اقتصادنیوز: آیا «چپ نو» میتواند آبروی از دسترفته جریان چپ در ایران را برگرداند؟ شریعتی مارکسیست بود یا...؟
محور اصلی گفتوگو این است که آیا میتوان از دل میراث علی شریعتی و پروژه روشنفکری دینی، قرائتی تازه و قابلدفاع از «چپ» بیرون کشید، یا اینکه این عناوین صرفاً بازتولید همان سنت شکستخورده چپ با زبانی جدید هستند.
دخانچی در این مناظره تلاش میکند، نشان دهد آنچه «چپ نو مسلمان» نامیده میشود، نه ادامه ساده مارکسیسم کلاسیک است و نه نسخهای از سوسیالیسم دولتی؛ بلکه تلاشی برای بازخوانی انتقادی پروژه شریعتی و پاسخدادن به مسئلهای است که او آن را نسبت دین، هویت و جهان مدرن میداند.
بهزعم این پژوهشگر مطالعات فرهنگی، مسئله بنیادین در سنت روشنفکری دینی این است که چرا جوامع اسلامی دچار عقبماندگی شدهاند و چگونه میتوان بدون حذف دین، نسبتی تازه میان ایمان، مدرنیته و حکمرانی تعریف کرد.
دخانچی در این مسیر تأکید میکند که فهم شریعتی باید در بستر تاریخی و اجتماعی خودش انجام شود و نمیتوان او را با استخراج چند جمله پراکنده، در قالب یک برچسب ساده مارکسیستی فروکاست.
در مقابل، غنینژاد از ابتدا با تردید به امکان احیای چنین پروژهای نگاه میکند. او میگوید چپ در ایران و جهان فقط بهخاطر تبلیغات مخالفان بدنام نشده، بلکه چپ به این دلیل اعتبار خود را از دست داده که با واقعیت تاریخی و تجربه عملی سازگار نبوده است.
از نظر او، سوسیالیسم مارکسیستی در هر جا که اجرا شده، به فاجعه انسانی انجامیده و نمونههای اصلی آن شوروی و چین هستند. غنینژاد استدلال میکند که چپ پس از شکست تاریخی مارکسیسم، موضوعات و گروههای تازهای را جایگزین پرولتاریا کرده است؛ از زنان و اقلیتهای نژادی تا LGBT و حتی حیوانات. بهزعم او، این تغییر ظاهری، منطق اصلی چپ را عوض نکرده و فقط صورتبندی تازهای برای همان پروژه قدیمی است.
او همچنین انتقاد تندی نسبت به ابزار کردن دین برای پروژههای سیاسی جریان چپ دارد. خبر مرتبط غنینژاد: هرجا چپها سکاندار بودند فاجعه به بار آمد، آنها بیآبرو شدهاند | دخانچی: چپ نو، تکرارِ مارکسیسم نیست
اقتصادنیوز: موسی غنینژاد، اقتصاددان و میلاد دخانچی، پژوهشگر مطالعات فرهنگی در یک مناظره صریح و داغ در سایت «اقتصادنیوز»، اندیشههای یکدیگر را به نقد کشیدند.
بخش مهمی از مناظره به شریعتی اختصاص دارد. دخانچی اصرار دارد که شریعتی را نباید صرفاً با چند موضعگیری اقتصادی یا چند اصطلاح پراکنده قضاوت کرد. او میگوید پرسش مهمتر این است که کل پروژه فکری شریعتی چه نوع نگاهی به اقتصاد، سیاست و حکمرانی دارد و آیا میتوان از آن یک «صورتبندی» منسجم استخراج کرد یا نه. در این چارچوب، شریعتی از نظر او منتقد ابزاریشدن دین است، نه مروج آن. دخانچی حتی «تشیع صفوی» را نماد اصلی انحراف میداند و میگوید آنتاگونیست واقعی شریعتی بازار آزاد یا لیبرالیسم نیست، بلکه سازوکار قدرتی است که دین را به ابزار حکومت تبدیل میکند.
غنینژاد اما شریعتی را از زاویهای کاملاً متفاوت میخواند. او میگوید شریعتی نه شناخت کافی از اسلام داشته و نه از مارکسیسم، و کتاب «اسلامشناسی» او را فاقد پشتوانه معتبر دینی میداند.
این اقتصاددان همچنین شریعتی را متفکری نزدیک به برخی مفاهیم مارکسیستی معرفی میکند و به روایتهایی مانند کمون اولیه، پیدایش مالکیت و جنگ طبقاتی اشاره میکند تا نشان دهد شریعتی را نمیتوان بهراحتی از سنت مارکسیستی جدا کرد. در یکی از تندترین بخشهای بحث، غنینژاد بر این نکته تأکید میکند که اسلام یک دین است و نباید ابزار سیاسی شود.
