هسته اصلی قاچاق سوخت در مرزهای ایران، اختلاف فاحش قیمت بنزین در ایران و کشورهای همسایه است. در ایران، به دلیل سیاستهای یارانهای دولت، قیمت بنزین بهطور قابلتوجهی پایینتر از نرخهای جهانی نگه داشته شده است. بر اساس گزارشها، قیمت بنزین در ایران در سالهای اخیر چیزی حدود ۰.۲۹ دلار در هر لیتر بوده که آن را به یکی از ارزانترین بنزینهای جهان تبدیل کرده است. در مقابل، قیمت بنزین در پاکستان حدود ۶.۳۵ دلار در هر لیتر است که دستکم ۱۸ برابر قیمت ایران محسوب میشود.
این اختلاف ۱۸ برابری، انگیزهای غیرقابلانکار برای شکلگیری یک صنعت عظیم قاچاق فراهم کرده است. در سالهای اخیر و با تشدید درگیریهای منطقهای، قیمت سوخت در جهان افزایش یافته. برای نمونه در مناطق مرزی پاکستان، قیمت هر لیتر بنزین قاچاق ایران که پیشتر ۱۷۰ تا ۱۸۰ روپیه بود، در سال ۲۰۲۶ به ۲۰۰ تا ۲۱۰ روپیه (بیش از ۲۰۰ هزار تومان) رسیده است. این افزایش قیمت، سودآوری قاچاق سوخت را به سطحی بیسابقه رسانده و رقابت برای تصاحب این بازار را شدت بخشیده است.
کاهش ۵ میلیون لیتر مصرف بنزین در کرمان
سپهوند سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی در گفتوگو با خبرنگار هفتصبح با اشاره به اینکه در کمیسیون انرژی کارگروهی برای بنزین متشکل از شرکت پالایش و پخش، معاونت انرژی رئیسجمهور، سازمان برنامه و بودجه، ستاد مبارزه با قاچاق سوخت ...تشکیل شده است، گفت: در حال حاضر در موررد موضوع کاهش سهمیه بنزین برنامه خاصی ارائه نشده اما در طرحی که در کرمان بر مبنای جمعآوری کارت سوخت جایگاه داران انجام شد حدود ۵ میلیون لیتر سوخت در یک ماه صرفهجویی شده است.
وی با بیان اینکه برای افرادی که مازاد بر سهمیه بنزین مصرف میکنند به دنبال راهکاری برای حل این مسئله در کارگروه هستیم، افزود: احتمالا برای جایگاهداران بنزین در بین جاده موضوع عرضه بنزین آزاد دنبال خواهد شد تا رانندگان در جادهها نمانند.سپهوند با تاکید بر اینکه نرخ کارت جایگاهداران در بین جادهها فعلا ۵ هزار تومان خواهد بود، تصریح کرد: طرح اصلاح توزیع بنزین مانند کرمان در استان هرمزگان و سیستان و بلوچستان اجرا خواهد شد.
وی با تاکید بر اینکه در حال حاضر ۵ میلیون قاچاق بنزین در کشور انجام میشود، گفت: از این میزان قاچاق بنزین حدود ۲ میلیون لیتر بنزین در تهران، اصفهان، تبریز، قزوین و... قاچاق میشود که برای تولید تینر، رنگ و... بهکار گرفته میشود. این افراد عمدتا این بنزینهای قاچاق برای تولید را از جایگاهداران تامین میکنند به همین دلیل جمعآوری کارت سوخت آنها در سراسر کشور میتواند به مشکل ناترازی بنزین کمک کند.
سپهوند با تاکید بر اینکه حدود ۸۵درصد از بنزین سهمیهای در کرمان مصرف شده است، اظهار کرد: هم اکنون تعدادی خودروی پرمصرف در کشور تردد میکنند که مصرف سوخت آنها بالاتر از میزان استاندارد است به همین دلیل مصرف سوخت آنها بیشتر از سهمیه است که هم اکنون در حال بررسی طرحی برای رفع این اشکال هستیم.
بیشترین حجم قاچاق سوخت از مرزهای شرقی
بیشترین حجم قاچاق سوخت از مرزهای شرقی ایران و بهویژه استان سیستان و بلوچستان به سمت پاکستان انجام میشود. در این منطقه، سه مسیر اصلی برای انتقال سوخت شکل گرفته است که هرکدام ویژگیها و مخاطرات خاص خود را دارند.
