شرق: در سیوپنجمین سال استقلال اوکراین، رهبران اروپایی با وعده کمکهای تازه به کییف رفتند. همزمان گزارشها از آمادهسازی روسیه برای احتمال بسیج جدید نیرو خبر میدهد؛ نشانهای از اینکه جنگ فرسایشی، هم حمایت غرب و هم کمبود نیروی انسانی مسکو را وارد مرحله تازهای کرده است. رهبران اروپایی روز گذشته در حالی برای مراسم روز استقلال اوکراین به کییف رفتند که جنگ وارد مرحلهای شده که نه تغییر تعیینکنندهای در خطوط مقدم دیده میشود و نه بیش از یک سال تلاش دیپلماتیک تحت هدایت آمریکا، توانسته دو طرف را به توافق نزدیک کند. نتیجه، جنگی فرسایشی است که بیش از گذشته از جبهه زمینی به آسمان، زیرساختها و اقتصاد دو کشور منتقل شده است.
اندی برنام، نخستوزیر بریتانیا، در نخستین سفر خارجی خود پس از رسیدن به قدرت، همراه با نزدیک به 12 رهبر و مقام اروپایی وارد کییف شد. آنتونیو کوستا، رئیس شورای اروپا نیز در میان حاضران بود. برنام قرار بود همراه با رهبران فرانسه و آلمان که بهصورت مجازی در این مرسم شرکت میکردند، ریاست نشست «ائتلاف کشورهای مایل به کمک به اوکراین» را بر عهده بگیرد؛ مجموعهای از دولتهایی که هدف خود را ادامه حمایت از اوکراین در برابر روسیه قرار دادهاند.
آندری سیبیها، وزیر خارجه اوکراین، استقلال را برای کشورش مفهومی فراتر از یک نماد تاریخی توصیف کرد و نوشت اوکراینیها آن را «بر خلاف همه دشواریها» حفظ کردهاند. استقلالی که او به آن اشاره میکرد، در سال ۱۹۹۱ با رأی گسترده مردم از اتحاد شوروی به دست آمد؛ درست همان چیزی که یکی از اهداف اصلی ولادیمیر پوتین از حمله فوریه ۲۰۲۲، بازگرداندن اوکراین به حوزه نفوذ مسکو تلقی شده است.
با این حال، چهار سال جنگ هنوز آن هدف را محقق نکرده است. خطوط مقدم ماههاست تغییر تعیینکنندهای نکردهاند و روسیه با وجود برتری عددی و منابع بیشتر، برای هر پیشروی هزینه سنگینی میپردازد. اوکراین نیز همچنان برای حفظ موقعیت خود به کمک کشورهای ناتو وابسته است؛ هرچند روابط کییف و واشینگتن تحت دولت دونالد ترامپ سردتر از گذشته شده است. همین وضعیت به اروپا نقش بزرگتری داده است. رهبران حاضر در کییف با خود وعدههای تازه نظامی و مالی آوردهاند، اما شاید مهمترین تحول مربوط به مسیری باشد که اوکراین را در آینده کمتر به تحویل مستقیم تسلیحات وابسته کند. دولت بریتانیا قرار است به شرکت دفاعی MBDA اجازه دهد بخشی از اطلاعات طبقهبندیشده مربوط به قطعات بریتانیایی موشک دوربرد اسکالپ را در اختیار طرفهای مربوط قرار دهد. این تصمیم میتواند راه را برای پیشرفت طرح مشترک فرانسه و اوکراین برای تولید این موشک در داخل خاک اوکراین باز کند. اسکالپ نسخه فرانسوی موشک بریتانیایی استورمشادو است و هر دو سامانه از فناوری مشترک فرانسه و بریتانیا استفاده میکنند.
اگر این طرح عملی شود، اهمیت آن فقط در اضافهشدن چند موشک دیگر به زرادخانه کییف نیست. تولید داخلی به اوکراین امکان میدهد بخشی از توان حملات دوربرد خود را از چرخه تصمیمهای سیاسی و محدودیت ذخایر دولتهای اروپایی جدا کند. برای جنگی که نشانهای از پایان سریع آن دیده نمیشود، ظرفیت تولید میتواند به اندازه تعداد تسلیحات موجود اهمیت پیدا کند.
