عاصم منیر در ایران به دنبال شکستن بن بست مذاکرات است؛ «قطر میانجی اصلی است نه پاکستان»

اسلام‌آباد، پاکستان — وزارت امور خارجه ایران روز یکشنبه اعلام کرد که فرماندهٔ کل ارتش و نیرو‌های دفاعی پاکستان، فیلد مارشال عاصم منیر، روز دوشنبه برای گفت‌و‌گو با مقامات ارشد ایرانی عازم تهران می‌شود.

این سومین سفر منیر به ایران در سال جاری خواهد بود، چرا که اسلام‌آباد به تلاش‌های خود برای میانجی‌گری جهت پایان دادن به جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران ادامه می‌دهد.

مقامات پاکستانی که به شرط ناشناس ماندن صحبت می‌کردند، به الجزیره تأیید کردند که این سفر انجام خواهد شد، اما از توضیح در مورد دستور کار آن خودداری کردند.

شاخهٔ رسانه‌ای ارتش پاکستان، یعنی روابط عمومی نیرو‌های مسلح (ISPR)، و همچنین وزارت امور خارجه و وزارت اطلاعات، به درخواست‌های الجزیره برای اظهارنظر در مورد این سفر که به طور غیرمعمول توسط تهران اعلام شد، پاسخی ندادند.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، گفت که این سفر بر اساس تلاش‌های پاکستان برای «کمک به تقویت صلح و امنیت در منطقه» انجام می‌شود.

بقایی به خبرنگاران در تهران گفت که منیر در طول اقامت خود با مقامات ارشد ایرانی گفت‌و‌گو خواهد کرد.

این سفر پس از دو تماس تلفنی منیر با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در عرض چهار روز (چهارشنبه و شنبه) انجام می‌شود.

به گزارش رسانه‌های دولتی ایران، این دو مقام درباره «تحولات منطقه‌ای» و راه‌های تقویت «صلح، ثبات و امنیت» در غرب آسیا گفت‌و‌گو کردند.

سومین سفر در سال جاری

نخستین سفر منیر به تهران در سال جاری در ماه آوریل انجام شد، چند روز پس از آنکه گفت‌و‌گو‌های اسلام‌آباد (نخستین مذاکرات مستقیم ایران و آمریکا در بیش از چهار دهه) بدون دستیابی به پیشرفت به پایان رسید.

او در ماه مه بازگشت، ساعتی پس از آنکه مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، گفت که در مذاکرات بین واشنگتن و تهران «پیشرفت جزئی» حاصل شده است.

آخرین سفر او در حالی انجام می‌شود که مسیر دیپلماتیک پشتیبان تفاهم‌نامه اسلام‌آباد تقریباً متوقف شده است، در حالی که واشنگتن دور جدیدی از تحریم‌ها را آماده می‌کند.

انتظار می‌رود که این گفت‌و‌گو‌ها همچنین به اعلامیهٔ ماه جاری توافقنامهٔ دفاعی مشترک مکه بین پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه که منیر در مکه در آن شرکت داشت، نیز بپردازد.

شبه‌نظامیان یمنی حوثی (انصارالله) که حملات آنها به مسیر‌های کشتیرانی بار‌ها تهدید به گسترش درگیری کرده است، نیز احتمالاً در گفت‌و‌گو‌های او با مقامات ایرانی مطرح خواهند شد. به طور گسترده اعتقاد بر این است که حوثی‌ها از تهران حمایت دریافت می‌کنند.

این موضوع برای اسلام‌آباد وزن ویژه‌ای دارد.

زمانی که نیرو‌های حوثی در تاریخ ۱۱ اوت به یک کشتی تجاری با پرچم تانزانیا در تنگهٔ باب‌المندب حمله کردند، سه ملوان پاکستانی کشته و چندین نفر دیگر زخمی شدند. 

اسحاق دار، معاون نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه، این حمله را نقض قوانین بین‌المللی خواند و در آن زمان به شدت محکوم کرد.

به گفته رضا سمیر، روزنامه‌نگار ایرانی که تحولات مذاکرات را دنبال می‌کند، انتظار می‌رود منیر در طول این سفر با رهبری نظامی ارشد تازه‌منصوب شده ایران دیدار کند.