تصویر مرزهای ایران در شب، نمایانگر صحنهای خارقالعاده است: هزاران خودروی شاسیبلند، وانت و موتورسیکلت، صفهای طولانی و بینهایتی را تشکیل دادهاند که با محمولههای سوخت، از مرز عبور میکنند. این پدیده که به لوله نفتی موتوری تشبیه شده، یک اکوسیستم کامل از قاچاق سوخت را شکل داده است.
روش کار به این صورت است که رانندگان وانتهای زامیاد، محمولههای خود را که شامل بشکههای ۶۰ لیتری بنزین است، بهصورت کاملاً آشکار و بدون هیچگونه پوششی، از جادههای خاکی و کویری عبور میدهند. در گذشته، مرزها و ایستهای بازرسی، مانع بزرگی بر سر راه این خودروها بودند. اما گزارشهای میدانی نشان میدهد که در سالهای اخیر، بسیاری از این موانع بهطور غیررسمی و با هدف تأمین معیشت مردم فقیر منطقه، برداشته شده و عملاً به قاچاق سوخت «چشمپوشی» میشود. این چشمپوشی، اگرچه به بهبود معیشت مرزنشینان کمک کرده، اما به قیمت افزایش بیرویه قاچاق و خروج ارز از کشور تمام شده است.
قاچاق سوخت، یک تجارت فوقالعاده سودآور است؛ سودی که در مرزهای ایران به «دقایقی طلایی» تبدیل شده است. بر اساس برآوردهای سال ۲۰۱۸، قاچاقچیان بهطور متوسط هر دقیقه بین ۱.۳۸ تا ۲.۷۷ میلیون دلار سود از این راه به دست میآوردهاند. این سود نجومی، حاصل اختلاف قیمتی ۵۰ برابری بین قیمت نفت ایران و بازارهای جهانی است که در سالهای اخیر با افزایش قیمتهای جهانی، همچنان رو به رشد بوده است.
فرار ارزی و فشار بر بودجه یکی از مهمترین این پیامدهاست. دولت ایران سالانه میلیاردها دلار یارانه به سوخت اختصاص میدهد و قاچاق، عملاً به معنای صادرات یارانه به کشورهای همسایه است. این پدیده، حجم عظیمی از ارز را از چرخه خارج کرده و فشار مضاعفی بر بودجه دولت وارد میسازد. تضعیف امنیت انرژی نیز یکی دیگر از پیامدهای جدی قاچاق سوخت است. این پدیده، بخش قابلتوجهی از تولید نفت و فرآوردههای نفتی ایران را بهطور غیررسمی از چرخه خارج کرده و بر امنیت انرژی داخلی تأثیر منفی میگذارد. در برخی موارد، قاچاق سوخت به حدی گسترده است که کشور را با کمبود سوخت در فصول سرد سال مواجه میکند.
راهکار کم هزینه اصلاح ناترازی بنزین
میلاد بیگی درباره راهکار کاهش ناترازی با مقایسه مصرف سوخت خودروهای تولید داخل با خودروهای وارداتی و کممصرفترین نمونههای جهان گفت: «خودروهای ایرانی بهطور میانگین حدود ۲۰ درصد بیشتر از رقبای خارجی خود بنزین مصرف میکنند که در برخی مدلها به مراتب بیشتر هم میشود.»
وی با بیان اینکه برای ارزیابی دقیق وضعیت مصرف سوخت خودروهای داخلی، باید آنها را با خودروهایی مقایسه کرد که از نظر حجم موتور یا توان تولیدی در کلاس مشابهی قرار دارند، افزود: «به عنوان مثال، تویوتا کرولا با موتور ۱.۲ لیتری توربو، توانی نزدیک به برخی خودروهای داخلی تولید میکند، در حالی که مصرف سوخت ترکیبی استاندارد آن حدود ۶.۱ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر است.
بیشتر خودروهای وارداتی به ایران نیز مصرفی در محدوده ۶.۴ تا ۶.۵ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر دارند، هرچند برخی مدلها به مصرف ۷.۲ لیتر میرسند و معدودی نیز به حدود ۵.۸ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر دست مییابند. در این میان، خودروهای هیبریدی عملکردی کاملاً متفاوت دارند؛ برای نمونه، تویوتا کرولا کراس با موتور ۲ لیتری هیبریدی، مصرف سوخت ترکیبی حدود ۴.۶ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر دارد.»
