مس، فلزی برای صنعت نه قلک مردم
یکی از اشتباهات رایج در دورههای رونق قیمت فلزات این است که افزایش قیمت یک ماده اولیه با قابلیت سرمایهگذاری عمومی آن اشتباه گرفته شود. طلا به دلیل ویژگیهای فیزیکی، ارزش بالا نسبت به وزن، قابلیت نگهداری، نقدشوندگی گسترده و سابقه طولانی در مبادلات، جایگاه متفاوتی دارد. نقره نیز با وجود ماهیت صنعتی، بهدلیل ارزش نسبی بالاتر و بازار سرمایهای شناختهشده، امکان بیشتری برای حضور سرمایهگذاران دارد. اما مس چنین ویژگیهایی را در همان مقیاس ندارد. برای مثال، نگهداری فیزیکی مس برای یک سرمایهگذار خرد بهسادگی نگهداری چند قطعه طلا یا سکه نیست. حجم مس مورد نیاز برای ایجاد یک سرمایه قابل توجه بسیار بیشتر است و نگهداری، حملونقل، انبارش و امنیت آن هزینه دارد. از سوی دیگر، مس فیزیکی برای سرمایهگذار خرد لزوماً بازار نقدشوندگی مشابه طلا ندارد. ممکن است فرد در زمان خرید تصور کند فلز خریداریشده دارایی ارزشمندی است، اما هنگام فروش با هزینههای جانبی، اختلاف قیمت خرید و فروش، دشواری پیدا کردن خریدار یا حتی مسئله تشخیص کیفیت و خلوص مواجه شود. بنابراین افزایش قیمت مس در بازارهای جهانی به این معنا نیست که خرید مس فیزیکی برای مردم میتواند همان نقشی را داشته باشد که طلا در سبد دارایی خانوار ایفا میکند. حتی اگر قیمت جهانی مس رشد کند، سرمایهگذار ایرانی ممکن است بهدلیل تفاوت نرخ ارز، هزینه واردات، هزینه حمل، مالیات، حاشیه سود واسطهها و وضعیت بازار داخلی، بازدهی متفاوتی نسبت به قیمت جهانی تجربه کند. این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که تبلیغات درباره «فلز آینده» باعث ورود سرمایههای خرد به بازاری شود که سازوکار آن برای عموم مردم شناختهشده نیست. تجربه بازارهای مختلف نشان داده است که در دورههای رشد قیمت، فاصله میان ارزش بنیادی یک دارایی و قیمت مورد انتظار سرمایهگذاران میتواند افزایش پیدا کند. در چنین شرایطی، سرمایهگذار بهجای خرید بر مبنای تحلیل، صرفاً با امید گرانتر شدن دارایی وارد بازار میشود.
رشد تقاضای صنعتی، مجوز سرمایهگذاری عمومی نیست
مسئله اصلی در مورد مس این است که بخش مهمی از جذابیت آن از یک روند واقعی در اقتصاد جهانی سرچشمه میگیرد. جهان در حال افزایش سرمایهگذاری در برقرسانی، شبکههای انتقال، انرژی خورشیدی و بادی، خودروهای برقی و زیرساختهای دیجیتال است. مس در تمام این حوزهها نقش مهمی دارد و همین مسئله چشمانداز تقاضای آن را تقویت میکند. اما باید میان «افزایش تقاضای صنعتی» و «افزایش قطعی قیمت» فاصله گذاشت. بازار کالاها همواره تابع عرضه و تقاضای لحظهای است. اگر قیمت مس افزایش پیدا کند، سرمایهگذاری در معادن و توسعه ظرفیتهای استخراج نیز جذابتر میشود. افزایش بازیافت، جایگزینی مواد، تغییر فناوری و کاهش مصرف مس در برخی کاربردها نیز میتواند بخشی از فشار تقاضا را تعدیل کند. بنابراین هیچ تضمینی وجود ندارد که رشد مصرف صنعتی مس با همان سرعت به رشد قیمت آن تبدیل شود. از سوی دیگر، اقتصاد جهانی نیز مسیر خطی ندارد. رکود اقتصادی، کاهش تولید صنعتی، بحران در بخش مسکن چین، کاهش سرمایهگذاری صنعتی یا افزایش شدید نرخ بهره میتواند تقاضای کالاهای پایه را کاهش دهد. مس به همین دلیل در