مساجد تبریز؛ از محراب عبادت تا میدان تحولات سیاسی

مسجد کبود یا «گؤی مچید» از شاخص‌ترین بناهای تاریخی تبریز است که در دوره قراقویونلوها و در قرن نهم هجری ساخته شد. این مسجد بخشی از مجموعه‌ای گسترده‌تر به نام «مظفریه» بود و به دلیل استفاده گسترده از کاشی‌های معرق با رنگ‌های لاجوردی و فیروزه‌ای، به «فیروزه اسلام» شهرت یافت. کتیبه سردر مسجد، پایان ساخت بنا را سال ۸۷۰ هجری قمری نشان می‌دهد و این مجموعه در دوره خود تنها یک مسجد نبود و بناهای دیگری همچون خانقاه و دیگر فضاهای وابسته نیز در کنار آن وجود داشتند.

مسجد جامع تبریز اما جایگاهی متفاوت در تاریخ شهر دارد. این بنا که در منابع تاریخی با عنوان «جامع کبیر» نیز شناخته شده، در طول ادوار مختلف مسجد جامع شهر بوده و در مجاورت بازار تاریخی تبریز قرار گرفته است. همین همجواری، مسجد جامع را با یکی از مهم‌ترین مراکز اقتصادی و اجتماعی شهر پیوند داده است. بخش‌های مختلف مسجد در دوره‌های تاریخی گوناگون توسعه یافته و پس از زلزله بزرگ تبریز در سال ۱۱۹۳ هجری قمری نیز بخش‌هایی از آن بازسازی شد.

مسجد صاحب‌الامر از دیگر مساجد کهن تبریز است که ساخت آن به دوره صفوی و فرمان شاه طهماسب اول نسبت داده می‌شود. این مسجد در میدان تاریخی صاحب‌آباد قرار داشت و در جریان حمله عثمانی‌ها آسیب جدی دید و پس از آن نیز بازسازی شد. همین پیشینه، مسجد صاحب‌الامر را به یکی از بناهای شاخص دوره صفوی در تبریز تبدیل کرده است.

در میان بناهای تاریخی تبریز، مجموعه مسجد علیشاه نیز جایگاه ویژه‌ای دارد. این مجموعه که در دوره ایلخانی ساخته شد، یکی از بناهای عظیم مذهبی شهر بود و آنچه امروز به نام ارگ علیشاه شناخته می‌شود، بخشی از بقایای آن مجموعه است. بنای مسجد در طول قرن‌ها بر اثر زلزله‌ها و جنگ‌های متعدد آسیب دید و بخش‌هایی از آن از میان رفت، اما دیوار عظیم جنوبی آن همچنان به‌عنوان یکی از نمادهای تاریخی تبریز باقی مانده است.

مسجد مقبره نیز در بافت تاریخی و در محدوده بازار تبریز قرار دارد و از بناهایی است که نام آن با شخصیت‌های مذهبی و سیاسی تاریخ معاصر شهر گره خورده است. این مسجد پس از آسیب‌های ناشی از زلزله تاریخی تبریز بازسازی شد و آرامگاه شهید آیت‌الله سیدمحمدعلی قاضی طباطبایی، نخستین امام جمعه تبریز، در آن قرار دارد.

این مساجد را نمی‌توان جدا از ساختار شهری تبریز مطالعه کرد. قرارگرفتن بسیاری از آنها در نزدیکی بازار، محلات قدیمی، مدارس و مراکز تجمع مردم باعث شد مسجد در طول زمان تنها محل اقامه نماز نباشد و به فضایی برای آموزش، ارتباط اجتماعی، انتقال اخبار و شکل‌گیری روابط میان گروه‌های مختلف جامعه تبدیل شود. در واقع، معماری و موقعیت شهری بسیاری از مساجد تاریخی تبریز نشان می‌دهد که این بناها بخشی از یک ساختار اجتماعی گسترده‌تر بوده‌اند.

