ادعای ترامپ درباره کنترل تنگه هرمز؛ رویارویی روایت سیاسی با داده‌های میدانی

بر اساس آمار منتشر شده از سوی نهاد‌های مستقل ارزیابی ترافیک دریایی در طول هفته‌های گذشته، از زمان انسداد کامل تنگه هرمز توسط ایران به دلیل اقدام‌های نظامی آمریکا و نقض تعهدات در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، تردد در تنگه هرمز بسیار ناچیز باقی مانده‌است و صرفاً از مسیر تحت کنترل ایران انجام می‌شود، اما همزمان مقام‌های دولت آمریکا در اظهارنظر‌های علنی خود ادعا‌های مختلفی را در مورد میزان عبور نفت از تنگه هرمز مطرح کرده‌اند که کاملاً با گزارش نهاد‌های مستقل ارزیابی ترافیک دریایی در تضاد است. روایت‌سازی ترامپ در برابر واقعیت دریا

روز چهارشنبه دونالد ترامپ، رئیس جمهور امریکا در جمع خبرنگاران مدعی شد: «دیشب تعداد زیادی کشتی از تنگه هرمز عبور کردند. ما بر تنگه تسلط کامل داریم. طی چند هفته گذشته، مقدار زیادی نفت از تنگه هرمز عبور کرده‌است. خیلی زیاد. در واقع، همه از این موضوع شگفت‌زده شده‌اند.»

این ادعا مکمل اعداد و ارقام عجیبی بود که یک هفته قبل کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا در مورد میزان عبور نفت از تنگه هرمز بیان کرده‌بود. وزیر انرژی آمریکا «به لطف تلاش‌های هماهنگ ارتش ایالات متحده و متحدان ما در خلیج فارس، میانگین هفت‌روزه خروج نفت از تنگه هرمز در حال حاضر به نزدیک ۹ میلیون بشکه در روز رسیده است. ۵ تا ۷ میلیون بشکه در روز اضافه که از طریق خطوط لوله و تأسیسات صادراتی تازه ارتقایافته از منطقه خارج می‌شود، مجموع جریان نفت در حال حاضر به طور متوسط حدود ۱۵ میلیون بشکه در روز است.»

مت اسمیت، تحلیل‌گر بازار نفت در مؤسسه کپلر به پایگاه خبری اویل پرایس می‌گوید: «تطبیق دادن فاصله میان آنچه ما در داده‌های واقعی ناوبری می‌بینیم و آماری که مقامات آمریکایی ارائه می‌دهند غیرممکن است.»

تا پیش از آغاز تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴ میزان عبور نفت خام از تنگه هرمز حدود ۲۱ تا ۲۲ میلیون بشکه نفت خام در روز بود که نزدیک به یک پنجم از کل تجارت جهانی نفت خام جهان را تشکیل می‌داد. این رقم در شرایط فعلی بر اساس بالاترین تخمین‌ها در روز‌هایی که عبور و مروری از تنگه هرمز از مسیر ایرانی انجام شود، به حدود ۴ تا ۵ میلیون بشکه نفت خام رسیده‌است.

حتی نهاد‌های دولتی ایالات متحده آمریکا هم حاضر به پذیرش چنین ادعا‌هایی نیستند. اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) در گزارش دورنمای کوتاه مدت بازار انرژی خود تأکید می‌کند که تردد در تنگه هرمز در کوتاه مدت، دست کم تا پایان ماه اوت (ماه جاری میلادی) به شدت محدود باقی خواهد ماند.

وب‌سایت اویل پرایس در گزارشی با بررسی ادعای وزیر انرژی آمریکا می‌نویسد: «این احتمال وجود دارد که خدمات ردیابی شناورها، به دلیل افزایش فعالیت‌های پنهانکارانه نفت‌کش‌ها، حجم صادرات فعلی خاورمیانه را دست‌کم گرفته باشند. اما به همان اندازه این احتمال نیز مطرح است که دولت آمریکا در حال دست‌زدن به رویااندیشی درباره یکی از پیامد‌های جنگ در ایران باشد؛ چرا که این هفته نشان‌دهنده بن‌بست جدیدی در مذاکرات ایران و آمریک ا و ادعا‌های متناقض درباره کنترل بر تنگه هرمز بود. یا اینکه دولت آمریکا صرفاً تلاش می‌کند دوباره قیمت نفت را پایین جلوه دهد، زیرا در حالی که انتخابات میان‌دوره‌ای ماه نوامبر نزدیک می‌شود، آمریکایی‌ها همچنان قیمت‌های بالایی برای بنزین می‌پردازند.»

