این مخازن که گاهی با عنوان «مخازن کاغذی» یا Papier-Mâché Tanks نیز شناخته می شدند، از کاغذ کرافتی ساخته می شدند که با نوعی چسب رزورسینول آغشته شده بود. هدف از این طراحی، جایگزین کردن فلز با ماده ای سبک تر و در دسترس تر بود؛ ماده ای که علاوه بر کاهش مصرف فلزات راهبردی، وزن نسبتا کمی داشته باشد و بتوان آن را به راحتی توسط نیروهای زمینی جا به جا و روی هواپیما نصب کرد.
اما این مخازن قرار نبود عمر طولانی داشته باشند.
مخزنی که فقط برای یک پرواز ساخته شده بود
یکی از ویژگی های عجیب مخازن سوخت کاغذی این بود که برخلاف مخازن فلزی معمول، اساسا برای استفاده طولانی مدت طراحی نشده بودند. کاغذ آغشته به چسب رزورسینول می توانست شرایط سخت محیطی، از جمله گرما و سرمای شدید در ارتفاع، را تحمل کند و در برابر نفوذ آب نیز مقاومت مناسبی داشته باشد. با این حال، تماس طولانی مدت چسب با سوخت داخل مخزن مشکل دیگری ایجاد می کرد.
حلال های موجود در سوخت به تدریج روی چسب اثر می گذاشتند و باعث می شدند ساختار مخزن پس از مدتی استحکام خود را از دست بدهد. در نتیجه، مخزن ممکن بود تنها چند ساعت پس از پر شدن با سوخت دچار نشتی شود.
به همین دلیل، این مخازن عملا یک بار مصرف بودند. نیروهای زمینی آنها را مدت زیادی پیش از پرواز پر نمی کردند و سوخت مورد نیاز درست پیش از برخاستن هواپیما داخل مخزن ریخته می شد. این رویکرد شاید در شرایط عادی غیرمنطقی به نظر برسد، اما در میانه جنگ، زمانی که صرفه جویی در فلز اهمیت زیادی داشت، چنین راه حلی می توانست کاملا منطقی باشد.
مخزن سوخت رهاشونده نیز دقیقا همان کاری را انجام می داد که از نامش برمی آید: جنگنده پس از مصرف سوخت اضافی، آن را در مسیر رها می کرد تا وزن و مقاومت آیرودینامیکی اضافی از هواپیما حذف شود.
چرا امکان فرود با مخزن پر وجود نداشت؟
طراحی سبک و کم دوام این مخازن یک پیامد مهم داشت. آنها به اندازه ای مقاوم نبودند که هواپیما بتواند با مخزن متصل به خود فرود بیاید. بنابراین اگر ماموریت لغو می شد یا هواپیما مجبور بود زودتر از برنامه به پایگاه بازگردد، خلبان باید مخزن را در نقطه ای مشخص رها می کرد.
در بسیاری از موارد، این نقطه محل تخلیه یا بخش مخصوصی از فرودگاه بود که برای رهاسازی مخازن در نظر گرفته شده بود. نکته جالب این است که با وجود آنکه مخازن ممکن بود هنوز مقدار قابل توجهی سوخت در خود داشته باشند، در گزارش های مربوط به این مخازن مورد مشخص و قابل اتکایی از آتش سوزی گسترده ناشی از رهاسازی آنها پیدا نشده است.
از سوی دیگر، رها شدن این مخازن در مناطق مختلف گاهی باعث سردرگمی غیرنظامیان می شد. افرادی که آنها را در نزدیکی محل زندگی خود پیدا می کردند، ممکن بود تصور کنند با یک بمب عمل نکرده مواجه شده اند. حتی گزارش شده است که آلمانی ها برای کاهش این سوءتفاهم، اقدام به انتشار اعلامیه هایی کردند که در آنها توضیح داده می شد این اشیای سقوط کرده مخزن سوخت رهاشونده هستند، نه بمب هایی که منفجر نشده اند.
ساخت مخازن کاغذی چگونه بود؟
با وجود ظاهر ساده، ساخت این مخازن فرایندی نسبتا دقیق داشت. بدنه اصلی مخزن از سه بخش تشکیل می شد: قسمت مخروطی جلو، قسمت مخروطی عقب و بخش استوانه ای مرکزی.