این کارشناس اقتصادی با تاکید بر اینکه باید خودروهای کلاس B و C را برای کاهش مصرف مدنظر قرار داد، تصریح کرد: «این کلاسها بیشتر خودروهای تولید داخل در آنها قرار میگیرند. بررسی کممصرفترین خودروهای این دو کلاس در جهان نشان میدهد که مصرف سوخت آنها تقریباً بین ۵.۵ تا ۷.۲ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر است و میانگین آن حدود ۶.۳ لیتر برآورد میشود. با کنار گذاشتن خودروهای برقی و مقایسه خودروهایی با حجم موتور یا توان مشابه خودروهای داخلی، اختلاف مصرف سوخت خودروهای داخلی با این خودروها حدود ۲۰ درصد است.
این اختلاف در برخی مدلها کمتر و در برخی دیگر بیشتر است. حالااگر میانگین مصرف سوخت خودروهای در حال تردد در ایران را حدود ۱۰ تا ۱۱.۵ لیتر به ازای هر ۱۰۰ کیلومتر در نظر بگیریم، این رقم در مقایسه با سایر کشورها قابلتوجه است. بر اساس آمار آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، در کشورهایی مانند آمریکا، روسیه و کانادا، میانگین مصرف سوخت خودروها بهترتیب حدود ۸.۶، ۸.۴ و ۸.۸ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر است.
در مقابل، در کشورهای اروپایی این رقم بهشکل محسوسی پایینتر است؛ برای نمونه، در انگلیس و آلمان حدود ۶.۷ لیتر، در فرانسه حدود ۵.۸ لیتر و در برخی کشورهای شرق آسیا حدود ۵.۴ لیتر به ازای هر ۱۰۰ کیلومتر گزارش شده است. اختلاف ایران با آمریکا حدود ۳۰ درصد است و این فاصله در مقایسه با کشورهای اروپایی بسیار بیشتر میشود.»
این تفاوت در مصرف سوخت خودروها تنها به فناوری خودرو مربوط نمیشود؛ الگوی جابهجایی و سبد حملونقل نیز نقش مهمی دارد. در اروپا، سهم استفاده از خودروی شخصی برای سفرهای بینشهری کمتر است و بخش بیشتری از سفرها با ریل، هواپیما و حملونقل عمومی انجام میشود.
بر اساس تحلیل کارشناسان، سه عامل اصلی در بالاتر بودن مصرف سوخت خودروهای ایرانی نسبت به سایر کشورها نقش دارند؛ نخستین عامل، سن بالای ناوگان خودروهای در حال تردد است. میانگین سن ناوگان خودروهای ایران حدود ۱۵ تا ۱۶ سال برآورد میشود، در حالی که در بسیاری از کشورهای اروپایی، خودروهای بالای ۱۰ سال یا باید از رده خارج شوند یا از چرخه تردد خارج شوند. بهطور متوسط با افزایش هر سال از عمر خودرو، مصرف سوخت حدود ۳ درصد افزایش پیدا میکند.
دومین عامل، فناوری موتور است. در حال حاضر، از نظر فناوری موتور، حدود ۲۰ درصد اختلاف مصرف سوخت با استانداردها و فناوریهای روز وجود دارد. خودروسازان ایران تا حدود سال ۱۳۹۰ دغدغه تغییر فناوری موتور را بهطور جدی دنبال میکردند و در دهه ۸۰، موتورهای TU3 و TU5 داخلیسازی شدند. پروژه تولید موتور بومی EF7 نیز با هدف ایجاد یک خانواده موتور تعریف شد، اما این مسیر با آغاز تحریمها و کاهش تولید، متوقف یا کند شد.
سومین عامل، کیفیت سوخت است. بنزین مصرفی در ایران از نظر کیفیت و بهویژه شاخص اکتان، با بنزین مورد استفاده در بسیاری از کشورهای دیگر تفاوت دارد. بر اساس گزارشهای منتشرشده، تنها یکپنجم از بنزین تولیدی کشور استانداردهای یورو ۴ و یورو ۵ را دارد و بخش قابلتوجهی از بنزین توزیعشده در جایگاهها، کیفیت پایینتری دارد. این موضوع، علاوه بر افزایش مصرف سوخت، بر استهلاک خودروها و هزینههای نگهداری نیز تأثیر مستقیم میگذارد. البته عوامل دیگری مانند دمای محیط، نحوه رانندگی، شرایط جغرافیایی و کیفیت جادهها نیز در میزان مصرف سوخت موثر هستند، اما سه عامل فوق، اصلیترین دلایل اختلاف مصرف سوخت خودروهای ایران با سایر کشورها محسوب میشوند.
