ایران پس از تجاوز؛ روایت اساتید دانشگاه از «ما» ایرانی

در این میان، نخستین سخنران، دکتر کیومرث اشتریان، بحث را از مسئولیت اجتماعی دانشگاهیان آغاز کرد؛ مسئولیتی که به اعتقاد او تنها به تولید علم در فضای دانشگاه محدود نمی‌شود. او تأکید کرد که دانشگاهیان باید در قبال مهم‌ترین مسائل جامعه، به‌ویژه موضوعاتی که با حوزه تخصصی آنها ارتباط دارد، مسئولیت اجتماعی خود را ایفا کنند. از نگاه اشتریان، دانشگاه تنها محل تولید دانش نیست؛ بلکه یکی از وظایف دانشگاهیان، عمومی‌سازی علم و ورود مسئولانه به مسائل مهم اجتماعی و سیاسی است. از همین نقطه، بحث او به جامعه ایران و تجربه تجاوز خارجی رسید؛ تجربه‌ای که به اعتقاد او یک واقعیت مهم را آشکار کرد: جریان اصلی جامعه ایران در لحظه تهدید، به سمت اتحاد ملی حرکت کرد.

تبدیل امر ملی به امر جناحی

اشتریان هشدار داد که اگر دفاع از کشور و مقاومت در برابر تجاوز خارجی به یک جناح، جریان یا گروه خاص نسبت داده شود، آنچه در ابتدا یک امر ملی بوده، به یک امر جناحی تبدیل خواهد شد. در چنین شرایطی، به جای آنکه دفاع از ایران متعلق به همه ایرانیان تلقی شود، به امری متعلق به یک گروه خاص تبدیل می‌شود و همین مسئله می‌تواند سرمایه اجتماعی ایجادشده در جریان جنگ را از بین ببرد.

به بیان دیگر، از نگاه او مسئله فقط خود جنگ نیست؛ بلکه روایت جنگ و نحوه تعریف نیروهای درون جامعه از یکدیگر نیز بخشی از مسئله امنیت ملی است. اشتریان نسبت به روندی که در آن «امر ملی» به «امر جناحی» تبدیل می‌شود هشدار داد و ریشه آن را در مجموعه‌ای از رفتارهای سیاسی، کینه‌های انتخاباتی، ناشی‌گری‌های سیاسی و برداشت‌های نادرست دانست.

از نظر او، اگر مقاومت و دفاع از ایران به یک گروه خاص محدود شود، بخش دیگری از جامعه به‌طور طبیعی احساس خواهد کرد که از این روایت ملی کنار گذاشته شده است. در نتیجه، همان وحدتی که در شرایط تهدید شکل گرفته بود، می‌تواند به تدریج فرسوده شود.

عملکرد قابل انتقاد رسانه ملی

او از عملکرد بخش‌هایی از رسانه رسمی انتقاد کرد؛ رسانه‌ای که به باور او به جای تقویت این همگرایی، در برخی موارد دقیقاً در جهت عکس حرکت کرده است. نکته قابل تأمل در سخنان اشتریان این بود که انتقاد او صرفاً متوجه برخورد رسانه رسمی با مخالفان نبود. او معتقد بود حتی برخی افرادی که در جریان جنگ از ایران دفاع کرده‌اند و حتی از جمهوری اسلامی حمایت کرده‌اند نیز در معرض حملات رسانه‌ای قرار گرفته‌اند.

او در ادامه به نکته‌ای مهم‌تر اشاره کرد: جامعه ایران در جریان جنگ، نشانه‌هایی از تغییر نگرش نشان داده است. افرادی که سال‌ها با جمهوری اسلامی اختلاف داشتند، در جریان تجاوز خارجی مواضع متفاوتی گرفتند و بر ایران، کشور و تمامیت ارضی تأکید کردند.

این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود، نگاه را از سیاست داخلی به تجربه زیسته جامعه برد و از «امنیت» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین دستاوردهای اجتماعی سخن گفت. به اعتقاد او، جامعه ایرانی به دلیل عادت‌کردن به سطحی از امنیت و آرامش، گاهی ارزش آن را فراموش می‌کند؛ در حالی که بسیاری از جوامع و حتی کلان‌شهرهای جهان با مشکلات امنیتی و اجتماعی گسترده‌ای مواجه‌اند.

