[روزبه کردونی] اینجا تاریخ پشت شیشه نیست

برای دیدن مردی متعلق به هشت قرن پیش آمده بودیم، اما آنچه دیده می‌شد کاملاً امروز بود. بعضی آدم‌ها بعد از رفتن، از تاریخ بیرون نمی‌روند؛ آرام‌آرام به جغرافیا و معنا تبدیل می‌شوند. شمس قرن‌هاست که نیست، اما هنوز نامش می‌تواند آینده را به گذشته‌ای دور پیوند بزند.

از خوی تا ارومیه، سفر کم‌کم از شکل یک مأموریت اداری بیرون می‌آمد. دیگر فقط مسئله زمان پایان پروژه شمس نبود؛ پرسش بزرگ‌تری شکل می‌گرفت: این بخش از ایران را با چه چیزی باید به خاطر سپرد؟ پاسخ ساده‌ای ندارد.

کنار دریاچه ارومیه، مردی محلی نشسته بود که همه او را «ناخدا» صدا می‌کردند. خوشحال بود؛ چون دوباره می‌توانست قایقش را روی آب بیندازد. برای کسی که سال‌ها خبر دریاچه را با عدد و تراز و گزارش دنبال کرده، بازگشت آب شاید فقط یک خبر باشد؛ برای ناخدا، بازگشت بخشی از زندگی بود. آب آرام تا دوردست کشیده شده بود و در بعضی جاها مرزش با آسمان پیدا نبود. قایق‌ها روی سطح دریاچه حرکت می‌کردند و کسانی که کنار ساحل ایستاده بودند از سال قبل می‌گفتند؛ از روزهایی که آب عقب رفته بود و قایق‌سواری تقریباً ممکن نبود.دریاچه ارومیه فقط یک منظره نیست. سرنوشت آن با کشاورزی، منابع آب و زندگی مردم پیرامونش گره خورده است. اما اگر ارومیه همان دریاچه دانسته شود، هنوز وارد خود شهر نشده‌ایم.

در بازار قدیمی، ارومیه تصویر دیگری دارد. زیر طاق‌های آجری، زندگی روزمره جریان دارد؛ مغازه‌ها، ادویه‌ها، حبوبات، فروشنده‌ها، مشتری‌ها و رفت‌وآمدی که شاید شکلش عوض شده باشد، اما اصلش همان مانده است. اینجا تاریخ پشت شیشه نیست؛ میان زندگی مردم ادامه پیدا کرده است.بازار یکی از بهترین جاها برای فهم یک شهر است. شهر فقط بنا و تاریخ نیست؛ عادت‌های روزمره مردم هم هست. اینکه هر صبح مغازه‌ای باز شود، کسی سلام کند، چیزی وزن شود، کسی قیمت بپرسد و همین رفت‌وآمد ساده، نسل بعد از نسل ادامه پیدا کند.

از بازار که بگذری، به مسجد جامع می‌رسی. گنبد بزرگ آجری مسجد، ساده و آرام بر فراز بنا ایستاده است. داخل مسجد، نور روی آجرها نرم‌تر می‌شود. طاق‌های پی‌درپی و راهروهای کشیده، آدم را آرام‌آرام از شلوغی بازار جدا می‌کنند. بعد محراب ظاهر می‌شود؛ گچ‌بری ظریف و متراکم، کتیبه‌ها و هندسه‌ای که چشم را وادار به مکث می‌کند. هرچه نزدیک‌تر می‌شوی، نقش تازه‌ای پیدا می‌شود؛ انگار دیوار بعد از قرن‌ها هنوز تمام حرفش را نزده است. اگر ارومیه فقط طبیعت دانسته شود، این چند قرن آجر و گچ و معماری نادیده می‌ماند. 

اما شهر باز هم تصویر دیگری دارد: کلیسای ننه‌مریم.در همان شهری که مسجد جامع و بازار تاریخی‌اش بخشی از هویت  آن‌اند، کلیسایی هم هست که تاریخ جامعه آشوری ارومیه را یادآوری می‌کند. اینجا لازم نیست درباره «تنوع فرهنگی» با زبان رسمی حرف زد؛ خود شهر آن را نشان می‌دهد.

ارومیه را بیش از بناهایش، آدم‌هایش کنار هم قابل‌فهم می‌کنند: ناخدای کنار دریاچه، فروشنده بازار، رهگذری که از کنار مسجد می‌گذرد، کشیش کلیسا و مردمی که هرکدام بخشی از حافظه این شهر را با خود حمل می‌کنند.همین چندلایگی است که ارومیه را از یک مقصد معمولی جدا می‌کند. ارومیه شهری است که سفر در آن تمام نمی‌شود؛ از اینجا جاده‌ها به قصه‌های دیگری باز می‌شوند، از خوی و شمس تا ماکو، چالدران و قره‌کلیسا. شهر، هم مقصد است و هم نقطه شروع.

در پایان، تصویر خوی دوباره معنا پیدا می‌کند؛ اسکلت نیمه‌تمام گنبد شمس، کارگرانی که در ارتفاع کار می‌کردند و آجرهایی که هنوز باید روی هم قرار می‌گرفتند. سفر برای دیدن زمان تحویل یک پروژه شروع شده بود، اما چیزی فراتر از آن باقی ماند.

کنار شمس، گذشته داشت ساخته می‌شد. کنار دریاچه، چیزی داشت به زندگی برمی‌گشت. در بازار، زندگی ادامه داشت. در مسجد جامع، قرن‌ها هنوز روی دیوار مانده بود و در ننه‌مریم، بخش دیگری از حافظه این سرزمین حضور داشت. بعضی شهرها را نمی‌شود در یک تصویر خلاصه کرد.

ارومیه هر بار چیزی به تعریف قبلی‌اش اضافه می‌کند و همان تعریف را ناقص می‌کند. سفر برای دیدن زمان تحویل یک پروژه شروع شده بود؛ اما پایان آن به یک نتیجه دیگر رسید: بعضی شهرها اصلاً «تحویل‌دادنی» نیستند. 

بخشی از خودشان را در یک سفر نشان می‌دهند و بخشی را برای سفر بعد نگه می‌دارند. ارومیه یکی از همان شهرهاست.