روزهای پایانی ماه صفر، فرصتی برای بازگشت به همین پرسش است؛ اینکه رسانه از اربعین چه چیزی را باید با خود به ماههای بعد ببرد؟ تصویر جمعیت میلیونی یا گزارشهای مسیر؟ یا باید از اینها فراتر برود و درباره فرهنگی سخن بگوید که در این مسیر شکل میگیرد و مفاهیمی، چون همدلی، میزبانی، ایثار، مشارکت داوطلبانه و همبستگی میان ملتها را به نمایش میگذارد.
اربعین را نمیتوان در تقویم به چند روز محدود کرد. این اجتماع، هر سال در فاصلهای کوتاه، تصویری از ارتباط میان انسانهایی با زبانها، ملیتها و فرهنگهای متفاوت ارائه میدهد. انسانهایی که در یک مسیر مشترک کنار یکدیگر قرار میگیرند و در کنار زیارت، تجربهای جمعی از همکاری و خدمت را رقم میزنند.
همین ویژگی است که مسئولیت رسانه را پیچیدهتر میکند. رسانه اگر تنها به ثبت لحظهها اکتفا کند، بخش مهمی از ماجرا را از دست داده است. تصویر صف زائران، گفتوگو با یک موکبدار یا گزارش از شرایط مسیر، بخشی از روایت اربعین است، اما پرسش مهمتر این است که پشت این تصاویر چه اتفاقی در حال رخ دادن است و چرا این حرکت توانسته میلیونها نفر را از نقاط مختلف جهان در یک جغرافیای مشترک گرد هم آورد.
پاسخ به چرایی حضور میلیونی زائران
آرش احمدی، مجری رادیو گفتوگو، تجربه فعالیت رسانهای در حوزه اربعین را از همین زاویه متفاوت میبیند. برای او گفتوگو با زائران و کارشناسان فرصتی است برای دیدن جریانی که اثر آن با پایان سفر از بین نمیرود. احمدی در گفتوگو با «جوان» توضیح میدهد که رویکرد رادیو گفتوگو از همان ابتدا بر این اساس قرار گرفت که اربعین فقط در قالب خبر و گزارش میدانی روایت نشود. به همین دلیل، کارشناسان و صاحبنظران دعوت شدند تا درباره وجوه مختلف این حرکت، از ابعاد جهانی و فرهنگی گرفته تا مسائل اجتماعی و رسانهای، بحث کنند.
احمدی در ادامه درباره اهمیت پوشش رسانهای این رویداد مهم چنین میگوید: یکی از مهمترین رسالتهای رسانه، پاسخ دادن به چرایی این حضور میلیونی است. اینکه انسانهایی با زبانها، فرهنگها و ملیتهای متفاوت، با هدفی مشترک در کنار یکدیگر قرار میگیرند و جلوههایی از ایثار، همدلی، خدمت و مشارکت مردمی را به نمایش میگذارند، موضوعی است که باید با زبان تحلیل برای مخاطب روایت شود.
در اینجا جایگاه رسانه باید از راوی رویداد به تحلیلگرِ رویداد تغییر کند. رسانه قرار نیست فقط بگوید چه اتفاقی افتاد و باید بتواند از مخاطب بپرسد چرا چنین اتفاقی رخ میدهد، چه معنایی دارد و چه اثری بر جامعه میگذارد. همچنین در اینجا مفهوم «دیپلماسی فرهنگی» نیز وارد روایت اربعین میشود. این مجری رادیو درباره بحث دیپلماسی فرهنگی میگوید: در برنامههای رادیو گفتوگو، موضوعاتی همچون دیپلماسی فرهنگی، نقش جوانان، فعالیت موکبها، خدمات داوطلبانه، روایت تجربههای مردمی و تأثیر این اجتماع بر تقویت ارتباط میان ملتها مورد بحث قرار گرفت. پرداختن به این موضوعات، تصویری جامعتر از پیادهروی اربعین در اختیار مخاطبان قرار داد و نشان داد این رویداد، ابعادی فراتر از یک مراسم مذهبی دارد.
استمرار روایت در رسانهها
احمدی بیان میکند: نباید تصور کنیم که با پایان پیادهروی، مسئولیت رسانه نیز پایان مییابد. اتفاقاً پس از این رویداد، فرصت مناسبی برای تحلیل دستاوردها، روایت تجربههای زائران، آسیبشناسی نقاط قوت و ضعف، بررسی آثار فرهنگی و اجتماعی و حتی تبیین پیامهای جهانی این حرکت فراهم میشود. استمرار این روایت، به مخاطب کمک میکند تا پیادهروی اربعین را نه یک رخداد مقطعی، بلکه جریانی اثرگذار در تقویت سرمایه اجتماعی، همبستگی ملی و گفتوگوی فرهنگی میان ملتها بداند.
