ترکیه و عربستان؛ از خصومت تا شراکت در صفحه شطرنج خاورمیانه

روابط بین آنکارا و ریاض همیشه پایدار نبوده است. اختلاف نظر بین دو طرف در طول دهه گذشته به ویژه در سایه بحران خلیج فارس و حمایت ترکیه از قطر در این بحران و همچنین دیدگاه‌های متفاوت آنکارا و ریاض در مورد تعدادی از پرونده های منطقه‌ای، به طور فزاینده‌ای آشکار بوده است.

روابط ترکیه و عربستان سعودی بویژه از سال ۲۰۰۲ و به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه در ترکیه با فراز و فرودهای زیادی همراه بوده است. این روابط در طول سال های پس از ۲۰۰۲ از سطح روابط عادی تا رقابت، خصومت و قطع روابط و سپس شراکت و ائتلاف را شاهد بوده است.

روابط ترکیه و عربستان سعودی در سال ۲۰۰۲ با به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه در آن سال، شتاب بیشتری گرفت. با این حال، با وقوع تحولات موسوم به "بهار عربی" (بیداری اسلامی) و پیامدهای ناشی از آن در چندین کشور عربی در سال ۲۰۱۱، دو کشور خود را وارد جبهه بندی متضادی کرده و رقابت خود را تشدید کردند.

شکاف عمیق پس از بیداری اسلامی

تحولات بیداری اسلامی که در سال ۲۰۱۱ آغاز شد، عمیق‌ترین اختلاف دیدگاه بین آنکارا و ریاض را به همراه داشت، به طوری که ترکیه از «محمد مرسی» رئیس جمهوری وقت مصر حمایت می‌کرد، در حالی که عربستان سعودی از «عبدالفتاح السیسی» رئیس جمهوری فعلی مصر، حمایت می‌کرد.

در سال ۲۰۱۷، آنکارا در جریان بحران خلیج فارس و محاصره قطر توسط عربستان سعودی، امارات متحده عربی، بحرین و مصر، از دوحه حمایت کرد.

در مورد لیبی نیز نشریه «زمان» چاپ ترکیه نوشت که آنکارا از دولت وفاق ملی در شهر طرابلس در غرب لیبی حمایت کرد، اما ریاض سیاستی نزدیک‌تر به گروه‌های شبه نظامی تحت فرماندهی ژنرال «خلیفه حفتر» در شرق لیبی را دنبال کرد.

به نوشته زمان، در سال ۲۰۱۸، تنش در روابط بین ترکیه و عربستان تشدید شد زیرا «محمد بن سلمان» ولیعهد عربستان، ترکیه را در کنار ایران و همپیمانان آن قرار داد.

قطع روابط ترکیه و عربستان پس از قتل خاشقجی

بزرگترین قطع روابط بین ترکیه و عربستان پس از قتل فجیع «جمال خاشقجی» روزنامه‌نگار سعودی، در داخل کنسولگری عربستان در استانبول در اکتبر ۲۰۱۸ رخ داد.

در حالی که ترکیه تحقیقات کاملی در مورد این قتل انجام داد، «رجب طیب اروغان» رئیس جمهوری ترکیه آن زمان اظهار داشت که دستور این قتل از بالاترین سطوح رهبری عربستان سعودی صادر شده است.

در این دوره، تحریم غیررسمی محصولات ترکیه در عربستان اعمال شد و صادرات ترکیه به این کشور در سال ۲۰۲۱ بیش از ۹۰ درصد کاهش یافت.

در همین راستا، رسانه‌های هر دو کشور تحت محدودیت‌های دوجانبه قرار گرفتند.

عادی سازی روابط در سال ۲۰۲۲

در سایه تحولات منطقه ای و بین المللی و آغاز فرایند عادی سازی روابط دیپلماتیک بین کشورهای منطقه، آنکارا و ریاض نیز در سال ۲۰۲۲ تصمیم گرفتند که روابط خود را بهبود بخشند. «محمد بن سلمان» ولیعهد سعودی اولین سفر خود را پس از قتل خاشقجی در ژوئن ۲۰۲۲ به آنکارا انجام داد.

دو طرف در این دیدار بر سر تعمیق همکاری در زمینه‌های انرژی، اقتصاد، فناوری و گردشگری به توافق رسیدند.

