هزینه‌های گزاف: آیا ترامپ می‌تواند مانع همکاری اقتصادی سایر کشورها با ایران شود؟

ترامپ نوشت: «هر کشوری که به مؤسسات مالی، مشاغل، فرودگاه‌ها یا نهادهای دولتی خود اجازه دهد هر نوع خط نجاتی برای ایران فراهم کنند، خود با عواقب اقتصادی عظیمی روبرو خواهد شد.» «قاچاق نفت، خطوط سوآپ، انتقال پول نقد، صرافی‌ها، ثبت کشتی‌ها، شرکت‌های صوری - همه اینها باید همین الان متوقف شود. شما می‌دانید چه کسی هستید. این یک روز بحرانی اقتصادی خواهد بود و ما به همه متحدان خود نیاز داریم تا در کنار ایالات متحده آمریکا بایستند تا تهدید ایران را منزوی و شکست دهند.»

سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، آخرین تهدیدهای ترامپ در مورد تحریم‌های اقتصادی را رد کرد و آن را «انحراف از بحران خود آمریکا: بدهی بی‌سابقه و هزینه‌های بهره فزاینده» خواند. او در X نوشت: «تداوم سیاست‌های شکست‌خورده فقط شکست بیشتر - و دشمنی ایرانیان - را به همراه خواهد داشت. تروریسم اقتصادی ایالات متحده اقتصاد و حاکمیت جهانی را تهدید می‌کند.»

روز چهارشنبه، امارات متحده عربی تحریم تجاری نامحدودی علیه ایران اعلام و نیروهای ایرانی را به شلیک دو موشک بالستیک به خاک خود در این هفته متهم کرد. ایران این ادعاها را رد کرد.

همچنین این هفته، تاجیکستان و ایران توافقی را نهایی کردند که به تهران امکان صادرات نفت به دوشنبه را می‌دهد. بنابراین آیا ترامپ واقعاً می‌تواند سایر کشورها را از تجارت با ایران منع کند؟

آنچه ما می‌دانیم این است:

ایران چه تجارتی انجام می‌دهد و شرکای آن چه کسانی هستند؟

ایران عضو گروه تولیدکنندگان نفت اوپک است و نفت صادرات اصلی آن است. قبل از جنگ، تهران تقریباً ۱.۳ میلیون تا ۱.۵ میلیون بشکه نفت خام در روز صادر می‌کرد و در اوایل فوریه حدود ۱۱۵ میلیون دلار در روز - یا ۳.۴۵ میلیارد دلار در ماه - درآمد داشت. در ماه مه، صادرات نفت خام به پایین‌ترین سطح خود در حداقل شش سال گذشته، یعنی کمتر از ۳۰۰۰۰۰ بشکه در روز، رسید و محاصره دریایی مداوم بنادر ایران توسط ایالات متحده، مهم‌ترین منبع درآمد تهران را تحت فشار قرار داد.

وزارت خزانه‌داری روز سه‌شنبه اعلام کرد ایالات متحده تحریم‌هایی را علیه نفت ایران اعمال کرده است. در طول جنگ، ترامپ به طور موقت تحریم‌های مربوط به محموله‌های نفتی که از قبل در دریا بودند را لغو کرد تا بحران انرژی ناشی از بسته شدن تنگه هرمز را کاهش دهد. واشنگتن به ایران معافیت کامل ۶۰ روزه اعطا کرد و به تهران اجازه داد در بحبوحه مذاکرات صلح جاری، به عنوان بخشی از تفاهم‌نامه ژوئن بین ایالات متحده و ایران که در ۲۱ آگوست منقضی شد، نفت خام بفروشد.

روز چهارشنبه، عبدالناصر همتی، رئیس بانک مرکزی ایران، گفت که صادرات نفت این کشور در بحبوحه جنگ و تحریم‌ها کاهش یافته است، اما مقامات برای از دست دادن درآمد آماده شده‌اند.

رسانه‌های ایران به نقل از یک مقام رسمی از اداره گمرک ایران گزارش دادند که صادرات غیرنفتی بین آغاز سال مالی ایران در ۲۱ مارس و ۱۶ آگوست به نزدیک به ۱۵ میلیارد دلار رسیده، در حالی که واردات ۱۷ میلیارد دلار بوده است. این مقام رسمی افزود که تجارت نسبت به سال گذشته ۲۴ درصد کاهش یافته است.