سمیر به الجزیره گفت: «او در موقعیت مناسبی برای دیدار با رهبری نظامی ارشد جدید ایران، فرمانده جدید سپاه پاسداران، رئیس جدید ستاد کل نیرو‌های مسلح ایران، و دبیر جدید شورای عالی امنیت ملی قرار دارد» و اشاره کرد که انتظار می‌رود منیر به ترتیب با سرلشکر احمد وحیدی، سرلشکر علی عبداللهی و محسن رضایی دیدار کند.

همهٔ این مقامات اوایل همین ماه منصوب شده‌اند.

توافقی که منقضی شد

این سفر در مقطع حساسی برای تلاش میانجی‌گری پاکستان انجام می‌شود که از شش ماه پیش و پس از آغاز جنگ، رهبری آن را بر عهده داشته است.

دورهٔ ۶۰ روزه تعیین شده در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد که در تاریخ ۱۷ ژوئن توسط پاکستان، ایران و آمریکا امضا شد، در اواسط ماه اوت بدون موافقت هیچ یک از طرفین برای تمدید آن، به پایان رسید.

ایران تنگهٔ هرمز را بسته نگه داشته و اصرار دارد که واشنگتن ابتدا محاصرهٔ دریایی خود را لغو کند، تحریم‌های نفتی را پایان دهد، دارایی‌های مسدود شدهٔ ایران در خارج از کشور را آزاد کند و تهدیدات نظامی را متوقف سازد. تهران می‌گوید که آمریکا این شرایط را برآورده نکرده است.

سفر منیر همچنین همزمان با دور تازه‌ای از فشار اقتصادی آمریکا است.

انتظار می‌رود اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، روز دوشنبه جزئیات آنچه را که مقامات آمریکایی «شدیدترین تحریم‌های تاریخ» علیه ایران نامیده‌اند، تشریح کند؛ بسته‌ای که به گفتهٔ او، همراه با محاصرهٔ دریایی مداوم، برای «فروپاشی» دولت در تهران طراحی شده است.

وزارت امور خارجه ایران این طرح را «جنگ اقتصادی» خوانده است.

این سفر همچنین پس از یک ماه تغییر موازنهٔ منطقه‌ای انجام می‌شود. پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه در تاریخ ۷ اوت توافقنامهٔ دفاعی مشترک مکه را امضا کردند؛ یک پیمان دفاعی متقابل که بر اساس آن، حمله به یکی از امضاکنندگان، حمله به هر سه کشور تلقی می‌شود.

محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان، اوایل همین ماه برای احیای تلاش میانجی‌گری متوقف شده به تهران سفر کرد، اما بدون دستیابی به هیچ نتیجهٔ ملموسی بازگشت.

تنش‌ها در سایر نقاط منطقه نیز تشدید شده است.

امارات متحدهٔ عربی هفتهٔ گذشته پس از آنکه اعلام کرد مورد حملهٔ دو موشک بالستیک شلیک شده از خاک ایران قرار گرفته است، مبادلات تجاری و مالی خود با ایران را به حالت تعلیق درآورد؛ ادعایی که بقایی آن را رد کرد.

با این حال، به گفته تحلیل‌گران، سفر منیر نشان می‌دهد که میانجی‌گران کلیدی منطقه از تلاش برای احیای مذاکرات، خواه مستقیم یا غیرمستقیم، بین ایران و آمریکا دست نکشیده‌اند، حتی در حالی که سعی در متعادل کردن روابط خود با تهران و واشنگتن دارند.

خبرگزاری دولتی ایران گزارش داده است که بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، که مانند منیر اخیراً گفت‌و‌گو‌های تلفنی با عراقچی داشته، قرار است روز سه‌شنبه به تهران سفر کند.

اسلام‌آباد چه اهرم فشاری دارد؟

با توجه به توانایی محدود پاکستان در اجرای هرگونه تفاهم‌ای که به میانجی‌گری آن حاصل شود، تحلیل‌گران در مورد دستاورد‌های واقعی سفر منیر اختلاف نظر دارند.