برت بایر، مجری فاکس نیوز، شبکه خبری حامی ترامپ در واکنش به اظهارات هفته گذشته ترامپ گفته‌بود: «برخلاف ادعای رئیس‌جمهور ترامپ مبنی بر کنترل کامل تنگه، جریان تردد کشتی‌ها در واقعیت به یک قطره‌چکان تبدیل شده است. پیش از درگیری‌ها روزانه بیش از ۱۰۰ فروند شناور عبور می‌کردند؛ اما این آمار روز دوشنبه به ۸ فروند و روز سه‌شنبه تنها به ۱۴ فروند رسید.» گزارش‌های رسانه‌ای سفارشی برای جنگ روانی

در این میان برخی رسانه‌های آمریکایی نیز به شکل سازمان‌یافته برای حمایت از موضع دولت، همزمان با ادعا‌های دولت آمریکا گزارش‌های سفارشی با هدف تقویت این ایده که عبور نفت از تنگه هرمز به شکل چشمگیری افزایش پیدا کرده و ایران کنترل خود را بر تنگه هرمز از دست داده‌است، منتشر کردند.

سی‌ان‌ان در گزارشی گمراه‌کننده با عنوان «ایران کنترل مؤثر بر تنگه هرمز را از دست داده‌است» مدعی شد که بر اساس داده‌های مؤسسه ردیابی کشتی کپلر بیش از ۸۰ درصد از مایعات نفتی عبوری از تنگه هرمز از مسیر تحت کنترل آمریکا در سواحل عمان عبور کرده‌اند.

بیشتر بخوانید: نیویورک‌تایمز: تهدیدهای ترامپ علیه ایران نتیجه معکوس داشته است

این گزارش که به هیچ آمار و ارقام دقیقی اشاره نمی‌کند، در حقیقت با یک تیتر جعلی تلاش می‌کند با مغالطه اینگونه وانمود کند که بر اساس بررسی‌های آماری از دست رفتن کنترل تنگه هرمز را اثبات کرده‌است.

سی‌ان‌ان ادعا می‌کند که این ادعا را بر اساس آمار مؤسسه کپلر استخراج کرده‌است. اما در ادامه می‌نویسد که ۸۰ درصد مذکور منظور تمام کشتی‌هایی است که از مسیر تحت کنترل آمریکا در سواحل عمان استفاده کرده‌اند، یا با ردیاب‌های خاموش از تنگه هرمز از مسیر نامعین عبور کرده‌اند. نکته عجیب استدلال سی‌ان‌ان اینجاست که بر اساس آمار کپلر، تعداد کشتی‌های مشخص که از مسیر عمان عبور کرده‌باشند در طول هفته اخیر دقیقاً معادل صفر بوده‌است، پس آنچه مبنای شمارش سی‌ان‌ان قرار گرفته‌است، کشتی‌ها با ردیاب‌های خاموش و مسیر‌های نامعین است.

بر اساس آمار مؤسسه کپلر در روز ۲۸ مرداد، ۱۰ کشتی از تنگه هرمز عبور کرده‌اند (۶ کشتی خروجی و ۴ کشتی ورودی). این مؤسسه تأکید می‌کند که تمامی کشتی‌هایی که ردیاب روشن داشتند، یعنی ۵ کشتی از مسیر یکجانبه تحت کنترل ایران عبور کرده‌اند و ۵ کشتی باقیمانده با ردیاب‌های خاموش از مسیر‌های نامعین عبور کرده‌اند.

سی‌ان‌ان در گزارش خود صرفا به عدد ۸۰ درصد اشاره کرده‌است، اما برای بررسی دقیق‌تر این ادعا باید آمار دقیق منتشر شده توسط کپلر را بررسی کرد. این آمار متعلق به بازه زمانی ۱۰ تا ۲۸ مرداد است.

کل کشتی‌های عبوری: ۲۳۶ فروند شناور از تنگه عبور کرده‌اند.

مسیر ایرانی: ۸۳ فروند به صورت آشکار از مسیر ایرانی استفاده کردند (۳۵ درصد کل تردد).

مسیر عمانی: تنها ۳ فروند به صورت عمومی از مسیر عمانی استفاده کردند.

مسیر پیش از جنگ (وسط تنگه): ۲ فروند از مسیر قدیمی وسط تنگه عبور کردند.

مسیر‌های نامشخص یا پنهان: ۱۴۸ فروند شناور (بیش از ۶۰ درصد کل شناورها) سامانه ردیابی خود را خاموش کرده یا از مسیر‌های نامشخص عبور کرده‌اند.

آمار کپلر (که بر اساس برآورد کشتی‌های عبور از طریق تصاویر ماهواره‌ای و پیگیری داده‌های ردیاب است) چند نکته را روشن می‌کند:

تعداد کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز کمتر از ۱۰ درصد رقم پیش از جنگ است.