ارجاع پرونده خاشقجی از سوی ترکیه به عربستان سعودی یکی از گام‌های مهمی بود که راه را برای روند عادی‌سازی روابط هموار کرد.

برخی می گویند مشکلات اقتصادی ترکیه نیز یکی از دلایل تلاش آنکارا برای ترمیم روابط خود با کشورهای عرب حوزه خلیج فارس بویژه عربستان بود.

شراکت در پرونده های منطقه‌ای و صنایع دفاعی

همگرایی بین دو کشور در صنعت دفاعی پس از روند عادی‌سازی روابط تسریع شد، به طوری که خرید پهپادهای «بیرقدار» ترکیه توسط عربستان سعودی در سال ۲۰۲۳، بزرگترین توافق صادراتی در تاریخ ترکیه را رقم زد.

پس از آن، پروژه‌هایی مانند تولید مشترک، انتقال فناوری و تولید بالگردهای «گوکبی» ترکیه مطرح شد.

در مورد سوریه، آنکارا و ریاض امروز از حامیان اصلی دولت موقت سوریه به ریاست «احمد الشرع» هستند و اقدامات دیپلماتیکی را برای لغو تحریم‌های ایالات متحده علیه سوریه انجام دادند.

در مورد لیبی، ترکیه و عربستان قبلاً از جناح‌های مختلف در لیبی حمایت می‌کردند اما اکنون مسیری نزدیک‌تر به دولت به رسمیت شناخته شده بین‌المللی در این کشور را دنبال می‌کنند. آنها همچنین سیاست‌های مشابهی را در سودان، با حمایت از ارتش سودان و در سومالی، با حمایت از دولت مرکزی دنبال می‌کنند.

اقتصاد و دفاع سنگ بنای شراکت آنکارا و ریاض

اقتصاد یکی از مهمترین محرک‌های جدید روابط بین ترکیه و عربستان سعودی است. ریاض از طریق صندوق سرمایه‌گذاری عمومی و پروژه‌های مرتبط با چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی، از قابلیت‌های مالی و سرمایه‌گذاری عظیمی برخوردار است، در حالی که ترکیه از پایگاه صنعتی گسترده و تخصص رو به رشدی در فناوری، دفاع و زیرساخت برخوردار است. بنابراین، همکاری اقتصادی به ابزاری عملی برای تحکیم روابط حسنه سیاسی تبدیل شده است.

در فوریه ۲۰۲۶، آنکارا و ریاض توافق کردند که همکاری در زمینه‌های دفاعی، سرمایه‌گذاری و انرژی‌های تجدیدپذیر را افزایش دهند و برنامه‌هایی برای تعمیق مشارکت در پروژه‌های استراتژیک، از جمله پروژه مشترک مربوط به جنگنده رادارگریز ترکیه‌ای KAAN، مطرح شد.

ترکیه و عربستان همچنین افزایش حجم تجارت دوجانبه را هدف گذاری کردند. این امر نشان می‌دهد که رابطه آنها با یکدیگر دیگر صرفاً تابع محاسبات سیاسی نیست بلکه با منافع اقتصادی بلندمدت پیوند خورده است.

عربستان سعودی و ترکیه در فوریه ۲۰۲۶ توافق کردند که همکاری در زمینه عرضه نفت، فرآورده‌های نفتی و پتروشیمی و همچنین اکتشاف، استخراج و فرآوری مواد معدنی را افزایش دهند.

بنا به اعلام شبکه الجزیره، در بیانیه مشترکی که در پایان سفر رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه به عربستان سعودی منتشر شد، دو کشور بر تقویت روابط اقتصادی خود تأکید کردند. در این بیانیه تصریح شد که ترکیه و عربستان درخصوص اهمیت تقویت این روابط به ویژه در بخش‌های دارای اولویت مشترک و بهره‌برداری از فرصت‌های سرمایه‌گذاری ارائه شده در قالب برنامه چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی و برنامه چشم‌انداز ۲۰۳۰ ترکیه در راستای تامین منافع متقابل اقتصادی، توافق کردند.