از این منظر، امنیت صرفاً یک مفهوم نظامی نیست. اینکه خانواده‌ای بتواند با آرامش زندگی کند، کودک در محیطی امن رشد کند و شهروندان بتوانند زندگی روزمره خود را بدون ترس از فروپاشی نظم اجتماعی ادامه دهند، بخشی از میراث اجتماعی و تمدنی یک کشور است.

و درست همین‌جا بود که سخنان دکتر اشتریان به هشدار اصلی خود رسید: اگر تمام این میراث ملی، تمدنی و اجتماعی در انحصار یک گروه قرار گیرد، جامعه دیر یا زود واکنش نشان خواهد داد.

پرسش از هویت «ملی»

اگر سخنان کیومرث اشتریان، نخستین لایه بحث را بر مسئله وحدت ملی و خطر مصادره آن توسط یک جریان سیاسی متمرکز کرد، مهدی فدایی مهربانی بحث را یک قدم عقب‌تر برد؛ به جایی که اساساً باید پرسید این «ملت» و این «ما» که درباره وحدت آن سخن می‌گوییم، از چه کسانی تشکیل شده است؟

از نگاه فدایی مهربانی، جامعه ایران امروز در وضعیتی قرار گرفته که می‌توان آن را نوعی دوپارگی اجتماعی دانست؛ اما این دوپارگی خود محصول عبور از مرحله‌ای پیشین است. جامعه‌ای که پیش‌تر با انواعی از چندپارگی مواجه بود، اکنون به سمت دو قطب اصلی حرکت کرده است؛ دو قطبی که در آن، به تدریج فضای میانی در حال از بین رفتن است.

حرکت از چندپارگی به دوپارگی

در نگاه نخست شاید دوپارگی بهتر از چندپارگی به نظر برسد؛ اما فدایی مهربانی معتقد بود مسئله دقیقاً برعکس است. یک جامعه چندپاره الزاماً جامعه‌ای خطرناک نیست؛ چراکه تکثر می‌تواند به معنای وجود صداها، هویت‌ها، برداشت‌ها و شیوه‌های مختلف زندگی در کنار یکدیگر باشد. آنچه خطرناک است، تبدیل این تکثر به دو قطب متخاصم است؛ وضعیتی که در آن جامعه دیگر امکان تعریف یک نقطه مشترک را از دست می‌دهد.

این استاد دانگشاه  برای توضیح این انحصارگرایی، به دو سوی منازعه اشاره کرد. به اعتقاد او، مسئله فقط یک جریان سیاسی خاص نیست. هر گفتمانی که بگوید «فقط ما حق هستیم» و هیچ صدای دیگری حق حضور ندارد، در نهایت گرفتار انحصارگرایی شده است اما او تأکید کرد که همین نقد را باید متوجه سوی دیگر ماجرا نیز کرد. اگر یک جریان سیاسی بگوید «ما حق هستیم و صدای دیگری نباید شنیده شود»، حتی اگر این جریان در نقطه مقابل  قرار داشته باشد، باز هم گرفتار همان منطق انحصارگرایی است.

ایران، هویتی فراگیر تر از نظام سیاسی

در این میان، جنگ اخیر یک واقعیت مهم را نیز آشکار کرد: بسیاری از کسانی که در تقسیم‌بندی‌های رسمی «خودی» محسوب نمی‌شدند، در لحظه تجاوز خارجی، بیش از بسیاری از مدعیان وفاداری سیاسی در کنار ایران ایستادند. افرادی که سال‌ها با جمهوری اسلامی مخالفت فکری داشتند، در جریان جنگ از ایران، تمامیت ارضی و کشور دفاع کردند. از نگاه فدایی مهربانی، این رفتار را نباید نادیده گرفت.

همین‌جا بود که مفهوم «ایران» از «نظام سیاسی» جدا شد و به‌عنوان یک هویت فراگیرتر خود را نشان داد؛ هویتی که می‌تواند افراد متفاوت با عقاید سیاسی کاملاً متفاوت را در یک نقطه مشترک کنار هم قرار دهد.

