در تهران، مقامهای ایرانی ضمن تأکید بر آمادگی برای دیپلماسی، بازگشت به وضعیت پیش از آغاز جنگ را بدون توجه به واقعیتهای ایجادشده پس از حملات آمریکا و اسرائیل ممکن نمیدانند. در مقابل، دولت آمریکا مدعی است که تهران هنوز آمادگی لازم برای «مذاکره معنادار» را نشان نداده است.
همزمان، اخبار و گزارشهای مهمی از هزینههای فزاینده جنگ برای آمریکا و متحدانش در حوزه مهمات، نیروی دریایی ،انرژی و کشاورزی منتشر شده و اختلال در تردد دریایی در خلیج فارس و تنگه هرمز همچنان یکی از مهمترین پیامدهای اقتصادی جنگ باقی مانده است. قطر؛ تلاش تازه برای باز کردن قفل دیپلماسی
سفر شیخ محمد بن عبدالرحمن آلثانی، نخستوزیر و وزیر خارجه قطر، به تهران پس از سفر فرمانده ارتش پاکستان و وزیر خارجه عمان، مهمترین تحرک دیپلماتیک اخیر در پرونده جنگ ایران و آمریکا محسوب میشود.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، با اشاره به «مساعی جمیله» قطر طی ماههای اخیر گفت نخستوزیر قطر در تهران درباره ادامه تلاشها و ابتکارات میانجیگرایانه دوحه و سایر تحولات منطقه با مقامهای ایرانی گفتوگو خواهد کرد.
آلثانی در تهران با مسعود پزشکیان و محمدباقر قالیباف ، محسن رضایی و سید عباس عراقچی دیدار کرد و بر ضرورت کاهش تنش، بازگشت به مسیر دیپلماتیک و فراهم کردن شرایط برای گفتوگو تأکید داشت.
پزشکیان نیز ضمن قدردانی از تلاشهای قطر، تأکید کرد که جنگ به ایران تحمیل شده و ادامه آن به زیان ایران، منطقه و جهان است. رئیسجمهور ایران گفت منطق حکم میکند اجرای تفاهمات از مسیر گذشته از سر گرفته شود و اختلافات از طریق گفتوگو حل شود.
او همچنین تصریح کرد ایران خواهان جنگ نیست، اما در برابر زورگویی عقبنشینی نخواهد کرد و طرف مقابل باید حقوق ایران را در چارچوب قوانین بینالمللی به رسمیت بشناسد.
وزیر خارجه قطر نیز با اشاره به روابط تهران و دوحه گفت امیر قطر، پزشکیان را همچون برادر میداند و هدف دوحه، بازگرداندن ثبات به منطقه است. او اعلام کرد تیم قطری از روز بعد فعالیتهای خود را آغاز خواهد کرد و ابراز امیدواری کرد تلاشها به راهحلهای عملی منجر شود. هرمز؛ محور مذاکرات غیرمستقیم
یکی از مهمترین محورهای رایزنیهای اخیر، وضعیت تنگه هرمز است؛ موضوعی که اکنون همزمان ابعاد امنیتی، اقتصادی و دیپلماتیک پیدا کرده است.
وزارت خارجه قطر اعلام کرده است که در دیدار آلثانی با عباس عراقچی، درباره چارچوب مرحلهای پیشنهادی برای ایجاد یک ممر کشتیرانی موقت و مشترک از طریق تنگه هرمز گفتوگو شده است.
محسن رضایی نیز گفته ایران فهرستی از شروط خود برای انتقال به طرف آمریکایی آماده کرده و در حال حاضر یک مسیر موقت و مشخص برای عبور کشتیها در بخشی از تنگه را مجاز دانسته است؛ مشروط به اینکه آینده تردد به تفاهم با واشنگتن گره بخورد.
رضایی همچنین گفته است آمریکا باید ابتدا اقدامات عملی برای اجرای شروط ایران انجام دهد و پس از آن تهران درباره بازگشایی تنگه تصمیم خواهد گرفت.
در همین چارچوب، عراقچی تأکید کرده است ایجاد سازوکارهای امنیت منطقهای درونزا مستلزم آن است که آمریکا از استفاده از قلمرو کشورهای منطقه برای تجاوز به ایران و جنگ اقتصادی علیه تهران خودداری کند. تناقض درباره وضعیت تنگه هرمز
در حالی که دونالد ترامپ اعلام کرده است «تنگه باز است»، دادههای تردد دریایی تصویر متفاوتی ارائه میکنند.