آمار کپلر به صورت مستمر نشان می‌دهد که نزدیک به ۴۰ درصد از کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز با ردیاب روشن و تقریبا همگی از مسیر ایران عبور می‌کنند.

مفروض گرفتن اینکه تمامی کشتی‌هایی که ردیاب خاموش دارند تحت حمایت آمریکا از تنگه هرمز عبور می‌کنند، نوعی مغالطه است، چرا که بسیاری از کشتی‌ها و نفتکش‌های حامل نفت ایران نیز برای عبور از محاصره دریایی آمریکا و همچنین نگرانی از اقدام‌های تهاجمی خارجی به دلیل تحریم‌های یکجانبه آمریکا، ردیاب‌های خود را هنگام تردد در آب‌های آزاد خاموش می‌کنند. مارک ایوب، پژوهشگر و مشاور سیاست انرژی، به الجزیره می‌گوید: «برخی شناور‌های ایرانی نیز برای دور زدن تحریم‌ها و محاصره آمریکا، از مسیر عمانی عبور می‌کنند که این کار اغلب همراه با انتقال کشتی‌به‌کشتی (Ship-to-Ship) انجام می‌شود. آنها محموله خود را از طریق مسیر عمانی به عمان می‌فرستند، اسناد محموله‌ها را تغییر می‌دهند تا این‌طور به نظر برسد که توسط عمان صادر شده است، و سپس آن را روانه بازار نفت می‌کنند.» در نتیجه درصد نامشخصی از کشتی‌هایی که با سامانه‌های ردیاب خاموش از تنگه هرمز عبور و مرور می‌کنند به طور قطع متعلق به ایران و احتمالا از ناوگان سایه ایران هستند.

اما نکته عجیب‌تر در مورد استناد به کشتی‌ها با ردیاب خاموش برای اثبات از دست رفتن کنترل ایران بر تنگه هرمز اینجاست که اگر آمریکا تسلط کامل دارد و مسیر عمانی امن است، چرا نفتکش‌ها مجبورند هفته‌ها فرستنده‌های خود را خاموش کنند و با ترس، به صورت مخفیانه حرکت کنند؟ خاموش کردن فرستنده، خود بزرگ‌ترین گواه بر ناامنی شدید و اثرگذاری بازدارندگی ایران است، نه تسلط واشنگتن.

درست در همین شرایط است که دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا برای دومین بار در ماه‌های اخیر، عمان را تهدید به بمباران شدید کرد. همزمان با ادعای باز بودن تنگه هرمز و عبور میلیون‌ها بشکه نفت ادعایی از این آبراه، دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا دولت عمان را که در حال مذاکره با ایران برای تعیین مسیر تردد جدید در تنگه هرمز است تهدید کرد که در صورتی که در مسیر توافق ایران و آمریکا قرار گیرد به شدت بمباران خواهد شد.

مارک سیورس، سفیر سابق آمریکا در عمان در گفت‌و‌گو با شبکه خبری سی‌ان‌بی‌سی می‌گوید: «این تهدید‌ها نشان‌دهنده ناامیدی و سرخوردگی شدید کاخ سفید است... آمریکا می‌خواهد عمان نقش میانجی‌گری و ترتیبات مستقل را رها کند تا واشنگتن خود کنترل امور را به دست گیرد.» هزینه سنگین تلاش برای عبور از مسیر‌های غیرامن

هر چند ادعای دونالد ترامپ و رسانه‌هایی مانند سی‌ان‌ان مبنی بر از دست رفتن کنترل تنگه هرمز توسط جمهوری اسلامی ایران، هیچ رنگی از واقعیت ندارد، با این حال بعید نیست که در طول هفته‌های گذشته برخی از کشتی‌ها توانسته‌باشند خطر هدف قرار گرفتن را به جان خریده‌باشند و از مسیر‌های تأیید نشده توسط ایران در تنگه هرمز به سلامت عبور کرده‌باشند.

در بهترین حالت بر اساس گزارش بلومبرگ، ممکن است که تعدادی از نفتکش‌های عظیم اجاره‌ای در تنگه هرمز، تلاش کنند با خاموش کردن ردیاب‌های خود به صورت رفت و برگشت نفت کشور‌هایی مانند عربستان، کویت و امارات متحده عربی را به آن سوی تنگه حمل کنند تا به صورت کشتی به کشتی در اختیار نفت‌کش‌هایی قرار دهند که منتظر دریافت این نفت هستند.