دو طرف همچنین بر تمایل خود برای افزایش همکاری در زمینه‌های برق و انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌مندی از تجربیات گسترده دو کشور در ادغام انرژی‌های تجدیدپذیر و سرمایه‌گذاری‌های کلان عربستان در بخش انرژی تأکید کردند.

ریاض و آنکارا همچنین در زمینه افزایش همکاری‌های خود در زمینه اکتشاف، استخراج و فرآوری منابع معدنی توافق نظر کردند.

اما شاید مهم‌ترین تغییر در روابط ترکیه و عربستان سعودی در بخش‌های نظامی و دفاعی خود را نشان داد. در سال‌های اخیر، ترکیه به بازیگر اصلی در بازار صنایع دفاعی، به ویژه در پهپادها، سیستم‌های نظامی و هوافضا تبدیل شده است، در حالی که عربستان سعودی به دنبال توسعه قابلیت‌های دفاعی خود و کاهش وابستگی به یک تأمین‌کننده واحد تسلیحات است.

منافع هر دو طرف در اینجا با هم تلاقی ‌کرده است. عربستان سعودی نیاز به تنوع بخشیدن به منابع فناوری نظامی خود دارد، در حالی که ترکیه به دنبال بازارها و سرمایه‌گذاری‌های جدید برای صنایع دفاعی خود است. بنابراین، همکاری نظامی به طور همزمان برای هر دو طرف دستاوردهای استراتژیک و اقتصادی به همراه دارد.

توافق سه جانبه ترکیه، عربستان و پاکستان؛ نقطه عطف روابط

اما مهمترین تحول در اوت ۲۰۲۶ رخ داد زیرا ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان توافق سه جانبه ای را برای دفاع مشترک امضا کردند. این توافقنامه تصریح می‌کند که هرگونه حمله مسلحانه به یکی از این سه کشور، حمله به همه آنها تلقی خواهد شد. این فرمول شبیه به فرمولی است که در ماده ۵ ناتو آمده است.

«هاکان فیدان» وزیر امور خارجه ترکیه پس از امضای این توافقنامه گفت که این توافقنامه علیه هیچ کشوری نیست و ماهیت حمایت در صورت حمله (به یک از سه کشور) به صورت موردی تعیین خواهد شد. وی اعلام کرد که این توافق می‌تواند در آینده گسترش یابد و کشورهای دیگر از جمله مصر را شامل شود.

چرا عربستان به ترکیه نیاز دارد؟

برای ریاض، ترکیه علاوه بر عضویت در ناتو، یک قدرت منطقه‌ای بزرگ با ارتشی قوی، تجربه گسترده و صنعت دفاعی پیشرفته است. ترکیه همچنین از موقعیت جغرافیایی استراتژیکی برخوردار است که به آن اجازه می‌دهد روی پرونده هایی - از دریای سیاه و مدیترانه شرقی گرفته تا سوریه، عراق و دریای سرخ – تاثیر بگذارد.

با توجه به افزایش خطرات امنیتی در منطقه، همکاری با آنکارا می‌تواند گزینه‌های بیشتری فراتر از اتکای کامل عربستان به چتر امنیتی آمریکا در اختیار این کشور قرار دهد.

این در حالی است که خاورمیانه شاهد تغییر شکل ائتلاف های امنیتی است و خطرات مربوط به جنگ در منطقه و حملات در دریای سرخ و اختلال در مسیرهای تجاری و انرژی رو به افزایش است.

ترکیه از عربستان چه می‌خواهد؟

برای آنکارا، ایجاد روابط حسنه با ریاض از اهمیت بالایی برخوردار است. ترکیه به دنبال گسترش نفوذ اقتصادی خود در خلیج فارس، جذب سرمایه‌گذاری‌های عربستان سعودی و گسترش بازارها برای محصولات دفاعی و فناوری خود است. علاوه بر این، رابطه با عربستان سعودی به آنکارا کمک می‌کند تا حضور خود را در پرونده های منطقه‌ای به ویژه در سوریه، یمن و شاخ آفریقا تقویت کند.

ترکیه به جای درگیری آشکار با قدرت‌های منطقه‌ای، به سمت یک سیاست عملگرایانه‌تر مبتنی بر ایجاد روابط متعادل با طیف وسیعی از این قدرت ها حرکت می‌کند.