همین پیشینه باعث شد مسجد در دوره‌های مختلف تاریخی، در بزنگاه‌های اجتماعی و سیاسی نیز جایگاهی فراتر از یک مکان مذهبی پیدا کند. مسجد جامع در پیوند با بازار و روحانیت، مسجد صمصام‌خان در جریان تحولات مشروطه، مسجد آیت‌الله انگجی در دوره نهضت ملی شدن صنعت نفت و مسجد قزلی در قیام ۲۹ بهمن ۱۳۵۶، هر یک در مقاطع متفاوتی بخشی از تاریخ سیاسی تبریز را در خود جای داده‌اند.

در این میان، پرسش اصلی این است که چه چیزی مسجد را در تبریز از یک مکان عبادی به یک نهاد اجتماعی و در مقاطع حساس، به پایگاهی برای فعالیت سیاسی تبدیل کرد؟

کریم میمنت‌نژاد، تاریخ‌شناس، در گفت‌وگو با ایسنا در پاسخ به این پرسش اظهار کرد: مسجد چه در دوره اسلام و چه پیش از آن، تنها محل عبادت و نیایشگاه نبوده و همواره محل اجتماع مردم و شکل‌گیری نوعی مدنیت نیز به شمار می‌رفته است. حتی در روایت‌های دینی نیز نمونه‌هایی از بناشدن مسجد بر محل‌هایی که پیش از آن محل اجتماع و آیین بوده‌اند، دیده می‌شود.

وی ادامه داد: در شهر تبریز نیز شرایط تاریخی و جغرافیایی شهر موجب شد این کارکرد مسجد پررنگ‌تر شود. تبریز به دلیل همجواری با روسیه و عثمانی، برخورداری از روابط و مسیرهای تجاری و همچنین شکل‌گیری کانون‌های آزادی‌خواهی، همواره در معرض جریان‌های مختلف فکری و سیاسی قرار داشت و همین شرایط، کارکرد مساجد را فراتر از محل عبادت قرار داد.

وی افزود: مساجد در تبریز به محل تشکیل انجمن‌های سیاسی و پایگاهی برای بسیج توده‌ها تبدیل شدند، ضمن اینکه در کشور ما در بسیاری از دوره‌های تاریخی، مکان‌های عمومی دیگری که بتوانند نقش کانون اجتماع مردم را ایفا کنند، وجود نداشت و همین موضوع نقش مسجد را برجسته‌تر می‌کرد.

میمنت‌نژاد با اشاره به نقش منبر در شکل‌گیری ارتباط اجتماعی میان مردم گفت: در طول تاریخ، وعاظ از منبر برای انتقال مفاهیمی مانند عدالت و ظلم‌ستیزی در کنار ادبیات دینی استفاده می‌کردند. در تبریز نیز شخصیت‌هایی مانند شهید شیخ سلیم، میرزاعلی ثقةالاسلام و شیخ محمد خیابانی از منبر برای انتقال پیام عمومی به اقشار مختلف مردم استفاده می‌کردند.

وی ادامه داد: شیخ سلیم خطابه‌های بسیار آتشینی داشت و در تهییج مردم برای پیوستن به صف مشروطه‌خواهان تأثیر بسزایی ایفا کرد و همین منبرها امکان انتقال پیام به طیف‌های مختلف حاضر در مساجد را فراهم می‌کردند.

این تاریخ‌شناس با اشاره به نقش مساجد در مهم‌ترین جنبش‌های سیاسی تبریز اظهار کرد: انقلاب مشروطه یکی از مهم‌ترین این تحولات بود. تبریز یکی از کانون‌های اصلی مشروطه‌خواهی در ایران بود و مساجد و علما در رهبری و بسیج توده‌های مردم نقش بسیار بارزی داشتند.

وی افزود: مسجد جامع در داخل بازار تبریز قرار داشت و ارتباط تنگاتنگی با تجار و روحانیت داشت و رهبری جریان مشروطه‌خواهی در آنجا دنبال می‌شد. مسجد صمصام‌خان نیز محل نطق‌های بسیار آتشین بود و به دلیل نزدیکی به کنسولگری‌های مستقر در شهر تبریز، از موقعیت ویژه‌ای برخوردار بود؛ چراکه برخی از این کنسولگری‌ها نیز در کنش‌های اجتماعی دوره مشروطیت تأثیرگذار بودند.