برای اینکه قطعات مختلف شکل و ابعاد یکسانی داشته باشند، آنها روی قالب های چوبی ساخته می شدند. بخش مرکزی با پیچیدن چندین لایه کاغذ کرافت آغشته به چسب به دور یک استوانه شکل می گرفت. قسمت های انتهایی به دلیل فرم مخروطی پیچیده تر بودند و به صورت دستی لایه گذاری می شدند.
برای ساخت این قسمت ها، قطعات کاغذ از پیش به شکلی شبیه گلبرگ بریده می شدند و سپس لایه به لایه روی قالب قرار می گرفتند. هنگام افزودن هر لایه، کارگران از ابزار مخصوصی شبیه کاردک یا تیغه لاستیکی استفاده می کردند تا چین خوردگی ایجاد نشود و حباب هوا بین لایه های کاغذ باقی نماند.
پس از شکل گیری بدنه، قطعات داخلی نیز نصب می شدند. تعدادی تیغه یا جداکننده چوبی در داخل بخش استوانه ای قرار می گرفت و لوله ها و اتصالات مورد نیاز به مخزن اضافه می شدند. سطح داخلی مخزن نیز با پوششی مقاوم در برابر سوخت پوشانده می شد تا تماس مستقیم سوخت با ساختار کاغذی و چسب تا حد امکان کنترل شود.
در مرحله بعد، سه بخش اصلی مخزن درون یک دستگاه پرس به یکدیگر متصل می شدند. پس از آنکه مخزن به اندازه کافی عمل می آمد، آزمایش فشار روی آن انجام می شد. مخازنی که آزمایش را با موفقیت پشت سر می گذاشتند، در نهایت با دو لایه پوشش سلولزی و سپس دو لایه رنگ آلومینیومی پوشانده می شدند.
بنابراین، چیزی که از بیرون ممکن بود مانند یک مخزن فلزی ساده به نظر برسد، در واقع محصول مجموعه ای از فرایندهای دقیق تولید و کنترل کیفیت بود.
صرفه جویی در فلز، مهم تر از عمر مخزن بود
مهم ترین مزیت این طراحی تنها قیمت پایین تر یا وزن کمتر نبود. در شرایط جنگی، فلز یک ماده راهبردی محسوب می شد و برای ساخت هواپیما، خودرو، سلاح، مهمات و تجهیزات صنعتی مورد نیاز بود. جایگزین کردن بخشی از مصرف فلز با کاغذ می توانست منابع ارزشمند را برای بخش های مهم تر صنعت جنگی آزاد کند.
از طرف دیگر، وزن پایین مخازن کاغذی باعث می شد نیروهای زمینی راحت تر بتوانند آنها را جا به جا و زیر بال هواپیما نصب کنند. این ویژگی برای پایگاه هایی که روزانه تعداد زیادی جنگنده را آماده عملیات می کردند، اهمیت عملیاتی داشت.
تخمین زده شده است که در طول جنگ بیش از 13 هزار مخزن از این نوع تولید شده باشد. اگر این رقم را در مقدار فلزی که برای ساخت مخازن مشابه لازم بود ضرب کنیم، مشخص می شود که استفاده از ساختارهای غیر فلزی می توانست صرفه جویی قابل توجهی در مصرف مواد اولیه ایجاد کند.
البته عمر بسیار کوتاه این مخازن باعث شد امروزه نمونه های باقی مانده از آنها بسیار کمیاب باشند. بسیاری از آنها اساسا برای یک ماموریت ساخته و پس از مصرف سوخت رها می شدند و در آن زمان نیز ارزش ذاتی چندانی نداشتند که کسی بخواهد آنها را برای آینده نگهداری کند.
یک داستان عجیب؛ تبدیل مخزن سوخت به بستنی ساز
در میان روایت هایی که درباره این مخازن باقی مانده، داستانی عجیب تر از همه به چشم می خورد؛ هرچند راوی آن نیز درباره صحت کامل ماجرا تردیدهایی داشته است.
چارلز دی. مورل، که این خاطره را نقل کرده، گفته است یکی از آشپزهای اسکادران با استفاده از یک مخزن سوخت کاغذی استفاده نشده، ایده ای غیرمعمول را اجرا کرد. او بخشی از قسمت بالایی مخزن را برید، تیغه های داخلی آن را خارج کرد و قسمت بریده شده را به شکل یک دریچه قابل باز و بسته شدن درآورد.