سوریه، یمن و شاخ آفریقا؛ عرصه‌های آزمون جدید

با وجود افزایش روابط حسنه، اختلافات بین ترکیه و عربستان سعودی از بین نرفته است. هر کشور محاسبات خود را در مورد سوریه، یمن، سودان و شاخ آفریقا دارد و سیاست های آنکارا و ریاض ممکن است در برخی مسائل همسو و در برخی دیگر با هم تضاد داشته باشند.

با این حال، تفاوت اصلی این است که هر دو طرف اکنون بیشتر مایلند این اختلافات را از طریق گفت وگو و هماهنگی مدیریت کنند، نه اینکه اجازه دهند که این اختلافات به درگیری آشکار تبدیل شوند. این تحول در منطقه‌ای که ائتلاف ها به سرعت در حال تغییر شکل هستند، مهم است زیرا همکاری بین قدرت‌های منطقه‌ای در برخی زمینه‌ها - بیشتر از اینکه صرفا یک گزینه سیاسی باشد- به یک ضرورت تبدیل شده است.

ائتلافی جدید در چارچوب ترسیم نقشه خاورمیانه

روابط ترکیه و عربستان سعودی را نمی‌توان جدا از تحولات گسترده‌تر در منطقه درک کرد. در سال ۲۰۲۶، همکاری فزاینده‌ای بین ترکیه، عربستان سعودی، پاکستان و مصر، در سایه صحبت‌ در مورد یک چارچوب منطقه‌ای جدید برای رسیدگی به پرونده های امنیتی و استراتژیک پدیدار شده است. این چهار کشور در مارس ۲۰۲۶ در سطح وزرای امور خارجه دیدار کردند، اقدامی که نشان دهنده هماهنگی رو به گسترش بین آنها بود.

همچنین جنگ افروزی آمریکا در منطقه و پیامدهای آن یک سوال اساسی در مورد آینده امنیت منطقه‌ای، نقش ایالات متحده و توانایی کشورهای خاورمیانه برای ایجاد ترتیبات امنیتی مستقل را دوباره مطرح کرده است.

در این راستا، به نظر می‌رسد که روابط ترکیه و عربستان سعودی بخشی از یک فرایند آرایش بزرگتر قدرت‌های منطقه‌ای است.

به نوشته سایت «وطن»، رابطه بین ترکیه و عربستان سعودی یک شبه از رقابت به ائتلاف تبدیل نشده است بلکه این رابطه، روند طولانی اعتمادسازی را طی کرده و با نزدیکی روابط سیاسی و اقتصادی آغاز و به تدریج به همکاری دفاعی و امنیتی تبدیل شده است. نکته قابل توجه این است که هیچ یک از این دو کشور سیاست های منطقه‌ای خود را کنار نگذاشته اند، اما آنها تشخیص داده اند که دستیابی به منافعشان ممکن است از طریق همکاری آسان‌تر از رقابت مستقیم باشد.

بنابراین، دشمنان دیروز با تغییر منافع و موازنه قدرت، به شرکای امروز تبدیل شده اند.

آنکارا و ریاض؛ شراکت استراتژیک یا ائتلاف دائمی

اما این سوال اساسی همچنان باقی است که این نزدیکی روابط در مواجهه با اختلافات آینده چقدر می‌تواند مقاوم باشد؟ منافع اقتصادی و دفاعی عمیق‌تر شده است، اما مسائل پیچیده منطقه‌ای می‌توانند در هر زمانی اختلافات را دوباره شعله‌ور کنند.

با این وجود، امضای توافققنامه سه‌جانبه بین ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان نشان‌دهنده گامی فراتر از همکاری اقتصادی صرف یا هماهنگی سیاسی است. این امر نشان‌دهنده تمایل کشورهای منطقه برای ایجاد شبکه‌های امنیتی خود در زمانی است که منطقه شاهد تغییر عمده‌ای در موازنه قدرت است.

بنابراین، رابطه بین ترکیه و عربستان سعودی دیگر صرفاً داستان گذار از رقابت به آشتی نیست بلکه به بخشی از تغییر شکل نقشه استراتژیک خاورمیانه تبدیل شده است، جایی که منافع اقتصادی با امنیت، دفاع، انرژی و نفوذ سیاسی در هم تنیده شده‌اند.