بیشتر بخوانید: بیانیه مصر و قطر درباره تنگه‌ هرمز و باب‌المندب

مارک ایوب، پژوهشگر و مشاور سیاست انرژی، به الجزیره می‌گوید: «طبق داده‌ها و منابع طی دو هفته گذشته، برخی کشور‌های خلیج فارس از جمله عربستان سعودی، عراق و کویت برخی محموله‌های خود را از طریق مسیر عمانی و با خاموش کردن ردیاب شناور‌ها و انجام انتقال کشتی‌به‌کشتی (Ship-to-Ship) ارسال کرده‌اند. شناوری که می‌خواهد از تهدید موشک‌های ایران در امان باشد، با ردیاب خاموش از مسیر عمانی حرکت می‌کند، محموله را بیرون تنگه به شناور دیگری منتقل می‌سازد و خود ناپدیدانه به بندر مبدأ برمی‌گردد.»

شمارش تعداد چنین نفتکش‌های رفت و برگشتی و میزان نفتی که جابجا کرده‌اند، ممکن نیست، اما تصاویر ماهواره‌ای از نزدیکی بنادر فجیره امارات و صحار عمان که نشان دهنده حضور نفت‌کش‌های کوچک برای دریافت نفت از نفتکش‌های عظیم است، نشان می‌دهد که تعداد این تردد‌ها نباید چندان زیاد باشد.

این اقدام نیز هزینه‌های بسیار کلانی برای کشور‌هایی که این خطر را پذیرفته‌اند در پی دارد و هر کدام از این نفتکش‌ها در مسیر خطرناک عبور از تنگه هرمز ممکن است که هدف حملات قرار گیرند. به نوشته اویل پرایس، کرایه حمل برای یک سوپرتانکر درون خلیج فارس به ۳۱ میلیون دلار برای هر سفر رسیده است. هزینه بیمه ریسک جنگی برای عبور سوپرتانکر‌ها (VLCC) از ۰.۲۵ درصد ارزش کشتی (حدود ۳۴۵ هزار دلار) قبل از جنگ، به ۷.۵ تا ۱۰ درصد (معادل ۱۰.۳ تا ۱۳.۸ میلیون دلار) برای هر سفر جهش یافته است. واکنش ایران: تنگه هرمز با توییت باز نمی‌شود

اظهارات مکرر رئیس جمهور آمریکا در مورد باز بدون تنگه هرمز، با واکنش مقام‌های جمهوری اسلامی ایران مواجه شد. کاظم غریب‌آبادی، معاون امور حقوقی و بین‌الملل وزارت امور خارجه با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «تنگه هرمز را نه با توییت می‌توان تصاحب کرد و نه با ناو هواپیمابر، نه با صدور فرمان و نه با سخنرانی انتخاباتی. ایران نه از تهدید می‌هراسد و نه با نمایش قدرت مرعوب می‌شود. یک‌بار برای همیشه واقعیت را بپذیرید: تا اینجا، شکست‌های راهبردی و سنگینی خوردید؛ تنگه هرمز ایرانی بوده، هست و خواهد بود.»

محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی نیز، تأکید کرد تا زمانی که محاصره دریایی بنادر ایران رفع نشود، اموال بلوکه‌شده آزاد نشود، تحریم نفت پایان نیابد و تهدید‌ها و عملیات نظامی در همه جبهه‌ها متوقف نشود، تنگه هرمز باز نخواهد شد. قیمت‌ها پس از تهدید‌های واشنگتن علیه ایران

همزمان، آژانس بین‌المللی انرژی گزارش داده که ذخایر جهانی نفت خام در ماه ژوئیه روزانه ۲.۲ میلیون بشکه کاهش یافته و پیش‌بینی کسری عرضه جهانی در سه ماهه سوم را به ۱.۸ میلیون بشکه در روز (بیش از دو برابر تخمین قبلی) افزایش داده است.

در شرایطی که قیمت بنزین در آمریکا در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای به یکی از چالش‌های دولت ترامپ تبدیل شده و بازار جهانی نفت نیز با کاهش عرضه مواجه است، واشنگتن تلاش دارد با برجسته‌سازی روایت‌هایی درباره افزایش تردد نفتکش‌ها و کنترل بر تنگه هرمز، تصویری متفاوت از واقعیت موجود در این آبراه ارائه کند.

با این حال، داده‌های منتشرشده از سوی مؤسسات ردیابی دریایی و حتی برآورد‌های نهاد‌های آمریکایی نشان می‌دهد تردد در هرمز همچنان به‌شدت محدود است. از این منظر، اختلاف میان روایت سیاسی واشنگتن و داده‌های میدانی، نه‌تنها درباره وضعیت تنگه هرمز بلکه درباره توان آمریکا برای مدیریت پیامد‌های اقتصادی جنگ نیز پرسش‌های جدی ایجاد می‌کند.