سپس مخزن با ترکیبی از پودر شیر، میوه کنسروی، شکر، عصاره وانیل و چند ماده دیگر پر شد. مخزن به زیر بال هواپیما متصل شد و هواپیما تا ارتفاع حدود 30 هزار پایی بالا رفت؛ جایی که دما به حدود منفی 30 درجه سانتیگراد می رسید.
خلبان برای مدتی هواپیما را به شکل خاصی حرکت می داد تا محتویات مخزن همچنان مخلوط باقی بماند. پس از آن، هواپیما با سرعت به سمت پایین بازگشت و در فرودگاه فرود آمد. مخزن از زیر بال جدا شد و وقتی دریچه آن باز شد، طبق این روایت، محتویات داخل آن به بستنی تبدیل شده بود.
این داستان جذاب است، اما همان طور که در روایت اصلی نیز اشاره شده، نمی توان با اطمینان آن را یک واقعیت مستند تاریخی دانست. با این حال، حتی اگر این ماجرا را کنار بگذاریم، خود مخازن سوخت کاغذی نمونه جالبی از مهندسی تحت فشار جنگ هستند؛ محصول دورانی که طراحان مجبور بودند برای حل مشکلات بزرگ، گاهی به سراغ موادی بروند که در شرایط عادی شاید هیچ کس آنها را برای چنین کاری انتخاب نمی کرد.
میراث یک راه حل موقت اما هوشمندانه
مخازن سوخت کاغذی بریتانیا شاید در مقایسه با فناوری های پیچیده جنگ جهانی دوم چندان چشمگیر به نظر نرسند، اما داستان آنها نشان می دهد که نوآوری نظامی همیشه به معنای ساخت تجهیزات پیچیده تر و گران تر نیست. گاهی یک راه حل ساده، سبک و حتی موقتی می تواند در شرایطی خاص ارزش بسیار زیادی پیدا کند.
این مخازن قرار نبود سال ها دوام بیاورند؛ آنها فقط باید به اندازه یک ماموریت عمر می کردند. وظیفه شان نیز مشخص بود: رساندن سوخت اضافی به جنگنده ها، افزایش برد آنها و سپس رها شدن در نقطه ای مناسب.
در نهایت، همین نگاه عملی و استفاده هوشمندانه از مواد جایگزین بود که به بریتانیا اجازه داد هزاران مخزن سوخت تولید کند، بدون آنکه مقدار زیادی از فلزات مورد نیاز صنایع جنگی را صرف ساخت تجهیزاتی کند که قرار بود پس از یک پرواز دور انداخته شوند. از این منظر، مخزن سوخت کاغذی یکی از نمونه های کمتر شناخته شده اما جالب مهندسی نظامی در دوران جنگ جهانی دوم به شمار می رود؛ مهندسی ای که در آن محدودیت منابع، خود به محرکی برای نوآوری تبدیل شده بود.
تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور پربیننده ترین پست همین یک ساعت اخیر فرمانده ایرانی، رشوه نجومی آمریکا برای کودتا در تهران را نپذیرفت خبر بعد نظرات کاربران خبر قبل درویش ارمنی از خانقاه صفی علی شاه تا نجات دختر خطاکار (+صدا) اشتراک گذاری : هشدار حسین شریعتمداری به قالیباف نسبت به همسویی با جریانات غربگرا بیشتر بخوانید: پهپادهای نظامی چگونه بیش از ۲۴ ساعت پرواز میکنند؟ درباره طراحی مخازن سوخت در پرندههای بدون سرنشین (+تصاویر) تماشاخانه یکی از ماندگارترین سکانسهای فرار از زندان تاریخ سینما (تماشا کنید) گاز به شمال میرسد یا نمیرسد / زمزمههای زمستانی سخت مثل سال ۸۶ یا شاید بدتر؟ فیلم های دیگر عضویت در اینستاگرام عصر ایران ۱۵ سال پیش در چنین روزی این لحظه با حافظ گلستان سعدی آموزش زبان انگلیسی آپارات عصر ایران اپلیکیشن عصر ایران