سال گذشته، از مارس ۲۰۲۵ تا ژانویه ۲۰۲۶، کل تجارت غیرنفتی ایران ۹۴ میلیارد دلار بود. بر اساس آخرین داده‌های بانک جهانی در مورد این کشور، برخی از شرکای تجاری برتر ایران شامل امارات متحده عربی، چین، هند، ترکیه و آلمان هستند. با این حال، امارات متحده عربی این هفته تحریم تجاری نامحدودی را علیه ایران اعلام کرد.

فردریک اشنایدر، عضو ارشد غیرمقیم شورای خاورمیانه در امور جهانی، گفت که واشنگتن همه چیز را به سمت ایران پرتاب کرده است، با دستور «فشار حداکثری» برای به صفر رساندن صادرات نفت ایران از طریق ۱۴ بسته تحریمی، و اعمال تعرفه ۲۵ درصدی بر هر کشوری که با تهران تجارت می‌کند.

تحلیلگران می‌گویند، تحریم‌های ایالات متحده علیه ایران همیشه به طور خاص مؤثر نبوده است. اشنایدر به الجزیره گفت: در گذشته، «صادرات نفت خام ایران به رکورد بی‌سابقه‌ای، حدود ۱.۷ میلیون بشکه در روز، رسید و چین اکثریت قریب به اتفاق آن را به خود اختصاص داد. تحریم‌ها هزینه تجارت با ایران را افزایش می‌دهند، اما نمی‌توانند آن را پایان دهند.»

چین در ماه مه شرکت‌های خود را از رعایت تحریم‌های آمریکا منع کرد، این اولین باری بود که از این قانون مسدودکننده استفاده می‌کرد. ترکیه و پاکستان نیز به تجارت خود ادامه می‌دهند. موضع ترکیه از سال ۲۰۱۸ این بوده که به تحریم‌های آمریکا علیه ایران نخواهد پیوست. سپس امارات متحده عربی با تحریم جدید وجود دارد، بنابراین این قطعاً تأثیر مخربی خواهد داشت.

تجارت ایران با برخی از شرکایش به شرح زیر است:

چین

با توجه به اینکه کل تجارت دوجانبه بین 10 تا 41 میلیارد دلار در سال تخمین زده می‌شود، چین بزرگترین شریک تجاری ایران است. به گفته شرکت تحلیل نفت کپلر، نفت یکی از واردات اصلی چین است. در سال 2025، پکن بیش از 80 درصد از نفت ایران را خریداری کرده که عمدتاً از طریق ناوگان‌های سایه‌ای است که با خاموش کردن دستگاه‌های ردیابی و استفاده از پرچم‌های دروغین، تحریم‌های ایالات متحده را دور می‌زنند.

عراق

قبل از شروع جنگ در پایان فوریه، ایران سالانه 12 میلیارد دلار کالا و خدمات به عراق صادر می‌کرد، از جمله 4 میلیارد دلار کالا مستقیماً به دولت عراق، مانند گاز و برق و 8 میلیارد دلار به بخش خصوصی. عراق متعهد شده بدهی‌های معوقه خود به ایران را پرداخت کند، در حالی که اشاره کرد که بغداد خود به دلیل بسته شدن تنگه هرمز و اختلال در درآمدهای نفتی خود با مشکلاتی روبرو است.

هند

هند یکی از شرکای تجاری کلیدی ایران است. طبق اعلام وزارت بازرگانی هند، کل تجارت دوجانبه این کشور با ایران در سال 2025 حدود 1.6 میلیارد دلار بوده است. صادرات عمده هند به ایران شامل برنج باسماتی، میوه، سبزیجات، دارو و سایر محصولات دارویی است. صادرات ایران شامل میوه‌های خشک، آجیل، مواد شیمیایی ارگانیک، مواد معدنی و پتروشیمی است.

امارات متحده عربی

بر اساس جدیدترین داده‌های تجاری رصدخانه پیچیدگی اقتصادی (OEC)، کالاهای رسمی مبادله شده بین امارات و ایران در سال 2023 به 6.2 میلیارد دلار رسید. صادرات امارات به ایران تقریباً 5.8 میلیارد دلار ارزش داشت و در مقابل حدود 450 میلیون دلار کالا وارد کرد. در آن سال، ایران تلفن به ارزش 2.81 میلیارد دلار از امارات وارد کرد. سایر محصولات وارداتی ایران کامپیوتر، تنباکو و آجیل بود. ایران در آن سال آجیل، میوه، ادویه، سخت پوستان و سنگ ساختمانی به امارات صادر کرد.

ترکیه

طبق گزارش منابع رسمی و بخش اطلاعات، صادرات ترکیه به ایران در سال ۲۰۲۵، ۲.۳ میلیارد دلار و واردات آن در ۱۱ ماه سال، ۲.۲ میلیارد دلار بوده است. از زمان آغاز جنگ، تجارت کاهش یافته است. رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، در مصاحبه با الجزیره در ۱۵ آگوست گفت که بازگشایی تنگه هرمز برای آنکارا در اولویت است.