بر اساس دادههای ارائهشده درباره تردد کشتیها، روز پنجشنبه تنها پنج کشتی از تنگه هرمز عبور کردهاند.
تردد کشتیهای حامل کالاهای اساسی نیز نسبت به روز قبل افزایش داشته، اما همچنان پایینتر از میانگین ۱۰ روزه گزارش شده است.
از سوی دیگر، سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا از دریافت گزارشی درباره اصابت یک پرتابه به یک نفتکش در تنگه هرمز و وقوع آتشسوزی خبر داده است. آتشسوزی مهار شده و بنا بر گزارش منتشرشده، تمام خدمه در سلامت هستند.
این تحولات نشان میدهد حتی در صورت ادعای «باز بودن» مسیر، وضعیت عادی و باثبات کشتیرانی هنوز بهطور کامل برقرار نشده است. تردید متحدان آمریکا درباره مینروبی هرمز
موضوع دیگری که بر وضعیت امنیتی هرمز سایه انداخته، مسئله مینهای دریایی است.
بلومبرگ به نقل از متحدان آمریکا گزارش داده که برخی کشورها نسبت به ادعای ترامپ درباره پاکسازی تنگه هرمز از مینها تردید دارند.
بر اساس این گزارش، احتمال داده شده است که همه مینهایی که ادعا میشود ایران در آبراه کار گذاشته، منهدم نشده باشند. جریانهای اقیانوسی نیز عملیات مینروبی را پیچیده کرده و میتواند مینها را از محل اولیه خود جابهجا کند.
در نتیجه، حتی اگر تنگه از نظر حقوقی یا عملیاتی «باز» اعلام شود، ریسک امنیتی و بیمهای کشتیرانی همچنان میتواند مانع بازگشت سریع تردد به سطح عادی باشد. واشنگتن: مذاکره یا فشار حداکثری؟
در جبهه سیاسی آمریکا، روایت واحدی درباره امکان مذاکره با ایران دیده نمیشود.
کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، مدعی شده است واشنگتن خواهان پایان دادن به برنامه هستهای ایران از طریق مذاکره و بازرسی است.
اما کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، اعلام کرده که در حال حاضر هیچ مذاکرهای با ایران جریان ندارد و دولت ترامپ تا زمانی که رئیسجمهور آمریکا به این نتیجه نرسد که ایران آماده «بهطور معناداری پای میز مذاکره بیاید»، رویکرد فعلی خود را ادامه خواهد داد.
یک منبع آمریکایی نیز به الجزیره گفته است نهتنها مذاکراتی در جریان نیست، بلکه برای آینده نیز مذاکرهای برنامهریزی نشده است.
والاستریت ژورنال نیز به نقل از منابع خود مدعی شده دولت ترامپ به میانجیها اعلام کرده علاقهای به بازگشت به تفاهم اولیه با ایران ندارد و مواضع تهران و واشنگتن به اندازهای از یکدیگر فاصله گرفته که چارچوب روشنی برای ازسرگیری مذاکرات وجود ندارد.
در مقابل، تحلیل الجزیره وضعیت فعلی را مرحله «شروط متقابل» توصیف کرده و معتقد است بدون ایجاد بستری برای تعامل مستقیم و شکلگیری معاملهای مبتنی بر «امتیاز در برابر دستاورد»، مذاکرات ممکن است دوباره در همان نقطهای متوقف شود که تلاشهای اسلامآباد، سوئیس و دوحه متوقف شدند. ایران: مذاکره ممکن است، اما نه بازگشت به نقطه قبل از جنگ
موضع تهران در اظهارات مقامهای مختلف دارای یک محور مشترک است: رد جنگ و استقبال از دیپلماسی، اما مشروط به تغییر شرایط و تضمین حقوق ایران.
پزشکیان گفته است حملات آمریکا و اسرائیل زمانی آغاز شد که مسیر گفتوگو میان ایران و آمریکا همچنان جریان داشت. او تأکید کرده ایران آغازگر جنگ نبوده، اما در برابر تجاوز ایستادگی کرده است.
رئیسجمهور ایران همچنین پیشنهاد ایجاد یک میثاق امنیت متقابل و عدم تعرض میان کشورهای اسلامی، احترام به تمامیت ارضی یکدیگر و عدم حمایت از تجزیه و بیثباتسازی کشورهای منطقه را مطرح کرده است.
