و شخصیتی بهنام «پوآرو»، بلاگری گنجیاب با میلیونها دنبالکننده، احتمالاً یکی از سرآمدان نسل جدید قاچاقچیان آثار تاریخی بود که با بازکردن صفحهای در اینستاگرام، به قول خودش تلاش میکرد تا به علاقهمندان به این حرفه آموزش دهد، چطور یک اثر تاریخی را پیدا کرده و از دل زمین درآورند؛ آنقدر به کار خود و بیتوجهی میراث فرهنگی ایمان داشت که همین دو سه سال قبل، یک کمپین ملی در کشور راه انداخت و از کسانی که علاقهمند به این کار بودند، درخواست کرد تا در قالب یک تجمع به دل یکی از بیابانهای کشور بروند، برای کشف و غارت و تخریب تاریخی که خواسته و ناخواسته بخش زیادی از آن با طرحهای عمرانی و غیرعمرانی مسئولان و مردم، درحال نابودی بود.
حدود دو سال قبل بود که «عزتالله ضرغامی» وزیر میراث فرهنگی و گردشگری، با حضور در مجمع تمدنهای کهن به میزبانی عراق، در دیدار با مقامات این کشور پیشنهادهایی را دربارۀ مقابله با قاچاق اموال فرهنگی و استرداد آثار تاریخی بهغارترفته و مسروقه مطرح کرد.
ضرغامی در آن زمان، با اشاره به مسئولیت جامعۀ جهانی برای استرداد اموال فرهنگی، در راستای مقابلۀ مؤثر با قاچاق اموال فرهنگی و تلاش برای استرداد آثار بهغارترفته به کشورهای مبدأ، طرح ایجاد یک برنامۀ عملی همکاری مشترک میان کشورهای عضو مجمع تمدنهای کهن با تمرکز بر مبارزه با قاچاق اموال فرهنگیتاریخی و استرداد اموال بهغارترفته و مسروقه و تشکیل یک کارگروه مشترک برای این هدف را مطرح کرد.
هرچند بعد از حدود دو سال از برگزاری آن اجلاس، خبری از اجراییشدن این پیشنهادها به گوش نرسید، اما صحبتکردن در این زمینه را میتوان قدمی بزرگ در این راستا دانست؛ هرچند مانند قوانین ۹۰ساله، نتوانستند کار چندانی از پیش ببرند!
فرزندان خودمان کار قاچاق را دست گرفتهاند
همچنان وضعیت محوطههای تاریخی و کندوکاو قاچاقچیان در دل محوطهها و تپههای تاریخی، به حدی است که بیش از یک سال بعد، متولیان میراثی که توانی برای پرکردن خلأهای قانونی برای ازبینبردن دستهای پشت پردۀ قاچاق آثار تاریخی نداشتند، مانند قدمهایی که هر از چندگاهی به این سمت برمیداشتند، صدایشان را بالاتر بردند و در نشستهای تخصصیتر و مجالس رسمیتر اعلام کردند: «در گذشته غربیها آثار تاریخی را غارت میکردند، امروز فرزندان این کشور!»
رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، یکی از همین مسئولان بود که بعد از بارها گزارشهای رسانهای از سوی خبرنگاران، از حال نزار میراث فرهنگی در فضای مجازی اعتراض کرد، اما نه به آنهایی که زورشان میرسد، بلکه به خودیهای میراثی که چندان هم دستشان بالا نبود.
«مصطفی دهپهلوان» گفت: «پیش از انقلاب، حفاریهای قاچاق زیاد داشتیم؛ این حفاریها مختص بعد از انقلاب نیست. مثلاً محوطۀ «سگزآباد» قزوین که کلی از آثار آن پس از زلزلۀ بویینزهرا از کشور خارج شد. در توکیو ژاپن، بیش از صد هزار ظرف سفالی سگزآباد نگهداری میشود. بعد از انقلاب، غارت «جیرفت» در کرمان را داشتیم و حتی «رشتخوار» در خراسان رضوی که توسط مردم غارت شد. در گذشته غربیها این آثار را از کشور خارج میکردند، امروز فرزندان کشور غارت میکنند. کشورهای حاشیۀ خلیجفارس، بازارهای حراج آثار تاریخی ایران شدهاند.»
داستان تا جایی پیش رفت که به مرور از وجود مافیاهای زیادی در این حوزه خبر رسید و دهپهلوان در آخرین اظهارنظرهایش دراینباره گفت: «تقاضا همچنان برای خرید آثار تاریخی ایران بالاست. چین حراج آثار تاریخی کشورهای دنیا را قرق کرده و مافیاهای گنجیاب در دُبی به دنبال آثار تاریخی ایرانند.» «جامعۀ باستانشناسی ایران» و «انجمن علمی باستانشناسی کشور»، در بیانیهای از پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، پژوهشکدۀ باستانشناسی، انجمن حقوقشناسی و دیگر تشکّلهای مرتبط، برای تشکیل «کارگروه مبارزه با گنجیابی» حمایت کردند
همین تلنگرهای باریبههرروی، بهمرور صحنه را به قاچاقچیان آثار تاریخی تنگ کرد، تا جایی که مسئولان میراثی تلاش کردند به جنگ بلاگرهای گنجیاب در شبکههای اجتماعی بروند تا شاید بتوانند از غارت بیشتر محوطههای باستانی تکهتکهشده از «تختسلیمان» تا غنیترین محوطههای سیستانوبلوچستان و مازندران و گیلان و خوزستان و اصفهان، جلوگیری کنند.