قمر چیمه، تحلیل‌گر سیاسی و رئیس مؤسسهٔ صنوبر مستقر در اسلام‌آباد، گفت: «هر دو طرف، پاکستان را کشوری می‌بینند که بدون داشتن منافع شخصی در نتیجه، به تسهیل گفت‌و‌گو کمک کرده است و چیزی برای خود به دست نمی‌آورد. این موضوع به پاکستان شفافیت خاصی و توانایی ارائهٔ راهی برای خروج به همهٔ طرف‌های درگیر می‌دهد.»

جواد حیران‌نیا، مدیر گروه مطالعات خلیج فارس در تهران، گفت که پافشاری پاکستان تا حدی ناشی از منافع شخصی آن است.

او به الجزیره گفت: «پاکستان نگران تشدید تنش‌ها و شعله‌ور شدن جنگ دیگری بین ایران و آمریکا است که منطقه را بی‌ثبات‌تر خواهد کرد» و به وابستگی اسلام‌آباد به واردات انرژی از خلیج فارس و خطر اختلال در حواله‌های ارزی کارگران پاکستانی در آن منطقه در صورت گسترش ناامنی اشاره کرد.

زاهد محمود، یک سرتیپ بازنشسته و استراتژیست دفاعی پاکستانی، فراتر رفت و گفت که منیر همچنان حامل پیشنهاد خود واشنگتن به تهران است.

او به الجزیره گفت: «پاکستان در واقع، همچنان حامل راه خروج واشنگتن به تهران است. این کشور همچنان مورد اعتمادترین کانال موجود باقی مانده است.»

هر تحلیل‌گری نقش پاکستان را به این اندازه محوری نمی‌بیند.

آندریاس کریگ، دانشیار مطالعات دفاعی در کالج کینگز لندن، گفت که قطر، نه پاکستان، همچنان کانال اصلی است.

او به الجزیره گفت: «قطر رهبری میانجی‌گری سیاسی را بر عهده دارد و پل ارتباطی اساسی بین واشنگتن و تهران باقی مانده است.»

به گفتهٔ او، نقش منیر محدودتر است و «یک کانال نظامی-به-نظامی به درون نظامی ایرانی است که در آن، سپاه پاسداران و نهاد گسترده‌تر امنیتی به طور فزاینده‌ای برای تصمیمات مربوط به جنگ و صلح اهمیت یافته‌اند.»

آنچه منیر می‌تواند به دست آورد و آنچه نمی‌تواند

سمیر، روزنامه‌نگار ایرانی، گفت که پاکستان به دلیل کاری که می‌تواند انجام دهد، نقش مهمی در محاسبات ایران دارد.

او گفت: «چرا ایران باید به پاکستان گوش دهد؟ زیرا پاکستان هنوز اهرم فشاری برای انجام کاری و ایجاد یک گشایش واقعی برای صلح دارد، نه اینکه سکوت کند و کاری انجام ندهد.»

سمیر همچنین پیش‌بینی کرد که به دنبال سفر منیر، ممکن است به زودی تحرکاتی در مذاکرات تنگهٔ هرمز رخ دهد. او گفت: «فکر می‌کنم زمان توافق نهایی بین ایران و عمان در مورد تنگهٔ هرمز نیز نزدیک است. اگر [منیر]در بازگرداندن ایران به پای میز مذاکره موفق شود، پیش‌بینی می‌کنم که اندکی پس از آن، اعلامیهٔ جدیدی از سوی عمان و ایران در مورد تنگه صورت گیرد.»

کریگ در مورد دستاورد‌های سفر منیر محتاط‌تر بود. به گفتهٔ او، مهم‌ترین نتیجه، «تأیید این موضوع خواهد بود که نهاد امنیتی ایران به یک ترتیب خاص برای کاهش تنش در هرمز پایبند خواهد ماند و از تشدید تنش‌ها از طریق یمن یا عراق خودداری خواهد کرد، اگر قطر بتواند حرکت متقابل آمریکا را تضمین کند.»

به گفتهٔ کریگ، بدون این، «پل ارتباطی باز خواهد ماند، اما دو طرف به سمت چرخهٔ اجباری دیگری حرکت خواهند کرد.»

محمد، ژنرال بازنشسته پاکستانی، کمتر مردد بود.

او به الجزیره گفت: «پاکستان واقعاً تنها برگ برندهٔ موجود برای هر دو طرف برای خروج از بن‌بست است.»