احمدی تأکید میکند: پیادهروی اربعین یک جریان فرهنگی و تمدنی است، نه یک رخداد مقطعی. هر اندازه رسانهها بتوانند مفاهیمی همچون وحدت، ایثار، مسئولیتپذیری، همدلی و خدمت بیمنت را در قالب برنامههای مختلف بازتاب دهند و آنها را به زبان امروز برای نسل جوان تبیین کنند، به همان اندازه در زنده نگه داشتن فرهنگ و پیام این حرکت عظیم موفقتر خواهند بود.
رسانهها در روزهای پس از اربعین باید فعال بمانند و در طول سال به سراغ تجربههای شکلگرفته در این مسیر بروند تا روایت اربعین به یک جریان فرهنگی تبدیل شود. روزهای پایانی ماه صفر شاید بهترین زمان برای فاصله گرفتن از تصاویر و نزدیک شدن به معنا باشد. احمدی نیز بر همین استمرار تأکید دارد و معتقد است مسئولیت رسانه با پایان پیادهروی تمام نمیشود. از نگاه او، اتفاقاً پس از پایان این رویداد، فرصت مناسبی برای تحلیل دستاوردها، روایت تجربههای زائران، بررسی نقاط قوت و ضعف و تبیین آثار فرهنگی و اجتماعی آن فراهم میشود.
همراه با جاماندگان
اگر تلویزیون میتواند تصویر حرکت میلیونی زائران را به خانهها ببرد، رادیو امکان دیگری دارد و آن امکان همراهی است. صدا میتواند مخاطبی را که در مسیر حضور ندارد، با خود همراه کند و فاصله جغرافیایی را تا اندازهای از میان بردارد. اینجاست که تجربه برنامهای مثل «اربعین خورشید» معنا پیدا میکند. رابعه اقدامی، تهیهکننده این برنامه، خود از جاماندگانی بود که نتوانسته بود در مسیر حضور پیدا کند و برنامهاش میخواست با جاماندگان ارتباط برقرار کند.
اقدامی فضای حاکم بر این ویژه برنامه را چنین توصیف میکند: رادیو ورزش با این برنامه در تلاش بود تا گرمای ایمان را با پویایی حرکت پیوند بزند. نگاه ما به پیادهروی اربعین، نگاهی صرفاً معنوی نبود بلکه آن را یک چالش حماسی برای سلامت جسم میدانستیم. به همین دلیل، «اربعین خورشید» همچون یک مربی دلسوز و تخصصی در کنار زائران گام برداشت و با ارائه نکات فوری و کاربردی برای مدیریت توان جسمی و پیشگیری از گرمازدگی، همچون امدادگری در مسیر، زائران را یاری کرد.
به این ترتیب، رادیو ورزش از زاویهای متفاوت به اربعین نگاه کرد: حرکت، استقامت و سلامت جسم در کنار معنویت. برنامه با ارائه توصیههای علمی و ورزشی، گزارشهای زنده و مشاورههای سلامت تلاش کرد برای زائران نقش یک همراه رسانهای را ایفا کند و برای جاماندگان نیز امکان تجربهای از راه دور فراهم آورد.
تجربههای رسانهای و برنامهسازی مختلف نشان میدهد روایت رسانهای اربعین یک روایت واحد نیست و هر رسانه میتواند از زاویه تخصصی و مخاطب خود، بخشی از این پازل بزرگ را روایت کند. در این میان، شاید مهمترین وظیفه رسانه این باشد که اربعین را از تصویر به معنا برساند. از نمایش جمعیت به فهم چرایی این جمعیت، از گزارش مسیر به شناخت فرهنگ شکلگرفته در مسیر و از یک مناسبت چندروزه به گفتوگویی که بتواند در طول سال ادامه پیدا کند.
جاده نجف تا کربلا اگرچه در پایان ماه صفر خلوتتر میشود، اما تجربهای که در آن شکل گرفته میتواند ماهها در رسانهها ادامه پیدا کند. شاید رسالت اصلی رسانه همین باشد که آنچه در چند روز اتفاق افتاده را به روایتی ماندگار تبدیل کند.