فدایی مهربانی در پایان سخنان خود نسبت به پاسخ ساده به این پرسش هشدار داد. به اعتقاد او، نباید تصور کرد که جنگ همیشه و به‌صورت خودکار موجب انسجام اجتماعی پایدار می‌شود. جنگ اخیر ممکن است در کوتاه‌مدت بخشی از جامعه را متحد کرده باشد، اما این انسجام شکننده است. بحران‌های بزرگ‌تر ممکن است در راه باشند و جامعه ایران می‌تواند با طوفان‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی دیگری مواجه شود. بنابراین، سیاستمدار نباید خود را به خواب بزند و تصور کند که چون در مقطعی از بحران، جامعه نشانه‌هایی از اتحاد نشان داده، مسئله برای همیشه حل شده است.

رویداد ها در حجاب زمان

در ادامه این نشست، دکتر حبیب اله فاضلی در ابتدای سخنان خود نسبت به تحلیل‌های فوری و ساده‌سازی‌شده‌ای که در فضای مجازی درباره تحولات سیاسی و اجتماعی منتشر می‌شود، هشدار داد. به اعتقاد او، بسیاری از پژوهش‌ها و رخدادهای تاریخی تنها با گذشت زمان امکان فهم دقیق پیدا می‌کنند. جامعه‌شناس یا مورخ، زمانی که از یک رخداد فاصله می‌گیرد، می‌تواند ابعاد و زوایایی را ببیند که در لحظه وقوع، زیر فشار هیجان و حجاب زمان پنهان مانده‌اند. از این منظر، جنگ اخیر نیز هنوز برای تحلیل نهایی زود است. جامعه ایران در یک دوره بسیار استثنایی قرار گرفته؛ دوره‌ای که به گفته فاضلی، از بسیاری جهات با تجربه‌های تاریخی پیشین قابل مقایسه نیست.

او یادآور شد که در این دوره، عالی‌ترین مقام کشور به شهادت رسید، فرماندهان نظامی کشته شدند و کشور وارد یک وضعیت جنگی کم‌سابقه شد. بر اساس بسیاری از پیش‌بینی‌های سیاسی، چنین شرایطی می‌توانست به فروپاشی دولت و حتی فروپاشی اجتماعی منجر شود؛ اما این پیش‌بینی محقق نشد.

از نگاه او، در شرایط جنگی، مفهوم «دوست و دشمن» به یکی از مهم‌ترین مفاهیم تحلیل سیاسی تبدیل می‌شود. بنابراین تحلیل سیاسی باید افشاگرانه و پدیدارشناسانه باشد؛ یعنی بتواند آن بخش‌هایی از واقعیت را نشان دهد که در ظاهر دیده نمی‌شوند. فاضلی سپس به مفهوم «تجاوز» پرداخت و تأکید کرد که آنچه در این نشست مورد بحث است صرفاً یک جنگ معمولی نیست، بلکه از منظر علوم سیاسی باید آن را در چارچوب تجاوز و دفاع فهم کرد.

او با اشاره به برخی تحلیل‌های منتشرشده درباره راهبرد کلان ایران، استدلال کرد که مسئله را باید در ساختار گسترده‌تر قدرت در نظام بین‌الملل و منطقه دید. از این منظر، حتی اگر جمهوری اسلامی در مقاطعی امتیاز بیشتری می‌داد، لزوماً به معنای از میان رفتن منازعه نبود؛ زیرا تعارض میان جمهوری اسلامی و نظم قدرت مسلط در منطقه، ریشه‌های عمیق‌تری دارد.

حرکت از زیست عادی به زیست اضطراری

 فاضلی سپس بحث خود را به نظم بین‌المللی پس از جنگ جهانی دوم گسترش داد؛ نظمی که در آن نهادهای مختلفی مانند سازمان‌های بین‌المللی، نظام مالی جهانی، استانداردها، شبکه‌های بانکی و سازوکارهای بین‌المللی شکل گرفتند تا روابط میان دولت‌ها را تنظیم و تسهیل کنند.

در چنین شرایطی، مفهوم تحریم نیزمعنای تازه‌ای پیدا می‌کند. تحریم صرفاً مجازات یک کشور نیست؛ بلکه نوعی محروم‌سازی از حضور در شبکه جهانی است. از این منظر، کشورهایی که ارتباط محدودتری با این شبکه دارند، وارد نوعی «زیست اضطراری» می‌شوند؛ وضعیتی که در آن بسیاری از کنش‌های عادی دولت، از منظر امنیتی تفسیر می‌شود.

