سی‌وسه‌پل؛ بازشناسی جهانی یک میراث مهندسی آب ایران

سی‌وسه‌پل بخشی از ساختار تاریخی اصفهان و پیوند میان شهر صفوی و زاینده‌رود است؛ پلی که در دوره شاه عباس اول ساخته شد و در سازمان فضایی اصفهان و محور چهارباغ جایگاهی ویژه پیدا کرد. منابع منتشرشده درباره این ثبت نیز تأکید دارند که سی‌وسه‌پل را نباید صرفاً یک مسیر عبور دانست، بلکه رابطه آن با زاینده‌رود و توسعه شهری اصفهان، آن را در چارچوب گسترده‌تری از میراث زیرساختی و آبی قرار می‌دهد.

این رویداد از یک منظر دیگر نیز اهمیت دارد؛ ثبت سی‌وسه‌پل در WHIS می‌تواند فرصتی برای بازخوانی دانش تاریخی ایرانیان در زمینه آب، سازه، شهر و محیط طبیعی باشد. به همین دلیل، بررسی این اتفاق تنها با معرفی معماری پل کامل نمی‌شود و لازم است جایگاه آن در نظام تاریخی آب اصفهان و ضرورت حفاظت از این میراث نیز مورد توجه قرار گیرد.

ثبت سی‌وسه‌پل بازشناسی جایگاه میراث مهندسی آب اصفهان است

امیر کرم‌زاده، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به ثبت سی‌وسه‌پل در فهرست سازه‌های تاریخی آبیاری جهان، این رویداد را فرصتی برای معرفی یکی از وجوه کمتر مورد توجه میراث تاریخی اصفهان دانست و اظهار کرد: ارزش سی‌وسه‌پل تنها به معماری، زیبایی و شهرت گردشگری آن محدود نمی‌شود و این بنا را باید در ارتباط با تاریخ آب و شکل‌گیری شهر اصفهان مطالعه کرد.

وی افزود: سی‌وسه‌پل در دوره‌ای شکل گرفت که زاینده‌رود یکی از عناصر اصلی سازمان فضایی اصفهان بود و ساختار شهری جدید با محورهایی مانند چهارباغ و مجموعه‌ای از بناها و پل‌ها توسعه پیدا می‌کرد. بنابراین شناخت این پل بدون توجه به رابطه آن با رودخانه و ساختار شهری پیرامونش، شناخت کاملی از ارزش تاریخی اثر ارائه نمی‌دهد.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان ادامه داد: قرار گرفتن سی‌وسه‌پل در فهرست WHIS از این جهت اهمیت دارد که یک نهاد تخصصی بین‌المللی، ارزش این سازه را در چارچوب تاریخ آبیاری و مهندسی آب مورد توجه قرار داده است. این اتفاق می‌تواند نگاه پژوهشی به میراث آبی اصفهان را تقویت کند.

کرم‌زاده تصریح کرد: ثبت بین‌المللی یک اثر، پایان مسئولیت‌های حفاظتی نیست، بلکه می‌تواند ضرورت حفاظت علمی، مستندسازی و پایش مستمر آن را بیشتر کند. درباره سی‌وسه‌پل نیز حفاظت باید بدنه تاریخی، سازه، بستر رودخانه و منظر تاریخی پیرامون اثر را در یک چارچوب منسجم مورد توجه قرار دهد.

وی خاطرنشان کرد: امروز بیش از هر زمان دیگری لازم است میراث آبی اصفهان به عنوان بخشی از هویت تاریخی شهر مورد مطالعه قرار گیرد و سی‌وسه‌پل می‌تواند یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها برای معرفی توان تاریخی ایران در پیوند دادن معماری، شهرسازی و مدیریت آب باشد.