روسیه برای بسیج تازه آماده میشود
همزمان، روسیه و اوکراین تلاش میکنند با حملات دوربرد، هزینه اقتصادی و روانی جنگ را برای طرف مقابل افزایش دهند. اوکراین پالایشگاهها و زیرساختهای صنعت نفت روسیه را بارها هدف قرار داده؛ حملاتی که در برخی مناطق با کمبود سوخت همراه شده است. مراکز لجستیکی و انبارهای شرکتهای بزرگ تجارت الکترونیک روسیه نیز وارد فهرست اهداف شدهاند. در همین فضای فرسایشی، گزارش دیگری از روسیه شاید مهمتر از بسیاری از تحولات روزانه میدان باشد. مقامهای اطلاعاتی غربی گفتهاند ارتش روسیه در نقاط مختلف کشور تمرینها و برنامهریزیهایی برای آمادگی در برابر احتمال یک موج تازه بسیج انجام میدهد.ماه گذشته گروهی از افسران روس از سنپترزبورگ به کالینینگراد رفتند؛ برونبوم روسیه میان لهستان، لیتوانی و دریای بالتیک. آنها در آنجا روندهای عملیاتی یک بسیج احتمالی را بررسی کردند: از فراخوان ساکنان گرفته تا اسکان، تأمین غذا و مسلحکردن نیروهای تازه.
براساس اطلاعات مقامهای غربی، کالینینگراد تنها نمونه نیست و تمرینهای مشابهی در سراسر روسیه انجام شده است. با این حال، نکته مهم این است که کرملین هنوز تصمیمی برای اجرای بسیج تازه نگرفته و این آمادگیها به معنای قطعیبودن فراخوان نیستند. مقامهای غربی همچنین تصور میکنند اگر تصمیمی گرفته شود، احتمالا تا پس از انتخابات پارلمانی اواخر سپتامبر به تعویق خواهد افتاد.
علت بررسی این گزینه را باید در میدان نبرد جستوجو کرد. پوتین همچنان تصرف کامل منطقه دونباس در شرق اوکراین را هدف خود قرار داده، اما پیشروی نیروهای روس اندک و پرهزینه بوده است. به گفته مقامهای آمریکایی و اروپایی، مسکو در ماههای اخیر نتوانسته به اندازه کافی نیروی تازه جذب کند تا کشتهها و زخمیهای میدان را جبران کند.
پیشرفت فناوری پهپادی اوکراین نیز شرایط را برای نیروهای خط مقدم روسیه سختتر کرده است. پهپادها فاصله زمانی میان دیدهشدن یک سرباز و هدف قرارگرفتن او را کوتاه کرده و میدان نبرد را برای نیروهای متحرک بسیار خطرناکتر کردهاند. در چنین شرایطی، ادامه فشار روسیه برای رسیدن به کراماتورسک و اسلوویانسک، دو شهر بزرگ باقیمانده تحت کنترل اوکراین در دونباس، به نیروی انسانی بیشتری نیاز دارد.
سایه حملات سال ۲۰۲۲
برای کرملین، بسیج فقط یک تصمیم نظامی نیست؛ هزینه سیاسی و اجتماعی آن در سال ۲۰۲۲ روشن شد. پوتین در سپتامبر آن سال زمانی فرمان بسیج داد که خطوط روسیه تحت فشار قرار گرفته بود. نتیجه در داخل کشور آشوب بود؛ صدها هزار مرد روسیه را ترک کردند، بلیت هواپیما کمیاب شد و در مرزهای گرجستان و قزاقستان صفهای چندساعته شکل گرفت. همین تجربه توضیح میدهد چرا حتی شایعه بسیج تازه میتواند جامعه روسیه را متلاطم کند. در هفتهها و ماههای اخیر، برخی مردان روس در اینترنت درباره مسیرهای خروج از کشور جستوجو کردهاند و کسانی که توان مالی دارند، از قبل مقصدهایی را برای اقامت موقت در صورت اعلام بسیج بررسی کردهاند.
