سخنگوی صنعت آب: ۵۸ شهر درگیر تنش در حوزه آب شرب هستند/ کشور از نظر شاخص کلی بارش در شرایط نرمال قرار دارد/ تهران، البرز، قزوین، خراسان رضوی و استان مرکزی در تنش آبی قرار دارند

عیسی بزرگ زاده روز چهارشنبه در نشست خبری با بیان اینکه سال آبی در کشور از اول مهرماه آغاز می‌شود و تا پایان شهریور سال بعد ادامه دارد، گفت: اکنون در آخرین ماه سال آبی قرار داریم و اگرچه ممکن است در برخی نقاط بارش‌های محدودی رخ دهد، اما جمع‌بندی فعلی را می‌توان مبنای ارزیابی وضعیت بارش‌ها در پایان سال آبی قرار داد.

به گزارش ایرنا؛ وی با بیان اینکه بر اساس آمارها، میانگین بارش کشور تاکنون حدود ۲۳۸ میلی‌متر ثبت شده است؛ در حالی که میانگین بلندمدت در این مقطع حدود ۲۴۱ میلی‌متر برآورد می‌شود، افزود: بنابراین، میزان بارش کشور حدود یک درصد کمتر از مقدار نرمال است.

وی با یادآوری اینکه در ادبیات تخصصی مدیریت آب، تغییرات در بازه مثبت و منفی ۱۰ درصد نسبت به میانگین، همچنان در محدوده نرمال تلقی می‌شود، اظهار داشت: می‌توان گفت کشور از نظر شاخص کلی بارش در شرایط نرمال قرار دارد. با این حال، باید توجه داشت که آب ماهیتی محلی دارد. پربارشی در یک نقطه از جنوب یا غرب کشور، حتی اگر به سرریز شدن برخی سد‌ها منجر شود، لزوماً مشکل کم‌آبی در تهران، مشهد، کرج، اراک یا ساوه را حل نمی‌کند؛ زیرا میان این مناطق، ارتباط هیدرولیکی طبیعی یا مصنوعی مؤثری وجود ندارد. بنابراین، هر منطقه باید مسئله آب خود را با راهکار‌های متناسب همان منطقه مدیریت کند.

بزرگ زاده خاطر نشان کرد: بررسی وضعیت بارش در مقیاس استانی نشان می‌دهد که استان‌های قم، تهران، مرکزی، یزد، سیستان و بلوچستان، سمنان، اصفهان، گیلان، قزوین، البرز، مازندران و چهارمحال و بختیاری همچنان با کاهش بارندگی مواجه‌اند. میزان افت بارش در این ۱۲ استان بین ۱۲ تا ۳۷ درصد گزارش شده است.

سخنگوی صنعت آب کشور با اشاره به طرح‌هایی که در یکسال گذشته برای ارتقای آب رسانی به هموطنان انجام شده است، توضیح داد: برای استان قم، سال‌ها پیش طرح بزرگی با عنوان انتقال آب از سرشاخه‌ها اجرا شد. از نظر میزان بارش، قم بیشترین کاهش نسبت به شرایط نرمال را تجربه کرده است؛ اما به دلیل وجود زیرساخت‌های انتقال آب و اتصال هیدرولیکی مصنوعی برای تأمین آب شرب، این استان در حال حاضر با تنش جدی آب شرب مواجه نیست و از منابع سرشاخه‌ها تغذیه می‌شود.

وی وضعیت تهران را متفاوت دانست و افزود: با توجه به پیوند منابع آبی تهران و کرج، شرایط کم‌بارشی و کاهش ذخایر در این دو منطقه باید با حساسیت ویژه‌ای پیگیری شود. تهران، استان البرز و بخش‌هایی از قزوین که از منابعی مانند سد طالقان استفاده می‌کنند، در زمره مناطق دارای اولویت در مدیریت تنش آب شرب قرار دارند.