ادبیات اقتصادی گاهی بهعنوان یکی از شاخصهای حساس به وضعیت اقتصاد جهانی شناخته میشود. وقتی اقتصاد در حال رونق است، تقاضا برای آن افزایش مییابد و زمانی که فعالیت صنعتی کاهش پیدا میکند، بازار مس نیز میتواند تحت فشار قرار گیرد. این ویژگی برای سرمایهگذار خرد بسیار مهم است. کسی که طلا میخرد، عمدتاً بهدنبال حفظ ارزش دارایی و پوشش ریسکهای پولی و تورمی است؛ اما کسی که روی مس سرمایهگذاری میکند، بخش مهمی از ریسک اقتصاد صنعتی جهان را نیز میپذیرد. این دو رویکرد را نمیتوان یکی دانست. در ایران، موضوع پیچیدهتر هم میشود. قیمت مس داخلی تنها از قیمت جهانی تأثیر نمیگیرد و نرخ ارز، سیاستهای صادراتی، قیمتگذاری داخلی، هزینه انرژی، وضعیت تولید شرکتهای معدنی و صنایع پاییندستی و شرایط بورس کالا نیز بر آن اثرگذار است. در نتیجه حتی اگر چشمانداز جهانی مس مثبت باشد، نمیتوان بدون بررسی سازوکار بازار داخلی، نسخهای عمومی برای سرمایهگذاری مردم در این فلز ارائه کرد.
خطر تبدیل مس به ابزار سفتهبازی
بزرگترین نگرانی از رشد سرمایهگذاری عمومی در مس، تبدیل یک کالای صنعتی به ابزار سفتهبازی است. اگر سرمایههای بزرگ و خرد صرفاً با هدف کسب سود کوتاهمدت وارد بازار شوند، ممکن است قیمتها از عوامل بنیادی فاصله بگیرند. در این شرایط، تولیدکننده واقعی، مصرفکننده صنعتی و سرمایهگذار بلندمدت همگی تحت تأثیر قرار میگیرند. افزایش غیرمنطقی قیمت مس میتواند هزینه تولید صنایع پاییندستی را افزایش دهد. کابل، سیم، تجهیزات برق، لوازم صنعتی و بسیاری از محصولات دیگر به مس وابستهاند. اگر بخش قابل توجهی از مس به جای ورود به چرخه تولید، در انبارها و دست سرمایهگذاران باقی بماند، فشار قیمتی میتواند به صنایع مصرفکننده منتقل شود. در نهایت هزینه این افزایش قیمت تنها بر دوش فعال بازار مس نمیماند و ممکن است به قیمت تمامشده کالاهای صنعتی نیز سرایت کند. از این منظر، افزایش سرمایهگذاری روی مس باید بیشتر از مسیر توسعه معادن، افزایش ظرفیت ذوب و پالایش، توسعه صنایع پاییندستی، فناوری بازیافت و ابزارهای مالی شفاف انجام شود، نه از طریق تشویق مردم به خرید و نگهداری فیزیکی فلز. بازار سرمایه میتواند در این میان نقش مهمی داشته باشد. سرمایهگذاری در شرکتهای معدنی و تولیدکنندگان مس، صندوقها یا ابزارهای مالی مرتبط، در صورت وجود سازوکارهای قانونی و شفاف، با خرید فیزیکی مس تفاوت اساسی دارد. در این روش سرمایهگذار بهصورت غیرمستقیم در فعالیت اقتصادی مرتبط با مس مشارکت میکند و نیاز به انبار کردن فلز ندارد. البته این ابزارها نیز بدون ریسک نیستند و ارزش سهام یا واحدهای سرمایهگذاری میتواند تحت تأثیر عوامل متعددی قرار گیرد. برای ایران، مسئله اصلی باید فراتر از افزایش قیمت جهانی مس تعریف شود. کشور دارای ذخایر قابل توجه مس و ظرفیتهای معدنی و صنعتی مرتبط با آن است. بنابراین اگر انتظار میرود تقاضای جهانی مس در سالهای آینده افزایش یابد، فرصت واقعی اقتصاد ایران در توسعه زنجیره ارزش این فلز قرار دارد. استخراج، فرآوری، تولید کاتد، توسعه صنایع پاییندستی، تولید کابل و تجهیزات برقی و افزایش صادرات محصولات با ارزش افزوده بالاتر میتواند ارزش اقتصادی بسیار بیشتری نسبت به فروش ماده خام ایجاد کند.