عراقچی نیز تصریح کرده است نمیتوان بدون توجه به واقعیات جدید، از بازگشت وضعیت به قبل از ۹ اسفند ۱۴۰۴ سخن گفت.
از نگاه تهران، مسئله صرفاً پرونده هستهای نیست؛ بلکه امنیت منطقه، استفاده آمریکا از خاک کشورهای منطقه، تحریمهای اقتصادی و ترتیبات امنیتی آینده نیز بخشی از معادله جدید هستند. پاکستان؛ میانجیگری ادامه دارد
اسلامآباد نیز تلاشهای خود برای میانجیگری میان تهران و واشنگتن را ادامه میدهد.
وزارت خارجه پاکستان اعلام کرده این کشور همراه با کشورهای دوست، تلاشهای میانجیگرانه میان ایران و آمریکا را با جدیت دنبال میکند.
اسلامآباد همچنین تأکید کرده سفر عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، به تهران به عنوان فرستاده ترامپ نبوده است.
پاکستان همچنین گفته جنگ اقتصادی علیه ایران بخشی از بنبست میان تهران و واشنگتن است که باید از مسیر دیپلماسی حل شود و تأکید کرده اسلامآباد تابع تحریمهای یکجانبه آمریکا علیه تهران نیست. آژانس؛ کانال گفتوگو هست، اما مذاکره هستهای نیست
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، مدعی شده گفتوگوهای آژانس با ایران و آمریکا همچنان برقرار است، اما در مقطع کنونی کانال مذاکرهای درباره موضوع هستهای وجود ندارد.
او همچنین گفته شواهد بسیار محکمی درباره ادعای فعالیت هستهای ایران در کوه کلنگ وجود ندارد.
گروسی درباره ذخایر اورانیوم ایران نیز مدعی شده مواد هستهای که در جریان جنگ هدف قرار گرفته بودند، همچنان در همان مکانی قرار دارند که در جریان جنگ ۱۲ روزه قرار داشتند.
این اظهارات، در صورت تأیید مستقل، میتواند در بحث درباره وضعیت پرونده هستهای و امکان بازگشت بازرسیها به یکی از موضوعات اصلی مذاکرات آینده تبدیل شود. چین؛ نفت ایران همچنان جریان دارد
در جبهه اقتصادی، نقش چین در کاهش فشار تحریمها همچنان برجسته است.
نیویورکتایمز گزارش داده چین در سال ۲۰۲۶ تاکنون بهطور متوسط روزانه حدود ۱.۲ میلیون بشکه نفت از ایران خریداری کرده که تنها اندکی کمتر از سطح سال قبل است.
این داده نشان میدهد با وجود فشارهای آمریکا، بخش قابل توجهی از صادرات نفت ایران همچنان در مسیر بازار چین قرار دارد.
همزمان، این رسانه درباره چرایی دیده نشدن نام مؤسسات بزرگ مالی چین در تحریمهای جدید آمریکا علیه تهران و همچنین ارتباط موضوع مواد معدنی چین با سیاست ترامپ در قبال ایران پرسشهایی مطرح کرده است. شوک هرمز به بازار انرژی آمریکا
تبعات جنگ تنها متوجه ایران نیست و آثار آن در بازار انرژی آمریکا نیز نمایان شده است.
بلومبرگ گزارش داده ذخایر سوختهای تقطیری آمریکا، از جمله گازوئیل، به ۱۰۳.۴ میلیون بشکه رسیده که پایینترین سطح فصلی از اوایل دهه ۱۹۸۰ محسوب میشود.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که اختلال در مسیرهای انرژی خاورمیانه و افزایش ریسک حملونقل دریایی، فشار بیشتری بر زنجیره تأمین فرآوردههای نفتی وارد کند.
ژاپن نیز با آشکار شدن آسیبپذیری خود در برابر اختلال در عرضه نفت خاورمیانه، بنا بر گزارش بلومبرگ، به دنبال حمایت از احداث خطوط لولهای است که امکان انتقال نفت بدون عبور از تنگه هرمز را فراهم کنند.
این اقدام نشاندهنده تلاش مصرفکنندگان بزرگ انرژی برای کاهش وابستگی راهبردی به هرمز است؛ وابستگیای که جنگ اخیر آن را بیش از گذشته آشکار کرده است. هزینه نظامی جنگ برای آمریکا
در حوزه نظامی نیز نشانههایی از فشار بر ظرفیتهای آمریکا منتشر شده است.