بزرگ زاده ادامه داد: در خراسان رضوی نیز شهر مشهد شرایط خاصی دارد؛ اگرچه میزان بارش در این منطقه حدود ۱۰ درصد بالاتر از نرمال بوده، اما یکی از منابع اصلی تأمین آب شرب مشهد، سد دوستی است که از کشور همسایه تغذیه می‌شود و ورودی مورد انتظار آب به این سد محقق نشده است. بنابراین، مشهد و استان خراسان رضوی همچنان با چالش تأمین آب شرب روبه‌رو هستند.

وی اظهار داشت: به‌طور مشخص، تهران و ۲۲ منطقه آن، استان البرز، بخش‌هایی از قزوین، شهر مشهد و خراسان رضوی، همچنین اراک و ساوه در استان مرکزی، در صدر مناطق دارای تنش آب شرب قرار دارند. البته اگر موضوع آب کشاورزی نیز بررسی شود، شمار استان‌ها و مناطق درگیر با محدودیت آبی افزایش خواهد یافت.

سخنگوی صنعت آب کشور با بیان اینکه در مقیاس ملی، وضعیت مخازن سد‌های کشور نسبت به سال گذشته بهتر شده است. اکنون درصد پرشدگی مجموع سد‌های کشور به ۵۳ درصد رسیده و حجم آب موجود در مخازن حدود ۲۷ میلیارد و ۳۵۰ میلیون مترمکعب است؛ در حالی که این رقم در سوم شهریور سال گذشته حدود ۲۰ میلیارد و ۴۰۰ میلیون مترمکعب بود. به این ترتیب، حجم ذخایر سد‌های کشور در مجموع حدود ۷ میلیارد مترمکعب افزایش یافته است.

وی در عین حال افزود: با وجود این بهبود در سطح ملی، وضعیت سد‌های تهران همچنان نگران‌کننده است؛ چراکه درصد پرشدگی سد‌های این استان تنها ۲۶ درصد گزارش شده است. راهبرد وزارت نیرو؛ ذخیره آب در سد‌های نیروگاهی برای پایداری برق و آب

سخنگوی صنعت آب کشور با بیان اینکه درصد پرشدگی سد‌های استان تهران یکسان نیست، توضیح داد: سد‌هایی که دارای نیروگاه برق‌آبی هستند، از جمله سد امیرکبیر، لتیان و طالقان، در مقایسه با سد‌های بدون نیروگاه مانند ماملو و لار، ذخایر بالاتری دارند.

بزرگ زاده ادامه داد: بر اساس آمار‌های ارائه‌شده، درصد پرشدگی سد لتیان ۵۴ درصد، ماملو ۱۳ درصد، امیرکبیر ۸۶ درصد و طالقان ۴۹ درصد است. سد لار نیز به دلیل شرایط خاص بهره‌برداری و محدودیت‌های موجود، در وضعیت متفاوتی قرار دارد و طی سال‌های گذشته از ظرفیت نیروگاهی آن استفاده عملیاتی نشده است.

وی افزود: ممکن است شهروندانی که از مسیر کرج عبور می‌کنند، با مشاهده وضعیت سد امیرکبیر تصور کنند که ذخایر آبی این سد در شرایط مطلوبی قرار دارد؛ اما این وضعیت حاصل یک راهبرد مشخص در وزارت نیرو است. سیاست وزارت نیرو بر این بوده است که در سد‌های دارای نیروگاه برق‌آبی، از جمله امیرکبیر در تهران و سد‌های زنجیره‌ای کارون، تا حد امکان ذخیره آب حفظ شود.

بزرگ زاده خاطر نشان کرد: این رویکرد ۲ هدف را به‌طور هم‌زمان دنبال می‌کند؛ نخست، تأمین آب مورد نیاز بخش‌های شرب و کشاورزی و دوم، استفاده از ارتفاع آب ذخیره‌شده پشت سد برای تولید برق. هرچه تراز آب در مخزن سد‌های نیروگاهی بالاتر باشد، امکان تولید انرژی برق‌آبی نیز با بهره‌وری بیشتری فراهم می‌شود. بر همین اساس، رهاسازی آب از این سد‌ها با دقت بیشتری مدیریت شده تا ذخایر برای شرایط اضطراری و دوره‌های اوج مصرف حفظ شود.