سی‌وسه‌پل را نمی‌توان از ساختار صفوی اصفهان جدا کرد

حمیدرضا سپهری، پژوهشگر و صاحب‌نظر حوزه شهر و معماری اصفهان در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به جایگاه سی‌وسه‌پل در ساختار تاریخی اصفهان اظهار کرد: این پل محصول یک نگاه منفرد به ساخت یک سازه ارتباطی نیست، بلکه در چارچوب توسعه اصفهان در دوره صفوی معنا پیدا می‌کند. پیوند آن با چهارباغ و زاینده‌رود نشان می‌دهد که شهرسازی صفوی، آب و فضای شهری را در ارتباط با یکدیگر سازمان می‌داد.

وی ادامه داد: سی‌وسه‌پل در نقطه‌ای قرار گرفته که رودخانه از یک مانع طبیعی به یک عنصر سازمان‌دهنده شهر تبدیل می‌شود. این ویژگی باعث شده است پل علاوه بر نقش ارتباطی، در تجربه فضایی شهر نیز اثرگذار باشد و رابطه میان دو سوی رودخانه را با ساختار شهری برقرار کند.

وی تصریح کرد: وقتی چنین بنایی در یک فهرست تخصصی مرتبط با سازه‌های تاریخی آبی قرار می‌گیرد، بخشی از ارزش آن که معمولاً زیر سایه معماری دیده می‌شود، برجسته‌تر خواهد شد. در واقع، معماری سی‌وسه‌پل را باید همراه با عملکرد، موقعیت جغرافیایی و رابطه آن با آب بررسی کرد.

سپهری اضافه کرد: یکی از اشتباهات رایج در مطالعه بناهای تاریخی این است که اثر را از بستر خود جدا کنیم. سی‌وسه‌پل اگر فقط به عنوان یک بنای آجری مطالعه شود، بخش مهمی از معنای تاریخی آن نادیده گرفته خواهد شد؛ زیرا رودخانه، چهارباغ و ساختار شهری اطراف، در شکل‌گیری هویت این پل نقش دارند.

وی گفت: ثبت در WHIS می‌تواند زمینه را برای مطالعات میان‌رشته‌ای بیشتر فراهم کند؛ مطالعاتی که تاریخ معماری، شهرسازی، مهندسی و تاریخ آب را کنار یکدیگر قرار دهد و تصویری دقیق‌تر از نقش سی‌وسه‌پل در اصفهان صفوی ارائه کند.

ارزش سی‌وسه‌پل در پیوند سازه با نظام آب است

مهرنوش رستگار مقدم، مدرس دانشگاه و صاحب نظر حوزه تاریخ مهندسی و سازه‌های هیدرولیکی، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: اهمیت سی‌وسه‌پل از دیدگاه مهندسی آب در این است که این بنا در بستر یک رودخانه مهم و در ارتباط مستقیم با جریان آب شکل گرفته است. بنابراین مطالعه آن باید از سطح فرم معماری فراتر برود و رابطه سازه با رودخانه را نیز بررسی کند.

وی تصریح کرد: سازه‌های تاریخی آب تنها مجموعه‌ای از بناهای قدیمی نیستند؛ آنها اسناد فنی دوره‌ای هستند که انسان با استفاده از تجربه، مشاهده و دانش بومی تلاش می‌کرد منابع آب را کنترل، هدایت و با نیازهای شهر و کشاورزی هماهنگ کند. سی‌وسه‌پل نیز در چنین منظومه‌ای قابل مطالعه است.

این متخصص تاریخ مهندسی آب تاکید کرد: قرار گرفتن پل در فهرست WHIS به معنای آن نیست که باید آن را با معیارهای امروزی یک سازه آبیاری تعریف کنیم، بلکه اهمیت موضوع در شناخت رابطه تاریخی آن با آب و زیرساخت شهری است. این تمایز برای جلوگیری از برداشت‌های نادرست از عنوان WHIS اهمیت زیادی دارد.

وی افزود: ارزش اصلی چنین ثبت‌هایی در این است که تجربه‌های تاریخی را دوباره وارد گفتگوی علمی درباره آب می‌کند. امروز که مدیریت منابع آب با چالش‌های پیچیده‌ای روبه‌رو است، مطالعه روش‌های تاریخی و شناخت سازگاری سازه‌های گذشته با محیط می‌تواند برای تاریخ فناوری و میراث مهندسی اهمیت داشته باشد.

