معنای صلح در قرآن

با نهایت احترام به جایگاه علمی و فقهی حضرت آیت‌الله خاتمی به نظر می‌رسد در اظهارنظر اخیر، میان «کاربرد یک واژه در یک آیه» و «دامنه مفهومی آن واژه در کل قرآن» خلط شده است. اگر مقصود این باشد که قرآن در آیه ۴:۱۲۸ از تعبیر « وَالصُّلْحُ خَیْرٌ» در زمینه اختلاف زن و شوهر استفاده کرده، این سخن کاملاً درست است؛ اما اگر از این مقدمه نتیجه گرفته شود که مفهوم صلح در قرآن صرفاً خانوادگی است و هیچ ارتباطی با جنگ و مناسبات میان طرف‌های متخاصم ندارد، این نتیجه با متن صریح قرآن کریم سازگار نیست.

قرآن اساساً برای بیان یک مفهوم، همیشه از یک واژه ثابت استفاده نمی‌کند و در موضوع صلح و پایان خصومت، از واژه‌ها و ساختارهای گوناگون مانند «سِلم»، «إصلاح»، «عهد»، «میثاق» و «صلح» استفاده کرده است. بنابراین روش درست در فهم قرآن، بررسی سیاق، موضوع، مخاطب و کاربردهای متعدد یک مفهوم است، نه اینکه چون «صُلح» در یک آیه درباره خانواده آمده، تمام مفهوم صلح قرآنی را به خانواده محدود کنیم.

این همان نقطه‌ای است که یک بحث قرآنی دقیق باید از یک استدلال واژه‌محور و محدود فراتر رود. مهم‌ترین شاهد، اتفاقاً در سوره‌ای قرار دارد که موضوع بخش قابل توجهی از آن جنگ، دشمن، پیمان و مناسبات خصمانه است. خداوند در سوره انفال، پس از آنکه در آیه ۶۰ از آمادگی نظامی در برابر دشمن سخن می‌گوید و تصریح می‌کند که باید در برابر دشمن توان نظامی فراهم کرد، بلافاصله در آیه ۶۱ می‌فرماید: «وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ»؛ یعنی اگر آنان به سوی سِلم و صلح گرایش پیدا کردند، تو نیز به سوی آن گرایش پیدا کن. اینجا دیگر هیچ مجالی برای تفسیر خانوادگی وجود ندارد؛ سیاق آیات درباره دشمن، جنگ، خیانت به پیمان و آمادگی نظامی است. حتی آیه ۶۰ دقیقاً از «دشمن خدا و دشمن خود» سخن می‌گوید و آیه ۶۱ در همین بستر، فرمان پذیرش گرایش به صلح را صادر می‌کند.

بنابراین اگر کسی بگوید «صلح در قرآن ربطی به جنگ ندارد»، باید توضیح دهد که «لِلسَّلْمِ» در آیه ۸:۶۱ درباره چه کسانی و در چه موقعیتی است؟ قرآن در همین آیه، صلح را در برابر وضعیت جنگ و خصومت مطرح می‌کند؛ پس نمی‌توان آن را با استناد به آیه‌ای خانوادگی از حوزه مناسبات جنگی خارج کرد. منابع واژگانی قرآن نیز «السَّلْم» را در ۸:۶۱ و ۴۷:۳۵ در معنای صلح ثبت کرده‌اند. شاهد دوم، آیه ۴۷:۳۵ است که از این هم صریح‌تر است: « فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ»؛ یعنی سست نشوید و در حالی که دست بالا را دارید، به صلح فرا نخوانید. ترجمه‌های معتبر این «السَّلْم» را به صراحت «صلح» دانسته‌اند و سیاق آیه نیز مربوط به مواجهه مسلمانان با طرف مقابل و مناسبات خصمانه است، نه اختلاف خانوادگی. حتی آیه ۴:۹۰ می‌گوید اگر گروهی از جنگ با شما کناره گرفتند و «وَأَلْقَوْا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ»، یعنی به شما پیشنهاد صلح دادند، دیگر مجوزی برای جنگ با آنان ندارید. در آیه ۴:۹۴ نیز خطاب به کسانی که برای جنگ حرکت می‌کنند، دستور داده می‌شود درباره کسی که به آنان اظهار صلح می‌کند، شتاب نکنند و او را به خاطر دستاوردهای دنیوی نکشند.

بنابراین حتی اگر اصرار داشته باشیم که واژه دقیق «صُلح» را از «سِلم» جدا کنیم، باز هم نتیجه نمی‌تواند این باشد که «مفهوم صلح قرآنی به خانواده محدود است». قرآن در مواجهه با جنگ و دشمن، به شکل روشن و مستقیم از «سِلم» و پیشنهاد صلح سخن گفته است. اختلاف در واژه، نمی‌تواند واقعیت معنایی را از میان ببرد. از سوی دیگر، حتی خود مفهوم «اصلاح و سازش» نیز در قرآن به خانواده اختصاص ندارد. در آیه ۴۹:۹، قرآن درباره دو گروه مؤمن که با یکدیگر وارد جنگ شده‌اند، دستور می‌دهد: « فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا» ؛ میان آن دو اصلاح کنید. اگر یکی تجاوز کرد، با گروه متجاوز مقابله کنید تا به فرمان خدا بازگردد و سپس دوباره میان آنها اصلاح کنید؛ و در آیه بعد می‌فرماید: « فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ». بنابراین حتی اگر «صلح» را در معنای گسترده «پایان دادن به خصومت و برقراری مناسبات مسالمت‌آمیز» بگیریم، قرآن آن را صریحاً در زمینه درگیری و جنگ میان گروه‌ها مطرح کرده است.

پس نقد علمی این نیست که بگوییم سخن حضرت آیت‌الله درباره کاربرد خانوادگی «صلح» بی‌اساس است؛ آن بخش درست است، اما نتیجه‌گیری از آن به انحصار مفهوم صلح در خانواده، با شواهد متعدد قرآنی سازگار نیست. شاید دقیق‌تر آن باشد که گفته شود قرآن در آیه ۴:۱۲۸ واژه «الصُّلح» را درباره اختلاف خانوادگی به کار برده، اما برای مناسبات خصمانه و جنگ نیز از «السَّلْم» و مشتقات «إصلاح» استفاده کرده است.

بنابراین اگر مقصود از «استفاده ابزاری از قرآن» هشدار نسبت به تحمیل پیش‌فرض‌های سیاسی بر آیات باشد، این هشدار فی‌نفسه قابل تأمل است؛ اما نمی‌توان برای اثبات آن، صلح را از سیاق جنگ در آیات ۸:۶۱، ۴:۹۰ و ۴:۹۴ جدا کرد. قرآن خود، صلح را در کنار جنگ، دشمن، پیمان و توقف خصومت قرار داده است. احترام به قرآن اقتضا می‌کند که هم آیه خانوادگی را ببینیم و هم آیات جنگ و صلح را؛ و میان این دو، به جای حذف یکی به نفع دیگری، یک تفسیر جامع و منسجم ارائه کنیم