وی این نکته را هم گفت که با وجود قرار گرفتن در ماه پایانی تابستان و بهره‌برداری قابل توجه از نیروگاه‌های برق‌آبی در طول ماه‌های گذشته، وضعیت ذخایر برخی سد‌های بزرگ کشور همچنان بالاتر از میانگین است. درصد پرشدگی زنجیره سد‌های کارون حدود ۷۴ درصد، سد دز ۷۵ درصد، سد کرخه ۵۰ درصد و سد جره حدود ۶۴ درصد گزارش شده است.

وی گفت: امروز ظرفیت نصب‌شده نیروگاه‌های برق‌آبی کشور بیش از ۱۲ هزار مگاوات است و در یک مقطع، حدود ۱۱ هزار مگاوات برق از این نیروگاه‌ها وارد شبکه شد؛ رقمی قابل توجه که نشان‌دهنده نقش مؤثر سرمایه‌گذاری‌های چند دهه گذشته مردم و دولت در توسعه زیرساخت‌های برق‌آبی است. با توجه به افزایش حجم ذخایر مخازن، در صورت مدیریت مناسب و جلوگیری از تشدید کمبود سایر سوخت‌ها، نیروگاه‌های برق‌آبی می‌توانند در سناریو‌های تأمین انرژی زمستان نیز نقش مؤثری ایفا کنند.

سخنگوی صنعت آب کشور به سد دوستی که بین ایران و ترکمنستان مشترک است، اشاره کرد و گفت: این سد روی رودخانه هریرود و در مرز ۲ کشور قرار دارد؛ بهره‌برداری از این سد، بر اساس قرارداد دوجانبه و به‌صورت برابر میان ایران و ترکمنستان انجام می‌شود. منبع اصلی تأمین آب سد دوستی، جریان‌های ورودی از حوضه هریرود است. اگرچه برخی سرشاخه‌های داخلی نیز به این سد وارد می‌شوند، اما حجم آب آنها در مقایسه با آورد اصلی هریرود قابل توجه نیست. بخش عمده آب این سد، به‌طور معمول از بالادست هریرود و محدوده‌های بالادست شهر هرات تأمین می‌شده است.

بزرگ زاده خاطر نشان کرد: در سال‌های گذشته، توسعه سازه‌های آبی و احداث سد در بالادست این رودخانه، روند تاریخی و عرفی ورود آب به سد دوستی را با اختلال مواجه کرده است. سد سلما از جمله شناخته‌شده‌ترین و بزرگ‌ترین سد‌های احداث‌شده در این حوضه به شمار می‌رود.

وی در ادامه گفت: توسعه در بالادست حوضه‌های هریرود و هیرمند باید به‌گونه‌ای انجام شود که بهره‌برداری تاریخی مناطق پایین‌دست را مخدوش نکند؛ چراکه تداوم زندگی، فعالیت‌های اقتصادی و امنیت آبی کانون‌های جمعیتی و تمدنی پایین‌دست، نباید در معرض تهدید قرار گیرد.

سخنگوی صنعت آب کشور همچنین درباره رودخانه هیرمند اظهار داشت: با انجام رایزنی‌ها و همکاری‌های صورت‌گرفته از سوی کشور همسایه، میزان ورودی آب به رودخانه هیرمند نسبت به چند سال گذشته افزایش قابل ملاحظه‌ای داشته است. این بهبود نسبی، تحت تأثیر روابط میان دو کشور و پیگیری‌های مشترک وزارت نیرو و وزارت امور خارجه حاصل شده است. با این حال، حقابه کامل ایران از رودخانه هیرمند همچنان به‌طور کامل تأمین نشده و پیگیری‌ها برای تحقق آن ادامه دارد.

بزرگ زاده افزود: بررسی وضعیت ذخایر سد‌ها نیز تصویری روشن از مناطق درگیر تنش آبی ارائه می‌دهد. سد دوستی در خراسان رضوی، که یکی از منابع مهم تأمین آب شرب مشهد به شمار می‌رود، تنها حدود سه درصد پرشدگی دارد و در وضعیت بسیار نگران‌کننده‌ای قرار گرفته است.