رستگارمقدم اضافه کرد : سی‌وسه‌پل از این منظر تنها یک اثر تاریخی نیست، بلکه یک سند فنی و شهری است که می‌تواند بخشی از تاریخ رابطه انسان، شهر و رودخانه در ایران را توضیح دهد و ثبت آن در WHIS این وجه از ارزش بنا را بیشتر در معرض توجه قرار می‌دهد.

ثبت در WHIS مسئولیت حفاظت از سی‌وسه‌پل را بیشتر می‌کند

محمدرضا اولیا ، از چهره‌های برجسته در زمینه مرمت و حفاظت از آثار تاریخی ایران ، درباره پیامدهای حفاظتی این ثبت در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: هر ثبت بین‌المللی در صورتی ارزش عملی پیدا می‌کند که به شناخت دقیق‌تر، مستندسازی و حفاظت بهتر اثر منجر شود. بنابراین نباید ثبت سی‌وسه‌پل را صرفاً یک موفقیت نمادین تلقی کرد.

وی افزود: سی‌وسه‌پل یک سازه منفرد نیست و بخشی از ارزش آن به بستر تاریخی زاینده‌رود وابسته است. بنابراین برنامه حفاظت از آن باید علاوه بر مصالح و اجزای سازه‌ای، منظر تاریخی، شرایط محیطی و رابطه بنا با رودخانه را نیز در نظر بگیرد.

این صاحب نظر حفاظت میراث ادامه داد: یکی از نیازهای اساسی درباره چنین بناهایی، پایش مستمر وضعیت سازه و مستندسازی تغییرات آن است. اطلاعات مربوط به ترک‌ها، فرسایش مصالح، شرایط پی، تغییرات محیطی و سایر عوامل مؤثر باید در یک سامانه منظم ثبت و تحلیل شود تا تصمیم‌های حفاظتی بر اساس داده اتخاذ شود.

اولیا تصریح کرد: در مورد میراث آبی، حفاظت بدون توجه به محیط پیرامون امکان‌پذیر نیست. هر تغییر جدی در شرایط طبیعی یا انسانی بستر رودخانه می‌تواند بر برداشت ما از عملکرد تاریخی سازه و حتی بر وضعیت حفاظتی آن اثر بگذارد؛ بنابراین مدیریت میراث باید با مطالعات تخصصی آب و سازه همراه باشد.

وی افزود: قرار گرفتن سی‌وسه‌پل در WHIS فرصتی است تا پرونده حفاظتی اثر با نگاه میان‌رشته‌ای تقویت شود. اگر این فرصت با پژوهش، مستندسازی و پایش همراه شود، ثبت بین‌المللی می‌تواند به یک دستاورد ماندگار برای حفاظت از میراث آبی اصفهان تبدیل شود.

سی‌وسه‌پل؛ از یک نماد شهری تا سندی از تاریخ مهندسی آب

از صحبت کارشناسان و صاحب‌نظران در این گزارش می‌توان استنباط کرد که اهمیت ثبت سی‌وسه‌پل در WHIS را باید در پیوند سه موضوع جست‌وجو کرد: جایگاه این پل در ساختار تاریخی اصفهان صفوی، رابطه آن با نظام تاریخی آب زاینده‌رود و ضرورت حفاظت یکپارچه از یک سازه تاریخی که ارزش آن از بدنه معماری فراتر می‌رود.

برنامه WHIS نیز با هدف شناسایی و حفاظت از سازه‌های تاریخی آبی و انتقال دانش حاصل از آنها شکل گرفته است. بر اساس برنامه اعلام‌شده، معرفی‌های مربوط به دوره ۲۰۲۶ در جریان کنگره بیست‌وششم ICID و نشست شورای اجرایی این نهاد در مارسی فرانسه، ۱۲ تا ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶، انجام خواهد شد. کد مطلب 6917939