هنر در عصر حواس‌پرتی

آخرین بار که روبه‌روی یک نقاشی ایستادید و واقعاً نگاهش کردید، کی بود؟ البته نه برای اینکه نام و امضای هنرمند را بخوانید، از تابلو عکس بگیرید یا بدانید اثر متعلق به چه دوره‌ای است و چه قیمتی دارد. فقط بایستید و نگاه کنید؛ آن‌قدر که چشم، کم‌کم به جزئیاتی برسد که در نگاه اول ندیده بود.

سؤال ساده‌ای است. اما پاسخ آن شاید چندان ساده نباشد. ما در زمانه‌ای زندگی می‌کنیم که تصاویر پیش‌روی چشم ما تمام نمی‌شود. کافی است صفحه تلفن همراه را بالا بکشیم تا تصویر دیگری جای تصویر قبلی بنشیند؛ بعد یک ویدیو، یک خبر، یک تبلیغ و دوباره تصویری دیگر؛ نگاه ما دائماً در حال رفت‌وآمد است.

در چنین شرایطی، اتفاق عجیبی برای هنر می‌افتد. نقاشی هنوز همان‌جاست، اما شیوه نگاه کردن ما به آن تغییر کرده است.

پژوهشگران سال‌هاست درباره توجه انسان مطالعه می‌کنند. آنچه امروز بیشتر مورد توجه است، نه این ادعا که «انسان مدرن دیگر نمی‌تواند تمرکز کند»، بلکه این پرسش است که توجه ما چگونه در محیطی هدایت می‌شود که محرک‌های بی‌شماری برای تصاحب آن با یکدیگر رقابت می‌کنند. توجه، منبعی محدود است و چیزهایی که جذاب‌تر، تازه‌تر یا پاداش‌دهنده‌تر به نظر می‌رسند، می‌توانند آن را به سوی خود بکشانند.

شاید برای همین است که اسکرول کردن این‌قدر آسان است. تصویر بعدی همیشه در راه است. اما نقاش چنین وعده‌ای نمی‌دهد. در واقع، نقاشی یک‌جا می‌ماند و از ما هم می‌خواهد که بمانیم.

این «ماندن» شاید مهم‌ترین بخش تجربه هنر باشد؛ مسئله‌ای که در سال‌های اخیر با مفهوم نگاه آهسته (slow looking) بیشتر مورد توجه پژوهشگران و موزه‌ها قرار گرفته است.

نگاه آهسته به معنای نگاه کردن به یک اثر برای مدت طولانی، بدون عجله برای رسیدن به پاسخی قطعی است. در این روش، به جای اینکه فوراً بپرسیم «این تابلو چه معنایی دارد؟»، ابتدا از خودمان می‌پرسیم: «من دقیقاً چه می‌بینم؟»

رنگی که در نگاه اول متوجهش نشده بودیم، حرکتی در گوشه تصویر، نگاهی که به نظر می‌رسد چیزی را پنهان می‌کند؛ فضایی خالی که شاید از تمام عناصر دیگر مهم‌تر باشد.

وقتی زمان بیشتری به تماشای یک اثر هنری اختصاص می‌دهیم، تجربه ما نیز می‌تواند تغییر کند. پژوهش‌های تازه در حوزه روان‌شناسی هنر نشان داده‌اند که نگاه آهسته و … …