میمنت‌نژاد با اشاره به نقش کمتر دیده‌شده زنان در تحولات اجتماعی و سیاسی تبریز گفت: تاکنون پژوهش منسجم و جامعی درباره نقش زنان در مسائل سیاسی و تحولات سیاسی و ارتباط آنها با مساجد در شهر تبریز انجام نشده و بخش بزرگی از زحمات زنان در طول تاریخ نادیده گرفته شده است.

وی ادامه داد: با وجود این، روایت‌های کوتاهی وجود دارد که نشان می‌دهد زنان در پشت جبهه‌ها و گاهی در دل جنگ‌ها، دوشادوش مردان نقش اساسی داشتند. در دوره مشروطیت، زنان در پرکردن فشنگ‌ها مشارکت می‌کردند؛ مرمی‌ها و پوکه‌ها از مسیرهای مختلف وارد تبریز می‌شد و زنان آنها را با باروت پر می‌کردند.

این تاریخ‌شناس افزود: بخشی از این فعالیت‌ها در مساجد و مکان‌هایی انجام می‌شد که از دسترسی مستبدان و مأموران آنها دور بود و تجمع‌هایی نیز توسط بانوان مدیریت می‌شد که هدف آن پشتیبانی از سنگرهای مجاهدان و جبهه‌های جنگ بود.

وی ادامه داد: زینب‌پاشا نیز در جریان اعتراض به گرانی‌ها، تعدادی از زنان را از مساجد متشکل می‌کرد و آنها را به صورت گروهی به سمت بازار تبریز می‌برد و این زنان با اعتراض به احتکار و پنهان‌کردن کالاهای مورد نیاز مردم، موجب شکل‌گیری تحولاتی در بازار می‌شدند.

وی با اشاره به نقش مسجد و منبر در نهضت ملی شدن صنعت نفت اظهار کرد: این جریان دو بازوی قدرتمند داشت؛ یک بازو که از آیت‌الله کاشانی منشأ می‌گرفت و بازوی دیگر دکتر محمد مصدق بود. تا زمانی که این دو در کنار یکدیگر بودند، نهضت موفقیت زیادی داشت، اما با فاصله گرفتن آنها از یکدیگر و در نهایت کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، جریان ملی‌گرا از هم پاشید.

وی افزود: در تبریز می‌توان از آیت‌الله سیدمهدی انگجی به‌عنوان یکی از پیشگامان نهضت ملی در دوره مصدق نام برد که نقش بسیار بارزی در متشکل‌کردن مردم داشت و خطابه‌های او در منبر، به‌ویژه در مسجد آیت‌الله انگجی، شناخته شده بود.

این تاریخ‌شناس با اشاره به تغییر نقش مساجد از مشروطه تا انقلاب اسلامی گفت: نقش مسجد در این فاصله از بین نرفت، بلکه متناسب با شرایط اجتماعی و سیاسی هر دوره تغییر کرد. مسجد همچنان یکی از معدود مکان‌هایی بود که امکان اجتماع گروه‌های مختلف مردم در آن وجود داشت و به همین دلیل در مقاطع حساس تاریخی، دوباره به کانون فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی تبدیل می‌شد.

وی درباره نقش حکومت‌ها در کنترل مساجد و منابر نیز گفت: در دوره‌های مختلف، از قاجار گرفته تا پهلوی اول و دوم، افرادی از مراکز اطلاعاتی در میان جمعیت حاضر در منابر حضور پیدا می‌کردند و سخنان وعاظ را ثبت و به مقامات بالاتر منتقل می‌کردند. اسناد به‌جامانده از سازمان ساواک نشان می‌دهد که حکومت خود را ملزم می‌دانست تجمعات و سخنرانی‌های وعاظ را ارزیابی و کنترل کند و آنها را به صورت مستمر تحت نظارت داشته باشد. این روند در نهایت در قیام ۲۹ بهمن ۱۳۵۶ تبریز به یکی از روشن‌ترین نمونه‌های تبدیل پیام مسجد به حرکت خیابانی انجامید.