آلمان

آلمان بزرگ‌ترین شریک تجاری ایران در اتحادیه اروپا است. بر اساس داده‌های آژانس دولتی توسعه اقتصادی بین‌المللی آلمان، تجارت و سرمایه‌گذاری، صادرات ایران به آلمان در ۱۱ ماه اول سال ۲۰۲۵ حدود ۲۱۷ میلیون یورو (۲۵۳.۶ میلیون دلار) بوده است که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱.۷ درصد افزایش داشته است. با این حال، صادرات آلمان به ایران در این مدت با یک چهارم کاهش به ۸۷۱ میلیون یورو (۱.۰۲ میلیارد دلار) رسیده است.

روسیه

روابط اقتصادی بین ایران و روسیه پس از خروج ایالات متحده از توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ دوران اوباما با ایران و سایر کشورها در سال ۲۰۱۸ و اعمال مجدد تحریم‌های گسترده علیه تهران، عمیق‌تر شد. سرگئی تسویلیوف، وزیر انرژی روسیه، در مورد همکاری تجاری و اقتصادی بین مسکو و تهران در سال ۲۰۲۵ گفت: «گردش مالی تجارت در سال گذشته [۲۰۲۴] به ۴.۸ میلیارد دلار رسید، اما ما معتقدیم پتانسیل تجارت متقابل ما بسیار بیشتر است.»

از سال ۲۰۱۸، گزارش شده که تجارت دوجانبه ۱۶ درصد افزایش یافته که عمدتاً ناشی از صادرات غلات، فلزات، ماشین‌آلات و کالاهای صنعتی روسیه به ایران است. صادرات ایران به روسیه شامل کالاهای کشاورزی، محصولات غذایی، پتروشیمی و تجهیزات نظامی است.

تهران همچنین پهپادهای ارزان‌قیمت شاهد را در اختیار روسیه قرار داده که روسیه آنها را به‌روزرسانی و در جنگ خود علیه اوکراین از آنها استفاده کرده است.

آیا ترامپ می‌تواند کشورهای دیگر را مجبور به پایان دادن به تجارت با ایران کند؟

ترامپ توضیح نداد که چگونه این کار را انجام خواهد داد و دشوار است ببینیم دولت او چه گام‌هایی می‌تواند فراتر از تحریم‌هایی که ایالات متحده قبلاً بر نفت ایران اعمال کرده است، بردارد.

شانتانو سینگ، وکیل متخصص در حقوق بین‌الملل عمومی و تجارت، گفت هیچ کشوری قدرت اعمال تحریم کامل تجارت با ایران - یا هر کشور دیگری - را بدون مجوز شورای امنیت سازمان ملل ندارد.

پل ماسگریو، دانشیار دولت در دانشگاه جورج تاون قطر، به الجزیره گفت که برای ترامپ «بسیار دشوار» خواهد بود که «عواقب اقتصادی» را بر کشورهایی که با ایران تجارت می‌کنند، اعمال کند.

ایران چه اقداماتی می‌تواند انجام دهد؟

علی واعظ، معاون مدیر برنامه‌های خاورمیانه و شمال آفریقا در گروه بین‌المللی بحران، گفت که اگر درد اقتصادی برای ایران بدتر شود، ممکن است به شکستن محاصره دریایی آمریکا با زور متوسل شود. او به الجزیره گفت: «ترامپ معتقد است جنگ اقتصادی جایگزینی برای جنگ است. این مقدمه‌ای برای آن است.»

حسن براری، استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه اردن، نیز استدلال کرد که قدرت ایالات متحده بر ایران محدودیت‌هایی دارد. براری گفت: «ما نمی‌توانیم اهمیت و خطر اقدام آمریکا برای مردم ایران را دست کم بگیریم، و همچنین نمی‌توانیم تمایل ایرانیان را برای حداقل ظهور استراتژیک در جایگاهی برابر با ایالات متحده دست کم بگیریم.»

عضویت در بریکس

با ادامه جنگ، رئیس بانک مرکزی ایران هفته گذشته اعلام کرد این کشور قرار است به بانک توسعه جدید بریکس بپیوندد. پیوستن به این بانک به کشور کمک می‌کند تا اقتصاد خود را به روی تأمین مالی بین‌المللی بیشتر باز کند. اما تاکنون اتحاد بریکس نتوانسته بیانیه مشترکی در مورد جنگ آمریکا علیه ایران صادر کند.