اداره گمرک روسیه هفته گذشته اعلام کرد تردد در گذرگاه ورخنیلارس در مرز گرجستان رکورد زده و بیش از ۲۰ هزار نفر در یک روز از آن عبور کردهاند؛ آماری که وزارت کشور گرجستان آن را مورد مناقشه قرار داده است. بنگاههای معاملات ملکی در گرجستان و ارمنستان نیز از افزایش قیمتها در هفتههای اخیر خبر دادهاند و بخشی از آن را به انتظار برای موج احتمالی مهاجرت روسها نسبت میدهند. کرملین با انتخابی دشوار روبهرو است. بسیج تازه میتواند خط مقدم را تقویت و نیروی لازم برای فشار بیشتر بر کراماتورسک و اسلوویانسک را تأمین کند، اما بار دیگر جنگ را بهطور مستقیم وارد زندگی خانوادههایی میکند که تا امروز توانستهاند تا حدی از آن فاصله بگیرند. زمان نیز علیه تصمیم سریع کار میکند. اگر بسیج در اواخر سال انجام شود، آموزش و سازماندهی نیروهای تازه همزمان با نزدیکشدن زمستان خواهد بود و تأثیر فوری آنها بر عملیات امسال روشن نیست.
مایکل کافمن، پژوهشگر ارشد بنیاد کارنگی در واشینگتن، معتقد است چنین بسیجی احتمالا برای اهداف نظامی امسال «خیلی دیر» است و نتیجه تعیینکنندهای برای روسیه نخواهد داشت؛ هرچند میتواند در سال ۲۰۲۷ اهمیت پیدا کند. به گفته او، اگر مسکو واقعا قصد داشت باقی دونباس را امسال تصرف کند، باید چند ماه زودتر تصمیم به بسیج میگرفت.
انتخاب کالینینگراد برای یکی از تمرینهای آمادگی بسیج، یک لایه امنیتی دیگر هم دارد. این منطقه کوچک روسیه میان دو عضو ناتو قرار گرفته و سالها هم نقطه ضعف جغرافیایی مسکو و هم یکی از مهمترین پایگاههای نظامی آن در اروپا بوده است.
مقامهای اطلاعاتی غربی هشدار دادهاند در سناریوی تشدید رویارویی با ناتو، کالینینگراد میتواند در محاسبات نظامی روسیه برای منطقه موسوم به «شکاف سوالکی» نقش داشته باشد؛ نوار زمینی باریکی میان لهستان و لیتوانی که کالینینگراد را از مسیر زمینی به بلاروس نزدیک میکند. این به معنای وجود طرح قطعی روسیه برای حمله به ناتو نیست، اما آمادهسازی نیروی انسانی در منطقهای با چنین موقعیتی، نشان میدهد برنامهریزی مسکو فقط محدود به نیازهای روزانه جبهه اوکراین نیست. کشورهای ناتو نیز حساسیت خود را پنهان نکردهاند و در هفته گذشته رزمایش هوایی برنامهریزیشدهای در نزدیکی کالینینگراد با مشارکت جنگندههای آمریکایی، نروژی و نیروهای زمینی لهستان برگزار کردند.
برای پوتین، پرسش فوری اما همچنان اوکراین است. روسیه نیروی بیشتری برای جنگی میخواهد که قرار بود با سرعت بسیار بیشتری نتیجه دهد. در طرف مقابل، اروپا در روز استقلال اوکراین نشان میدهد بهجای کاهش حمایت، در حال بررسی راههایی برای پایدارترکردن ظرفیت نظامی کییف است؛ حتی تا مرحله تولید تسلیحات دوربرد داخل خود اوکراین.
این دو مسیر ممکن است جنگ را طولانیتر و فرسایشیتر کنند. روسیه در فکر افزودن نیروی انسانی است و اروپا به دنبال افزایش ظرفیت تسلیحاتی اوکراین. هیچکدام هنوز نشانه یک گشایش سیاسی نیستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
