نعل وارونه

در بحبوحه جنگ و محاصره و تحریم کشور از بیرون و بحران معیشتی که علاوه بر عامل خارجی، پیامد نوعی سیاست‌گذاری کلان و مدیریت اقتصاد کشور، به‌ویژه در دوران پس از جنگ هشت‌ساله بوده است، جست‌وجوی مقصر و «سپر بلا»‌ و نیافتن دیواری کوتاه‌تر از گفتمان عدالت‌طلبی روشنفکران منتقد و یقه شریعتی را گرفتن، مانند نماد ملی و مذهبیِ همچنان زنده آن گفتمان و شگردِ «به کوچه چپ زدن»، دقیقا مصداق همان وارونه‌زدن نعل به‌ قصد گم‌کردن نشان اسب یکه‌تازان مسئول نظم سابق و‌ وضع لاحق است و سر کار گذاشتن مردمان و «راندن‌شان به سمت ناکجاآباد». در این جدال نمادین با نمادها مواجه هستیم، همچنان که «شاندل» شخصیت نمادین ساخته علی شریعتی‌مزینانی بود. مثال مشابه این معرکه در این مردادماه نمادین، مورد مصدق است که آمده‌اند و فرموده‌اند که نه قدرت خارجی، بلکه دکتر خود در ۲۸ مرداد ۳۲ با تمرد از دستور شاهی که مطابق قانون اساسی وقت قرار بود پس از 14 مرداد 1285، فقط سلطنت کند و نه حکومت، کودتا کرده است. و اما دلیل این عطف توجه اغراق‌آمیز و این حجم از واکنش‌ها، با وجود همه درشتی‌ها، به‌درستی همین دلالت عینی و 

اکنونی-اینجایی آن گفتمان انتقادی از نظم یا بی‌نظمی اقتصادی-سیاسی است که به وضع و بحران کنونی انجامیده و همچنان آبستن برشوراندن جامعه است. مگر گفتمان شریعتی در جوانی با این نقل از اباذر شروع نمی‌شد که «در شگفتم از کسی که در خانه‌اش نانی نمی‌یابد و با شمشیر آخته‌اش بر مردم نمی‌شورد؟». پس مسئول بروز این‌گونه خشونت‌ها نه مسببان بحران معیشت و گرسنگی، بلکه خود «انسان شورشی» است؛ و یکی از روش‌های از اسب و سپر انداختن حریف، به‌ جای نقد نظر به‌ شیوه «انظر الی ما قال»، یقه شخص را گرفتن و فحاشی و تخطئه شخصیت اوست (Ad Hominem).

 و از ‌آنجا ‌که در سال‌های اخیر استفاده از این روش مغالطه منطقی رواج فراوان یافته‌ و به‌طور کلی هم‌زمان با گرایشی در جامعه به‌ سمت ادب و فرهنگ پوپولیستی فاشیستی و... از این شیوه به‌ویژه در فضای مجازی‌ بسیار استقبال می‌شود؛ شبحی از شریعتی که پیش‌تر با جعل و نقل منظم و سازمان‌یافته قول‌هایی موهوم و جملاتی موهن آماج تمسخر و استهزا بود، این‌ بار در سطحی گسترده مورد کین‌توزی چپ‌هراسانه واقع می‌شود. اما این حجم از توجه و واکنش در ضمن نشان از زنده و سوزنده ماندن شعله «شمع» شاندل و به‌روز و با مصداق بودن نقد عدالت‌طلبانه ملی-مردمی از سرمایه‌سالاری بی‌رویه و دلال‌مسلک «خصولتی» است و نیز نقد سنت‌گرایی متصلب و بنیادانگاری مذهبی، به دلیل و نشان همان دلالت عینی و مصداق‌یابی استدلال شریعتی مانند یک «نماد» فکری-اعتقادی. چرخش از حواشی و «بازگشت به اصل موضوع»، به‌ تعبیر پدیدارشناسان، داستان را از هزل یا هجوسرایی، له و علیه شخص و شخصیت‌های واقعی یا نمادین، خارج کرد. هرچند در‌ این‌ میان و میدان، حملات نه همه از سنخ واهی و موهن بود و نه همه دفاع‌ها از سر صدق و وثوق. متن و مضمون اندیشه و پیام شریعتی در وجه سلبی، به‌ تعبیر خود او، نفی بیگانگی با خود و «استضعاف» زیر سلطه «زر و زور و تزویر» بود و در وجه ایجابی، دفاع از تثلیث «عدالت، آزادی، و عرفان» به‌مثابه خودآگاهی یا توسعه مادی جامعه و تعالی اخلاقی-معنوی فرد. و بر اساس ‌این آموزه شریعتی بی‌تردید در حوزه افتصاد، سمت‌گیری عدالت‌طلبانه ضد استثماری است، چنان‌که در سپهر سیاسی جهت‌گیری آزادی‌خواهانه ضد استبدادی. و در سطح جهان‌روا، تفکری «پسااستعماری» است؛ اما نه از نوع تجدد و غرب‌ستیزی تمدنی-دینی‌ و از سنخ «برخورد تمدن‌ها» و جنگ‌افروزی‌های صلیبی و... . بنابراین الفبا و مبتدیات مبرهن آموزه شاندل شریعتی، «دفاع بد» از او را برنمی‌تابد‌ و برای نمونه، تأکید بر استعمارستیزی مماشات‌گر با استبداد و واپس‌گرایی یا نوعی عدالت‌طلبی بی‌اعتنا به آزادی و حقوق بشر و شهروندی. و رویکرد‌هایی از این دست، بیش از حملات آکنده از اتهام و اهانت و افترا و فحاشی و نفرت‌پراکنی، تحریف‌گر واقعیت و حقیقت پیام او هستند. شریعتی بی‌شک معلم انقلاب و نقد و نهضت بود‌ و نه نظریه‌پرداز نظام و قدرت و حکومت و توجیه‌گر نظم و وضع مسبوق و موجود. از ‌این‌رو جویندگان امکان بازتولید گفتمان شریعتی یا «نو‌شریعتی»، همواره کوشیده‌اند در «سمت درست تاریخ» بایستند، هرچند «از بد حادثه» در سمت بد جغرافیا قرار گرفته باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.