فضای مناظره از میانه به بعد از یک گفتوگوی نظری به یک رویارویی مستقیم نزدیک میشود. دخانچی از یکسو روش خوانش غنینژاد را غیرهمدلانه، تقلیلگرایانه و بیش از اندازه خطابی میداند؛ و غنینژاد از سوی دیگر، دفاع دخانچی از شریعتی و چپ نو را نوعی بازسازی همان ایدههای شکستخورده میبیند. نتیجه این است که مناظره فقط درباره شریعتی یا چپ نیست، بلکه درباره روش درست فهم اندیشه، نسبت متن و کانتکست، و اعتبار تاریخی ایدئولوژیهاست.
در جمعبندی، این مناظره یک شکاف روشن را نشان میدهد؛ دخانچی میکوشد از میراث شریعتی پروژهای برای بازاندیشی در هویت، دین و حکمرانی بسازد؛ غنینژاد اما با تکیه بر تجربه شکست سوسیالیسم و بدبینی به اسلام سیاسی، این تلاش را ادامه همان مسیر پرهزینه میبیند.
همین تقابل است که مناظره را برای مخاطب عمومی و تخصصی همزمان جذاب میکند، چون بحث فقط بر سر نامها نیست، بلکه بر سر این است که آیا میتوان از دل یک میراث فکری مناقشهبرانگیز، طرحی تازه برای آینده بیرون کشید یا نه. هایلایتهای گفتگو: موسی غنینژاد: هرجا مارکسیسم اجرا شده یک فاجعه بشری رخ داده اسلام را ابزار سیاسی نکنید، وقتی دین را ابزار میکنید دین هزینه میدهد نه شما راست، اتیکتی مانند چپ نیست یک پایه مدرنیته، توحید است و توحید به حکومتِ قانون میانجامد آزادی بدون مالکیت خصوصی بیمعناست مارکس به لیبرالها انگ میزند | او نمونه اعلای تفکر ایدئولوژیک است لیبرالها بزرگترین منتقدین وضع موجودند در علم، حقیقت نسبی نداریم | من در اندیشه غلط، همدل نیستم آدام اسمیت میگوید با غریزه منافع خصوصی و شخصی میتوان سیستم ساخت پوشش اجباری از فقه سنتی درنمیآید | فقه و حقوق مدرن خویشاوندی دارند تفکر آقای دخانچی، التقاطی است | ما در اقتصاد و فرهنگ و سیاست و اجتماع، آزادی نداریم ایدئولوژی انقلاب که در سال ۵۷ مطرح شد، ضد آزادی و ضد مشروطه بود شریعتی کسی است که از کینه طبقاتی سخن میگوید | او قائل به ملت نیست، قائل به امت و نجات بشریت است علت فروپاشی پهلوی و علت انقلاب اقتصادی نبود دفتر فرح پهلوی در اختیار مارکسیستها بود چرا زمان شاه برای مردم نوستالژی شده است؟ | محمدرضا شاه دیکتاتور بود من واقعیت را میگویم اما... اندیشه آقا دخانچی آشفته و آشوبناک است
میلاد دخانچی: چپها بدنام شدهاند! شریعتی مارکسیست نبود فمینیسم از دل مارکسیسم درنیامده است طرفدار مارکس نیستم اما... شریعتی در ایجاد دولت-ملت ایرانی، مشارکت عمدهای داشت فرم آقای غنینژاد ضدلیبرال است سوسیالیسم و لیبرالیسم نظامهای معرفتی و سیاستگذاری مکمل هستند رویکرد کلاسیک مذهبی میگوید؛ باید یک دیوار میان زنان و مردان بکشیم تا گناه نکنند موافق آقای غنینژاد هستم که نظام حکمرانی ما دستوری است اما... مسئله ما در ایران حضور یک لویاتان اختاپوسی است که دستش را در همه حوزهها برده است چیزی که باعث بدبختی ما شد اینرسی سلطنتی است یک نهاد امنیتی گفت میزان اقبال مردم به جمهوری اسلامی کم شده و شما مقصر هستید از دل نظام معرفتی آقای غنینژاد، دولت کنونی ایران با همه مصائبش احصا میشود
همچنین بخوانید فیلم | «چپنو»؛ پروژه رفع بدنامی از چپها؟ فیلم | مناظره صریح و بیپرده موسی غنینژاد و میلاد دخانچی | راهحل مشکلات؛ آزادی یا گردش به چپ؟ آفتهایی که «لیبراایسم» را به انحراف میکشاند | غنینژاد: آزادی، هدف و اصل بنیادی است نه وسیله رسیدن به ثروت و رفاه | فایدهگرایی راه را برای مهندسی اجتماعی و مداخلات دولتی باز میکند فیلم| اصغرزاده: برای نسل من دموکراسی به اندازه عدالت و استقلال اعتبار نداشت، این اشتباه بود
