با نام شیرازی به سالهایی بازمیگردد که در دوران دانشجویی در پروژه معماری داخلی هتل شاه عباس فعالیت میکرد و نام وی را در میان فعالان میراث فرهنگی اصفهان میشنید. در آن دوره، برخی کارشناسان خارجی نیز در اصفهان فعالیت داشتند و افرادی که با شیرازی همکاری کرده بودند، از جدیت و علاقه او به مرمت و حفاظت آثار تاریخی سخن میگفتند.
وی افزود: شیرازی در آغاز فعالیت خود در اصفهان تلاش میکرد برای فعالیتهای میراث فرهنگی نظم و برنامه ایجاد کند.
بخردی این دوره را از مقاطع مهم در شکلگیری یک نظام منظم برای حفاظت از بناهای تاریخی میداند و معتقد است بخشی از ساختاری که بعدها در دیگر نقاط کشور نیز گسترش یافت، از همان تجربههای اصفهان شکل گرفت.
این معمار و مرمتگر ادامه داد: یکی از ویژگیهای شیرازی این بود که متخصصان را متناسب با تواناییهایشان در جایگاههای مختلف قرار میداد و نسبت به وضعیت پروژهها حساس بود. وی به شهرهای دور و نزدیک سفر میکرد و در روند مرمت آثار حضور مستقیم داشت.
به گفته بخردی، نایین یکی از نمونههایی بود که شیرازی چندین بار شخصاً برای بررسی کارهای مرمتی به آنجا رفت و درباره روند اجرای پروژه نظر داد.
بخردی تصریح کرد: فعالیت شیرازی در زمینه احیای دولتخانه صفوی و مطالعات مربوط به ساختار شهر اصفهان نیز نشان میداد که نگاه او صرفاً به یک بنای منفرد محدود نبود. او در کنار پروژههای مرمتی، مطالعات سازماندهی و مرمت را دنبال میکرد و تلاش داشت میان حفاظت آثار و ساختار تاریخی شهر ارتباط برقرار کند.
وی درباره اینکه اگر شیرازی امروز در اصفهان حضور داشت، کدام وضعیت بیش از همه میتوانست نگرانی او را برانگیزد، گفت: وضعیت امروز شهر از نظر او احتمالاً فقط یک نقطه مشخص نبود و مجموعهای از مسائل در اصفهان میتوانست محل اعتراض باشد.
بخردی با اشاره به وضعیت طبقه دوم بناهای پیرامون میدان نقش جهان افزود که شیرازی برای این بخش طرحی با هدف تبدیل آن به موزه در نظر داشت، اما امروز این فضاها به صورت قطعهقطعه واگذار شده و آن برنامه یکپارچه دنبال نشده است.
بخردی یکی از نمونههای روشن عملکرد شیرازی را نجات پلهای تاریخی اصفهان دانست و اضافه کرد: در دورهای اتوبوسها و کامیونهایی که در مسیر شیراز تردد میکردند از این پلها عبور میکردند، اما شیرازی برای جلوگیری از ادامه این روند، مسیر عبور خودرو را مسدود کرد.
شیرازی از تکبنا عبور کرده بود؛ مسئله امروز، بافت تاریخی است
مهرداد قیومی بیدهندی، معمار، نویسنده و مترجم نیر در گفتگو با خبرنگار مهر، مهمترین تغییر ایجادشده در نگاه آیتاللهزاده شیرازی را در سه محور کلنگری به معماری، توجه به اندیشه در تاریخ معماری و مرمت و توجه به شهر و بافت شهری دانست.
وی افزود: شیرازی معماری را امری یکپارچه و مرتبط با مکان زیست انسان میدید و آن را به مجموعهای از بناهای منفرد که هر کدام موضوعی جداگانه برای تاریخ هنر یا مرمت باشند، محدود نمیکرد. از همین رو، در نگاه او اثر معماری باید در سیاق شهری خود مطالعه میشد و حفاظت نمیتوانست تنها به تکآثار محدود بماند.
قیومی ادامه داد: توجه به اندیشه در تاریخ معماری و مرمت نیز بخش دیگری از رویکرد شیرازی بود؛ یعنی هم اندیشه انسانهایی که آثار را پدید آوردهاند و هم نظرورزی درباره تاریخ معماری و مرمت، برای او اهمیت داشت.
به گفته این معمار و پژوهشگر، همین نگاه باعث میشد پژوهش و مرمت از یکدیگر جدا نباشند و عملیات حفاظت نیز بتواند به شناخت دقیقتر تاریخ معماری کمک کند.
این معمار، نویسنده و مترجم تصریح کرد: اگر استثنائات را کنار بگذاریم، بخش زیادی از میراث فکری شیرازی در نظام مرمت ایران فراموش شده است.
از نگاه او، شیرازی در شرایط امروز پیش از هر چیز با نگاه اقتصادمحور، درآمدزا و توریستی به میراث معماری و مرمت مخالفت میکرد و شکسته شدن حریم آثار تاریخی و بیاعتنایی به بافتهای تاریخی و میراث معماری غیرفاخر را نیز در تعارض با رویکرد خود میدید.
قیومی یکی از ناشناختهترین میراث فکری شیرازی را طرحی دانست که وی برای حفاظت و مرمت بافت تاریخی اصفهان تهیه کرده بود اما به اجرا نرسید.
وی افزود: اهمیت این طرح در آن بود که قرار بود بافت تاریخی را در کنار نیازهای امروز شهر حفظ کند؛ رویکردی که میتوانست فاصله میان حفاظت و زندگی معاصر را کاهش دهد.