وی درباره نقش مسجد قزلی در این قیام اظهار کرد: علمای بزرگ تبریز با نظر شهید آیت‌الله سیدمحمدعلی قاضی طباطبایی اعلامیه‌ای صادر کردند و علمای بزرگ تبریز نیز آن را امضا کردند و مردم را برای برگزاری مراسم چهلم شهدای قم به مسجد میرزا یوسف آقا طباطبایی، همان مسجد قزلی، دعوت کردند. این اعلامیه‌ها به سرعت در معابر و کوچه‌ها دست‌به‌دست شد و در روز موعود، تجمع بسیار بزرگی در مقابل مسجد شکل گرفت. مأموران شهربانی مسجد را بسته بودند و درگیری‌هایی در مقابل آن رخ داد که در جریان آن محمد تجلا به دست رئیس کلانتری تبریز به شهادت رسید.

این تاریخ‌شناس افزود: جنازه تجلا به دست مردم به‌عنوان یک نماد وارد خیابان‌ها شد و خشم عمومی مردم را مانند موجی در مسیر حرکت خود گسترش داد و بسیاری از نمادهای حکومتی در جریان این حرکت به آتش کشیده شد.

میمنت‌نژاد تأکید کرد: در قیام ۲۹ بهمن می‌توان به روشنی مسیر انتقال پیام از مسجد به خیابان را مشاهده کرد؛ پیامی که از یک اعلامیه آغاز شد، مردم را در مسجد گرد هم آورد و پس از وقوع درگیری و شهادت یک فرد، به یک حرکت گسترده اجتماعی و سیاسی تبدیل شد.

وی در ادامه با اشاره به کارکردهای اجتماعی مساجد تاریخی گفت: بخشی از کارکردهای مسجد که در گذشته وجود داشت، امروز کمتر دیده می‌شود. برای نمونه، شبستان در مساجد قدیمی تنها محل عبادت نبود و برای اسکان و استراحت برخی مسافران یا افراد بی‌خانمان نیز مورد استفاده قرار می‌گرفت و این موضوع نشان‌دهنده کارکرد مسجد در حمایت از درراه‌ماندگان و مستمندان بود.

وی افزود: آموزش نیز یکی دیگر از کارکردهای مهم مساجد بود. در طول قرن‌ها، آموزش خواندن و نوشتن در مساجد و مکتب‌خانه‌های وابسته به آن‌ها انجام می‌شد و این آموزش‌ها هم برای دختران و هم برای پسران ارائه می‌شد. حتی برخی زنان که قرآن را می‌دانستند نیز در آموزش کودکان نقش داشتند.

میمنت‌نژاد در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به معماری مساجد و پیوند آن با باورهای دینی اظهار کرد: معماری مسجد ایرانی تنها مجموعه‌ای از عناصر ساختمانی نیست و در بسیاری از جزئیات آن مفاهیم اعتقادی و فلسفی دیده می‌شود. حوض‌های واقع در صحن مساجد و انعکاس تصویر آسمان در آب، نمونه‌ای از پیوند میان معماری و مفهوم ارتباط آسمان و زمین است.

وی تصریح کرد: در برخی مساجد قدیمی تبریز نیز می‌توان نشانه‌هایی از حضور مفاهیم اعتقادی در معماری مشاهده کرد؛ برای نمونه در برخی مساجد دارای گنبدهای بزرگ، تعداد پایه‌هایی که گنبد بر آنها استوار شده، در مواردی با عدد ۱۴ ارتباط پیدا می‌کند که می‌توان آن را نمادی از چهارده معصوم دانست. در نهایت مسجد در تاریخ تبریز محل عبادت،  آموزش، اجتماع، حمایت از نیازمندان، انتقال پیام و در مقاطع حساس، محل شکل‌گیری و سازماندهی حرکت‌های اجتماعی و سیاسی بوده‌ است.

به گزارش ایسنا، تاریخ مساجد تبریز را نمی‌توان جدا از تاریخ اجتماعی و سیاسی این شهر روایت کرد؛ مسجد ابتدا به واسطه حضور مستمر مردم در زندگی روزمره آنان جای گرفت و همین ریشه اجتماعی، در دوره‌های مختلف تاریخی به آن امکان داد تا در بزنگاه‌های سیاسی نیز به یکی از مهم‌ترین کانون‌های ارتباط، اجتماع و بسیج مردم تبدیل شود.

انتهای پیام