آسوشیتدپرس به نقل از مقامهای آمریکایی و اروپایی گزارش داده ارتش آمریکا پس از جنگ با ایران با کمبود شدید موشکهای رهگیر پیشرفته در اروپا مواجه شده است.
بر اساس این گزارش، نگرانی اصلی مربوط به موشکهای پاتریوت است و از مجموع ۲۳۳۰ فروند، حدود ۱۵۰۰ فروند مصرف شده است.
واشنگتنپست نیز گزارش داده کمبود مهمات موجب نگرانی مقامهای پنتاگون شده، زیرا جنگ طولانی با ایران میتواند آمادگی آمریکا برای رویارویی احتمالی با چین بر سر تایوان را کاهش دهد.
این گزارش به برتری عددی چین در موشکهای بالستیک نیز اشاره کرده و به نقل از منابع خود این وضعیت را برای واشنگتن نگرانکننده دانسته است. ناوهای آمریکا؛ نشانه آمادگی برای جنگ طولانی؟
در مقابل گزارشهایی که از فرسایش ظرفیتهای آمریکا خبر میدهند، نیروی دریایی این کشور در حال آمادهسازی برای تداوم حضور نظامی در منطقه است.
بر اساس گزارش مؤسسه نیروی دریایی آمریکا، ناو هواپیمابر یواساس تئودور روزولت برای مأموریتی حدود هفتماهه در خاورمیانه آماده میشود تا جایگزین ناو «جورج واشنگتن» شود.
این اقدام میتواند نشانهای از آمادگی پنتاگون برای تداوم حضور نظامی در منطقه باشد؛ هرچند همزمان، گزارشهای مربوط به کمبود مهمات و فشار مالی نشان میدهد ادامه عملیات برای واشنگتن بدون هزینه نیست.
گاردین نیز مدعی شده نیروی دریایی آمریکا برای تأمین هزینه عملیات رزمی ناچار شده از بودجه حقوق کارکنان و سایر منابع مالی استفاده کند و برخی حسابهای مالی این نیرو در حال کاهش است. نگرانی در واشنگتن از فرسایش توان نظامی
یک سناتور آمریکایی نیز جنگ ایران را عامل کاهش ذخایر پاتریوت و تضعیف توان واشنگتن برای حمایت از اوکراین دانسته و مدعی شده ترامپ وارد جنگی شده که فاقد هدف راهبردی، برنامه، جدول زمانی و مسیر خروج مشخص بوده است.
این انتقادات در کنار گزارشهای مربوط به کمبود مهمات، فشار مالی نیروی دریایی و نگرانی از تأثیر جنگ بر آمادگی آمریکا در برابر چین، نشان میدهد در داخل آمریکا نیز درباره هزینه و افق زمانی جنگ اختلاف نظر وجود دارد. بازگشت دیپلماتهای آمریکا؛ نشانهای از کاهش احتمال تشدید؟
در نقطه مقابل برخی نشانههای نظامی، میدل ایست آی گزارش داده دولت ترامپ در حال بازگرداندن دیپلماتهای آمریکایی به مراکز دیپلماتیک این کشور در خاورمیانه است.
بر اساس این گزارش، تعداد کارکنان برخی سفارتخانههای آمریکا حتی ممکن است تا ۸۵ درصد افزایش یابد.
این اقدام میتواند نشانهای از ارزیابی واشنگتن درباره کاهش احتمال ازسرگیری یک جنگ گسترده باشد؛ بهخصوص اگر همزمان با تلاشهای میانجیگرانه قطر و پاکستان برای ایجاد مسیر گفتوگو در نظر گرفته شود. روسیه و نگرانی واشنگتن از حمایت اطلاعاتی از ایران
در سطح قدرتهای بزرگ نیز جنگ ایران به رقابت اطلاعاتی و ژئوپلیتیک کشیده شده است.
رسانههای آمریکایی مدعی شدهاند جان رتکلیف، رئیس سیا، در جریان سفر محرمانه خود به مسکو از مقامهای اطلاعاتی روسیه خواسته اطلاعاتی را که میتواند به ایران کمک کند در اختیار تهران قرار ندهند.
بر اساس همین گزارشها، حمایت روسیه از ایران یکی از محورهای گفتوگوهای رتکلیف با مقامهای روس بوده است.