سخنگوی صنعت آب کشور گفت: اگر بخواهیم مناطق در صدر تنش آب شرب را در سال جاری نام ببریم، تهران و ۲۲ منطقه آن، استان البرز، بخش‌هایی از استان قزوین، خراسان رضوی با تأکید بر شهر مشهد و استان مرکزی به‌ویژه شهر‌های اراک و ساوه، در اولویت قرار دارند.

بزرگ زاده در ادامه گفت: مقایسه وضعیت امسال با سال گذشته نشان می‌دهد که شرایط بارش در کشور بهبود یافته است. سال گذشته حدود دو سوم کشور با کم‌بارشی مواجه بود و نزدیک به ۶۵ میلیون نفر در معرض تنش آبی قرار داشتند؛ در مقابل، تنها یک سوم کشور شرایط پربارشی را تجربه می‌کرد که امسال این نسبت معکوس شده است؛ به‌گونه‌ای که حدود دو سوم کشور در شرایط پربارشی قرار دارد و نزدیک به یک سوم کشور، معادل حدود ۳۵ میلیون نفر، همچنان با کم‌بارشی و تنش آبی روبه‌رو هستند.

وی خاطر نشان کرد: با وجود کاهش گستره جغرافیایی تنش آبی نسبت به سال گذشته، این میزان جمعیت همچنان عددی قابل توجه است و ضرورت مدیریت مصرف و توجه به محدودیت‌های منابع آب را یادآوری می‌کند.

وی افزود: شرایط اقلیمی محلی، لزوماً نماینده واقعیت آب‌وهوایی و آبی کل ایران نیست و درک این تفاوت، برای مدیریت صحیح مصرف آب و جلوگیری از برداشت‌های نادرست ضروری است.

وی با بیان اینکه بر اساس داده‌های اقلیمی و هواشناسی منتشرشده از سوی مراکز معتبر جهانی، احتمال وقوع یک ال‌نینوی قوی بالا ارزیابی می‌شود، افزود: با این حال، باید توجه داشت که ال‌نینو یک پدیده احتمالی است و نمی‌توان آثار آن بر میزان و پراکنش بارش در کشور را قطعی دانست.

بزرگ زاده خاطر نشان کرد: تجربه سال‌های گذشته نیز نشان می‌دهد که هم‌زمان با وقوع ال‌نینو، ممکن است برخی مناطق کشور، به‌ویژه نواحی جنوب‌غربی یا بخش‌هایی از شمال، بارش‌های شدید و حتی سیلاب را تجربه کنند؛ در حالی که در همان دوره، مناطق دیگری با خشکسالی یا کم‌بارشی روبه‌رو باشند. همچنین در برخی سال‌های دارای ال‌نینو، نه ترسالی چشمگیر و نه سیلاب قابل‌توجهی در کشور رخ داده است.

به گفته وی، در این راستا، دستورالعمل‌های لازم درباره نحوه اقدام پیش از وقوع سیلاب، هنگام بروز سیلاب و پس از آن، به واحد‌های ذی‌ربط ابلاغ شده است. همچنین دستگاه‌های مسئول مدیریت بحران، وزارت کشور، استانداری‌ها و شهرداری‌ها باید نسبت به پاکسازی و لایروبی آبراهه‌ها، کانال‌ها و مسیر‌های هدایت آب‌های سطحی در شهر‌ها اقدام کنند تا موانع موجود برطرف و احتمال آب‌گرفتگی و خسارت کاهش یابد.

سخنگوی صنعت آب با بیان اینکه مدیریت مصرف آب، ضرورتی همیشگی است و نباید با مشاهده بارش‌های مقطعی یا وقوع سیلاب کنار گذاشته شود، اظهار داشت: از سوی دیگر، حدود ۸۰ درصد تالاب‌های کشور در معرض خشکی قرار دارند. ورود آب به تالاب‌ها در یک سال پربارش، اتفاقی مثبت است، اما تضمین‌کننده پایداری آنها در سال‌های آینده نیست؛ چراکه بازگشت خشکسالی می‌تواند این منابع ارزشمند زیست‌محیطی را دوباره در معرض خطر قرار دهد.