به نظر میرسد سرانجام توجهها به این سمت جلب شده؛ در نخستین قدم در کنار قوانین مجازات اسلامی در این زمینه و بهخصوص بند ۵۶۲ بخش تعزیرات که سالهاست تأکید دارند: «هرگونه حفاری و کاوش به قصد بهدستآوردن اموال تاریخیفرهنگی ممنوع بوده و مرتکب به حبس از شش ماه تا سه سال و ضبط اشیاء مکشوفه بهنفع میراث فرهنگی و آلات و ادوات حفاری بهنفع دولت محکوم میشود.»
ایجاد کارگروه مبارزه با گنجیابی و حفاری غیرمجاز
حالا از ایجاد کارگروه «مبارزه با گنجیابی و حفاری غیرمجاز» خبر میرسد تا دستکم افرادی که در فضای مجازی هر نوع فعالیت مربوط به گنج یابی را تبلیغ میکنند، شناسایی شوند.
این کار با کمک سه نهاد انجمن علمی باستان شناسی کشور، انجمن حقوقشناسی و پژوهشگاه میراث فرهنگی انجام شده تا شاید بتوان زوایای مختلف این کار را آسیبشناسی کرد.
درخواست «جامعه» و «انجمن علمی» باستانشناسی برای مقابله با «گنجیابی»
در نهایت در کنار همۀ این درخواستها و تلاشها، «جامعۀ باستانشناسی ایران» و «انجمن علمی باستانشناسی کشور»، در بیانیهای از پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، پژوهشکدۀ باستانشناسی، انجمن حقوقشناسی و دیگر تشکّلهای مرتبط، برای تشکیل «کارگروه مبارزه با گنجیابی» حمایت کردند.
اعضای این دو انجمن علمی در کشور همچنین با امضای این بیانیه، از مقامهای قضایی و انتظامی مانند قوۀ قضاییه، یگان حفاظت وزارتخانۀ میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی و فرماندهی انتظامی کشور و دیگر نهادهای قانونی مربوطه، درخواست کردند تا بهصورت قاطع و جدی با غارتگران و باندهای قاچاق میراث فرهنگی ایران برخورد شود.
در این بیانیه تأکید شده: «قوۀ قضاییه، حفاظت اطلاعات نیروی انتظامی کشور، وزارت کشور، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، نمایندگان مجلس شورای اسلامی، دستگاههای نظارتی و امنیتی کشور، معاونت میراث فرهنگی، معاونت حقوقی، حراست و یگان حفاظت وزارت میراث فرهنگی، مرکز مبارزه با قاچاق کالا، پلیس فتا، معاونت اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم قوۀ قضائیه، کمیسیون اصل نود مجلس شورای اسلامی» کشور ایران بهعنوان یکی از تمدّنهای کهن جهان و بهویژه بهعنوان کشوری با هزاران محوطه و اثر تاریخی در منطقۀ آسیای غربی (خاورمیانه)، سالهاست که در معرض حفاریهای غیرمجاز و قاچاق اموال فرهنگی، خواه به شکل فردی و گروهی و خواه از طریق باندهای غیرقانونی تشکیلاتی قرار دارد و شوربختانه این اعمال ناپسند همچنان پابرجاست و تاکنون برخورد قانونی تأثیرگذاری برای برچیدنِ بساط این سوداگران میراثستیز انجام نپذیرفته یا حداقل، اقدامات انجامگرفته بسیار ناکافی بوده است.
امروزه این تشکلهای گمراهکنندۀ گنجیاب و غارتگرِ آثار تاریخی، با تشویش اذهان عمومی، گستاخی را به جایی رساندهاند که به مقامات رسمی کشور از جمله رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی، قشر زحمتکش باستانشناسان کشور، برخی انجمنهای میراثی کشور و مدیران اجرایی میراث فرهنگی کشور، توهین و هتکحرمت میکنند.
ما امضاکنندگان این بیانیه، اعتقاد داریم رهاشدگی فضای مجازی در حوزۀ میراث فرهنگی در سالهای اخیر، علیرغم نامهها و بیانیههای دستگاهها و نهادهایی چون جامعۀ باستانشناسی و انجمن علمی باستانشناسی ایران، باعث شده تا عدهای با بیان ادعاهای پوچ و عوامفریبانه، به سودجویی و سوءاستفاده در این فضا مبادرت کنند و حتی آشکارا اقدام به حفاری غیرمجاز در محوطههای تاریخی ایران کنند.»
حافظان تاریخ؛ مبارزه با حفاریهای غیرمجاز
![[لیلا اردبیلی] میراث فرهنگی؛ فراتر از دیوار و سنگ](/news/u/2026-08-23/ettelaat-j0awm.jpg)