فاضلی معتقد بود تجربه کشورهای مختلفی مانند عراق، لیبی و سوریه نشان می‌دهد که حذف یا فاصله گرفتن از شبکه‌های قدرت جهانی می‌تواند پیامدهای بسیار سنگینی داشته باشد. جمهوری اسلامی نیز در همین چارچوب، خود را در وضعیت دائمی مقاومت و تهدید احساس کرده است. اما نکته مهم‌تر در سخنان او این بود که در این جنگ، فقط دولت ایران هدف قرار نگرفت؛ جامعه ایران نیز هدف قرار گرفت.

جامعه ای که فرونپاشید

جامعه‌ای که انتظار می‌رفت در نخستین ساعات بحران دچار آشوب و فروپاشی شود، در بسیاری از نقاط نشانه‌هایی از همبستگی نشان داد. جامعه‌ای که تصور می‌شد به دلیل شکاف‌های قومی، سیاسی و اجتماعی وارد درگیری داخلی شود، دست‌کم در این مرحله چنین مسیری را طی نکرد. حتی انتظارهایی درباره تشدید اختلافات قومی و تبدیل ایران به وضعیتی مشابه برخی کشورهای منطقه نیز محقق نشد.

فاضلی البته تأکید کرد که این به معنای تضمین آینده نیست؛ ممکن است بحران‌های اقتصادی یا اجتماعی در آینده شرایط متفاوتی ایجاد کنند. اما تا اینجا، جامعه ایران برخلاف برخی پیش‌بینی‌ها توانسته انسجام خود را حفظ کند. و شاید یکی از مهم‌ترین نتایج جنگ همین باشد: تصویری که از جامعه ایران ساخته شده بود، با واقعیت فاصله داشت.

این استاد دانشگاه در خاتمه سخنان خود گفت: در این میان، باید در نظر داشت که عادی سازی روابط ایران با جهان، مشروط به مدیریت رابطه با اسرائیل است. به بیان دیگر مسئله اسرائیل از یک مسئله محوری برای ایران، به مسئله اول جهان اسلام تبدیل شود. هر موضع یا اقدامی که سازمان همکاری اسلامی و کشورهای اسلامی در قبال اسرائیل اتخاذ می‌کنند، ایران باید از آن حمایت کند.

سه زاویه نگاه به مساله آینده پس از تجارت خارجی

در پایان نشست، سه روایت در کنار یکدیگر قرار گرفتند؛ سه روایتی که هرکدام از زاویه‌ای متفاوت، به آینده ایران پس از تجاوز خارجی نگاه می‌کردند. کیومرث اشتریان از وحدت ملی گفت؛ از جامعه‌ای که در لحظه تهدید، بسیاری از اختلافات خود را کنار گذاشت، اما اکنون با خطر تبدیل‌شدن این وحدت ملی به یک پروژه جناحی مواجه است.

مهدی فدایی مهربانی، یک لایه عمیق‌تر رفت و پرسید اساساً این «ما»ی مشترک چیست. از نگاه او، خطر اصلی زمانی آغاز می‌شود که جامعه از تکثر تاریخی خود عبور کند و وارد یک دوپارگی رادیکال شود؛ وضعیتی که در آن هر طرف، خود را تنها صاحب حقیقت و دیگری را حذف‌شدنی می‌داند. حبیب‌الله فاضلی نیز از فاصله میان پیش‌بینی‌ها و واقعیت سخن گفت؛ از جامعه‌ای که بسیاری انتظار داشتند در برابر بحران فروبپاشد، اما چنین نشد. او جنگ را فرصتی برای آشکارشدن ظرفیت‌های پنهان جامعه ایران دانست؛ جامعه‌ای که در جریان بحران دوباره به تاریخ و حافظه خود رجوع کرد و درباره امنیت، بازدارندگی، جایگاه غرب و آینده سیاسی خود به بازاندیشی پرداخت. اخبار برگزیدهسیاسی برچسب هاجنگ ایران آمریکا

شناسه : 607919

لینک کوتاه : لینک کپی شد