بزرگ زاده ادامه داد: در چنین شرایطی، نباید تحلیل‌های غیرکارشناسی و هیجان‌زده درباره بارش‌ها، افکار عمومی را از واقعیت منابع آب کشور دور کند. اظهارنظر درباره آب‌وهوا، بارندگی و اثر پدیده‌هایی مانند ال‌نینو، نیازمند نگاه علمی و توجه به واقعیت‌های اقلیمی ایران است.

وی با یادآوری اینکه تمدن ایرانی همواره با قناعت و سازگاری با کم‌آبی شکل گرفته است و نباید چند منطقه پربارش در دامنه‌های البرز یا زاگرس را به کل کشور تعمیم داد، افزود: این مناطق سهم محدودی از پهنه سرزمینی ایران دارند. افزون بر این، تمرکز جمعیت و توسعه نامتوازن در نواحی شمالی کشور، چالش‌هایی مانند افزایش تولید پسماند، دشواری دفع فاضلاب و خطر آلودگی منابع آب زیرزمینی را نیز ایجاد کرده است.

به باور بزرگ زاده، پدیده ال‌نینو می‌تواند احتمال بارش‌های قابل توجه و حتی سیلاب را در برخی نقاط کشور، به‌ویژه در جنوب، جنوب‌غرب، غرب، شمال و دیگر نواحی مستعد افزایش دهد، اما باید تأکید کرد که احتمال بارش یا وقوع سیلاب در برخی مناطق، به‌هیچ‌وجه به معنای پایان کم‌آبی یا بی‌نیازی از مدیریت مصرف نیست. زیست‌بوم ایران همچنان نیازمند همراهی مردم، حفاظت از منابع آب و پرهیز از مصرف بی‌رویه است.

از سخنگوی صنعت آب درباره آخرین وضعیت دریاچه ارومیه سوال شد که در پاسخ توضیح داد: وضعیت دریاچه ارومیه نسبت به سال گذشته به‌طور نسبی بهبود یافته است. حجم آب این دریاچه در دوم شهریورماه به حدود ۲ میلیارد و ۹۸۰ میلیون مترمکعب، نزدیک به ۳ میلیارد مترمکعب، رسیده در حالی که حجم آب دریاچه ارومیه در مدت مشابه سال گذشته تنها حدود ۳۷۰ میلیون مترمکعب بود. بر این اساس، حجم آب دریاچه نسبت به سال قبل حدود ۲ میلیارد و ۶۰۰ میلیون مترمکعب افزایش یافته است.

بزرگ زاده در عین حال افزود: با وجود این بهبود، نباید شرایط فعلی موجب غفلت از برنامه‌های احیای دریاچه ارومیه یا تشدید مصرف آب شود. افزایش بارش‌ها و همراهی نسبی شرایط اقلیمی، نباید جایگزین اقدامات ساختاری و تکالیف تعیین‌شده برای نجات دریاچه تلقی شود.

به گفته وی، برنامه احیای دریاچه ارومیه بر کاهش سطح زیرکشت و کاهش حدود ۴۰ درصدی مصرف آب در بخش کشاورزی حوضه آبریز این دریاچه تأکید داشته است. بنابراین، حتی در صورت بهبود موقت تراز آبی، اجرای برنامه‌های مدیریت مصرف آب کشاورزی و اصلاح الگوی کشت باید با جدیت ادامه یابد.

وی با یادآوری اینکه دریاچه ارومیه در محدوده‌ای میان شرایط بحرانی و وضعیت مطلوب اکولوژیک قرار دارد و هدف، نه بازگشت غیرواقع‌بینانه به بالاترین تراز‌های تاریخی و نه پذیرش تراز‌های بسیار پایین و تهدیدکننده حیات دریاچه است، گفت: حفظ زیست‌بوم دریاچه، از جمله جمعیت آرتمیا، دیگر آبزیان و پرندگان مهاجر، نیازمند دستیابی به تراز اکولوژیک و پایداری آن در بلندمدت است. اخبار مرتبط تنش آبی برای ۳۴ میلیون نفر در ۵۸ شهر کشور به علت تداوم خشکسالی و توزیع نامتوازن بارش‌ها مدیریت یکپارچه آب؛ راهبرد مشترک برای عبور قشم از تنش آبی