نگاه اجتهادی شیرازی؛ شناخت جهان بدون نسخهبرداری
محمدرضا اولیا، معمار و مرمتگر پیشکسوت در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به سابقه آشنایی خود با آیتاللهزاده شیرازی اظهار کرد: این آشنایی به سال ۱۳۵۸ و زمانی بازمیگردد که شیرازی وارد دفتر فنی سازمان حفاظت آثار باستانی ایران در یزد شد. در آن دوره هنوز سازمان میراث فرهنگی به شکل بعدی خود تشکیل نشده بود و مجموعههای مختلفی در حوزه حفاظت فعالیت میکردند که بعدها در ساختار سازمان میراث فرهنگی تجمیع شدند.
وی افزود: شیرازی پیش از انقلاب حدود ۱۶ سال مسئولیت دفتر فنی حفاظت آثار باستانی ایران در اصفهان را بر عهده داشت و با پشتوانهای از دانش و تجربه وارد ساختار جدید حفاظت شد.
این مرمتگر پیشکسوت ادامه داد: شیرازی از نظر علمی و حرفهای با تحولات جهانی حوزه میراث فرهنگی ارتباط داشت و به چهار زبان فارسی، عربی، انگلیسی و ایتالیایی تسلط داشت. حضور او در مجامع بینالمللی نیز باعث میشد از تجربهها و اتفاقات حوزه میراث در جهان مطلع باشد، اما این آشنایی به تقلید از روشهای دیگر کشورها منجر نمیشد.
اولیا این ویژگی را نگاه اجتهادی شیرازی توصیف کرد و گفت: او تجربه جهانی را میشناخت، اما برای هر مسئله نسخهای متناسب با شرایط همان مکان میخواست. به گفته وی، شرایط اصفهان با یزد، ارومیه، سیستان و بلوچستان، شیراز یا آذربایجان تفاوت داشت و مسائل هر منطقه باید با توجه به موقعیت تاریخی، جغرافیایی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی همان منطقه بررسی میشد.
وی با اشاره به تجربه خود در مدیریت حفاظت و احیای بناهای تاریخی کشور گفت: در شوراهای فنی، طرحهای استانها توسط مسئولان و کارشناسان ارائه و درباره آنها بحث میشد تا تصمیم بر اساس نظر جمعی کارشناسان شکل بگیرد. اولیا این فرآیند را نوعی احترام به اثر تاریخی و تلاشی برای کاهش خطا میداند؛ زیرا حتی فردی که مسئولیت یک پروژه را بر عهده داشت، نمیتوانست صرفاً بر اساس تشخیص شخصی خود درباره نحوه مداخله در اثر تصمیم بگیرد.
اولیا بخش دیگری از میراث شیرازی را آموزش و انتقال دانش او دانست و گفت: بخشی از میراث ناملموس وی در شاگردانی باقی مانده که مستقیم یا با واسطه از او آموختهاند. با این حال، انتقال دانش در چند نسل ممکن است برخی ظرافتهای روش اولیه را تغییر دهد و به همین دلیل بازخوانی مستقیم اندیشه و روش او اهمیت دارد.
وی نسبت به غلبه نگاه گردشگرمحور بر میراث نیز هشدار داد و افزود: استفاده از بناهای تاریخی برای گردشگری در جای خود قابل بررسی است، اما اگر بنا صرفاً با هدف جذب گردشگر و درآمدزایی مرمت شود، ماهیت حفاظت تغییر میکند.
اولیا حساسیت شیرازی نسبت به این موضوع را بخشی از نگاه او به میراث میداند؛ نگاهی که بنا را ابتدا به عنوان یک اثر تاریخی و بخشی از هویت جامعه میدید.
این مرمتگر پیشکسوت همچنین با اشاره به نگاه کلان شیرازی به اصفهان گفت: حساسیت او نسبت به تناسب پروژههای بزرگ با جغرافیا و تاریخ شهر نیز در همین چارچوب قابل بررسی است.
اولیا با اشاره به دیدگاه شیرازی درباره استقرار ذوبآهن در مجاورت اصفهان، این نمونه را نشانهای از توجه او به پیامدهای تصمیمهای بزرگ در کنار یک شهر تاریخی میداند.
میراث شیرازی در برابر یک پرسش امروز
روایت سه معمار و مرمتگر پیشکسوت از باقر آیتاللهزاده شیرازی، اگرچه از تجربههای متفاوت شکل گرفته، در یک نقطه به هم میرسد: حفاظت برای او صرفاً مرمت دیوار، سقف یا یک بنای تاریخی نبود؛ شناخت شهر، پژوهش، آموزش، تخصص، تصمیمگیری جمعی، توجه به زمان و مکان و استقلال کارشناسی، اجزای یک روش واحد بودند.
به همین دلیل، مسئله امروز اصفهان فقط این نیست که کدام بنا مرمت شده یا کدام پروژه متوقف مانده است؛ پرسش مهمتر این است که آیا در تصمیمهای مربوط به میدان نقش جهان، بافت تاریخی، پلها و توسعه شهری، هنوز همان نگاه کلنگری وجود دارد که اثر تاریخی را جدا از شهر و زندگی آن نمیدید.
شاید سنجش میراث واقعی شیرازی از همین نقطه آغاز شود؛ از اینکه اصفهان امروز تا چه اندازه با منطق حفاظت و اندیشهای که او برای آن تلاش کرد، فاصله دارد. کد مطلب 6921031