این موضوع نشان میدهد واشنگتن علاوه بر فشار مستقیم بر تهران، تلاش دارد دسترسی ایران به ظرفیتهای اطلاعاتی و حمایتی شرکای خود را نیز محدود کند. تهران: عبور از مرحله بقا و ورود به مرحله تحمیل هزینه
سازمان اطلاعات سپاه در ارزیابی خود اعلام کرده ؛ایران از مرحله «حفظ بقا و موجودیت حاکمیت» عبور کرده و اکنون در حال حرکت به سمت اثرگذاری بر هزینههای جنگ و دیپلماسی است.
این نهاد همچنین اعلام کرده ؛ راهبرد جدید دشمن تلاش میکند «ایده مقاومت» را به «ایده تابعیت»، قدرت دفاعی درونزا را به قدرت دفاعی وابسته و رویکرد انقلابی را به رویکرد منفعل تبدیل کند.
سرپرست وزارت دفاع نیز گفته ایران نشان داده دوران «بزندرو»، لشکرکشی از پشت اقیانوسها و تهدید به پایان رسیده و با ملت ایران باید با زبان احترام سخن گفت.
قالیباف نیز با اشاره به پیامدهای اقتصادی جنگ گفته دولت در حال تلاش برای اداره کشور و برطرف کردن نقاط ضعف است و آمریکا با وجود فشار اقتصادی، به گفته او، در نهایت به هدف خود نخواهد رسید. جنگ به سمت «بنبست»؟
فایننشال تایمز وضعیت جنگ ایران را به سمت بنبستی مشابه جنگ اوکراین ارزیابی کرده است؛ سناریویی که در آن جنگ برخلاف پیشبینیهای اولیه، به دلیل هزینههای متقابل و پیچیدگیهای ژئوپلیتیک طولانی میشود.
این نگرانی با ارزیابی واشنگتنپست درباره فشار بر ذخایر مهمات آمریکا و گزارش گاردین درباره مشکلات مالی نیروی دریایی همجهت است.
از سوی دیگر، ادامه تردد محدود در هرمز، کاهش ذخایر گازوئیل آمریکا، نیاز ژاپن به مسیرهای جایگزین انرژی و تداوم خرید نفت ایران توسط چین نشان میدهد جنگ از یک رویارویی صرفاً نظامی عبور کرده و به یک نبرد فرسایشی اقتصادی، انرژی و ژئوپلیتیک تبدیل شده است. چشم انداز؛سه گره اصلی در مسیر پایان جنگ
در شرایط فعلی، سه مسئله اصلی تعیینکننده مسیر تحولات آینده است:
اول؛ دیپلماسی. قطر و پاکستان تلاشهای میانجیگرانه را فعال کردهاند، اما واشنگتن فعلاً وجود مذاکرات را رد میکند و تهران نیز بازگشت به وضعیت پیش از جنگ را بدون دریافت تضمینها و امتیازات جدید نمیپذیرد.
دوم؛ تنگه هرمز. وضعیت کشتیرانی هنوز به شرایط عادی بازنگشته و پیشنهاد ایجاد یک ممر موقت، مسئله هرمز را از یک موضوع نظامی به بخشی از مذاکرات سیاسی تبدیل کرده است. اختلاف روایت ترامپ درباره «باز بودن تنگه» با دادههای محدود تردد دریایی نیز بر پیچیدگی این پرونده افزوده است.
سوم؛ هزینه جنگ. کمبود موشکهای رهگیر، فشار بر ذخایر مهمات، هزینههای نیروی دریایی، مشکلات بخش کشاورزی و بالا رفتن تورم مواد غذایی و نگرانی از کاهش آمادگی آمریکا در برابر چین، در کنار فشارهای انرژی بر اقتصادهای آمریکا، اروپا و آسیا، نشان میدهد ادامه جنگ برای واشنگتن نیز هزینههای فزایندهای ایجاد کرده است.
در چنین شرایطی، مسیر آینده جنگ بیش از آنکه صرفاً در میدان نظامی تعیین شود، به معاملهای میان امنیت، هرمز، پرونده هستهای، تحریمها و ترتیبات امنیتی منطقهای وابسته شده است؛ معاملهای که هنوز چارچوب مشترک آن میان تهران و واشنگتن شکل نگرفته، اما تلاش قطر و پاکستان برای ایجاد آن وارد مرحله تازهای شده است.
